Trương quân trị sốt rét theo dân gian: Bằng chứng y học đến đâu?

Sốt rét từng là nỗi ám ảnh lớn tại nhiều vùng rừng núi nước ta, gắn liền với những cơn sốt run người và suy kiệt kéo dài. Trong hoàn cảnh thiếu thốn thuốc men y tế trước đây, bà con thường tìm đến các loài cây cỏ mọc hoang để chữa trị, trong đó nổi bật có cây trương quân (hay còn gọi là trung quân). Những câu chuyện truyền miệng về hiệu quả lui cơn sốt của loài cây này khiến không ít người băn khoăn liệu kinh nghiệm xưa có cơ sở khoa học hay không.

Câu trả lời từ y học hiện đại là: Dân gian có lý do để tin dùng trương quân, bởi chiết xuất từ thân cành của cây thực sự chứa các hoạt chất có khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm tế bào nhân tạo trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa đủ căn cứ an toàn để áp dụng điều trị thực tế trên người.

Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất từ cây họ trương quân

Ký sinh trùng gây bệnh sốt rét nguy hiểm nhất ở người là Plasmodium falciparum, được truyền qua vết đốt của muỗi cái Anopheles mang mầm bệnh ^[1]. Loại ký sinh trùng đơn bào này xâm nhập và phá hủy hồng cầu, đồng thời có cấu tạo tế bào mang nhiều điểm tương đồng thú vị với thực vật, điển hình là bào quan apicoplast có nguồn gốc từ tảo đỏ ^[1]. Bào quan apicoplast này không có chức năng quang hợp nhưng giữ vai trò sống còn đối với ký sinh trùng vì tham gia tổng hợp các phân tử thiết yếu như axit béo, cụm sắt-lưu huỳnh và nhân heme ^[1].

Cây trương quân thuộc chi Ancistrocladus (họ Trương quân - Ancistrocladaceae), tên khoa học thường gặp tại khu vực Đông Nam Á là Ancistrocladus tectorius ^[2]. Điểm đặc trưng nổi bật về mặt hóa thực vật của loài dây leo này là chứa hàm lượng dồi dào các alkaloid thuộc nhóm naphthylisoquinoline liên kết ở vị trí 5,1' ^[2]. Đây là nhóm hợp chất tự nhiên quý hiếm, sở hữu cấu trúc hóa học phức tạp và có hoạt tính sinh học đa dạng, trong đó có khả năng tác động và ức chế sự phát triển của vi sinh vật đơn bào gây bệnh ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kháng ký sinh trùng?

Để làm rõ giá trị dược liệu của cây trương quân, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân tích sâu các hợp chất phân lập từ cành và thân của loài dây leo Ancistrocladus tectorius thu hái tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á ^[2]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã phân lập được 4 hợp chất naphthylisoquinoline liên kết 5,1' mới, bao gồm ancistrobenomine B và ancistrobenomine C ^[2]. Ngoài ra, 7 alkaloid liên kết 5,1' khác từng tìm thấy ở các loài họ hàng tại châu Á và châu Phi cũng lần đầu tiên được xác định có mặt trong cây Ancistrocladus tectorius ^[2].

Khi tiến hành thử nghiệm hoạt tính sinh học trong điều kiện nuôi cấy ống nghiệm (in vitro), hợp chất ancistrobenomine B phân lập từ cây trương quân cho thấy tác dụng ức chế ở mức độ vừa phải đối với ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum và ký sinh trùng gây bệnh ngủ Trypanosoma brucei rhodesiense ^[2]. Cấu trúc của ancistrobenomine B rất hiếm gặp nhờ phần isoquinoline bị khử hydro hoàn toàn và có nhóm hydroxymethylene ở vị trí C-3, một đặc điểm cấu trúc mới chỉ ghi nhận ở số ít hợp chất trong số khoảng 180 alkaloid tự nhiên cùng nhóm ^[2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên những loài cùng chi Ancistrocladus cũng củng cố thêm tiềm năng kháng sốt rét của nhóm hoạt chất này. Điển hình như một nghiên cứu năm 2000 trên loài Ancistrocladus likoko đã phân lập được các alkaloid ancistrolikokine A, B, C và korupensamine A ^[3]. Khi đánh giá trong phòng thí nghiệm, cả 4 hợp chất này đều thể hiện hoạt tính kháng sốt rét từ mức vừa phải đến mức tốt khi thử nghiệm trên các chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum NF54 (nhạy cảm thuốc) và K1 (kháng thuốc) ^[3].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ độc tính tế bào

Mặc dù việc phát hiện hoạt tính kháng Plasmodium falciparum trong ống nghiệm mở ra triển vọng cho nghiên cứu hóa dược, người dân không thể đánh đồng kết quả này với hiệu quả chữa bệnh ngoài đời thực. Giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu hiện có về hoạt chất của cây trương quân mới chỉ được thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào (in vitro), chưa từng trải qua thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh sốt rét ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng hoạt chất ancistrobenomine B từ cành và thân cây trương quân thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với các dòng tế bào ung thư bạch cầu lympho cấp tính CCRF-CEM nhạy cảm với thuốc, cũng như dòng tế bào kháng đa thuốc CEM/ADR5000 ^[2]. Hoạt tính tiêu diệt tế bào mạnh mẽ này là con dao hai lưỡi. Trong dược lý học, một chất có khả năng giết chết ký sinh trùng nhưng đồng thời gây độc tế bào cao có thể dẫn tới những tổn thương nghiêm trọng cho gan, thận hoặc các cơ quan nội tạng bình thường nếu dùng không kiểm soát về liều lượng và độ tinh khiết.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị sốt rét

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc sốt rét hiện đại cũng có nguồn gốc từ cỏ cây (như Quinine từ vỏ cây Cinchona hay Artemisinin từ cây thanh hao hoa vàng), nên việc dùng trực tiếp cây trương quân nấu nước uống cũng sẽ mang lại hiệu quả tương tự mà không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm rất sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro tính mạng.

Các loại thuốc điều trị sốt rét chuẩn y khoa đã trải qua quá trình chiết tách, tinh chế hoạt chất tinh khiết, loại bỏ độc chất đi kèm và được định lượng liều dùng chính xác theo cân nặng cũng như phác đồ khoa học. Ngược lại, khi đun sắc rễ hoặc thân cành trương quân theo kiểu dân gian, người bệnh uống vào một hỗn hợp gồm hàng trăm hợp chất chưa rõ nồng độ, rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc không đủ nồng độ để diệt ký sinh trùng, khiến bệnh âm ỉ tiến triển nặng thành sốt rét ác tính.

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Sốt rét là bệnh truyền nhiễm cấp tính diễn tiến nhanh, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời bằng phác đồ y tế chuẩn. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược dân gian:

• Người sống hoặc vừa trở về từ vùng có dịch tễ sốt rét lưu hành, xuất hiện các cơn sốt cao rét run, vã mồ hôi.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú, do nguy cơ độc tính tế bào có thể gây hại nghiêm trọng cho thai nhi và trẻ nhỏ ^[2].
• Trẻ em, người cao tuổi có thể trạng yếu hoặc người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận.
• Bệnh nhân đang được chỉ định dùng thuốc sốt rét tây y hoặc các thuốc điều trị bệnh mạn tính khác, do nguy cơ tương tác thuốc phức tạp.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Trong điều kiện y tế hiện nay, sốt rét hoàn toàn có thể được chẩn đoán chính xác bằng xét nghiệm nhanh hoặc soi lam máu, đồng thời có sẵn các loại thuốc đặc trị do Bộ Y tế cấp phát miễn phí hoặc theo đơn tại các cơ sở y tế. Do đó, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau để bảo vệ sức khỏe:

• Khi có biểu hiện sốt, rét run bất thường sau khi đi rừng, rẫy hoặc đến các vùng có lưu hành sốt rét, cần đến ngay trạm y tế hoặc bệnh viện gần nhất để làm xét nghiệm ký sinh trùng máu.
• Tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa; uống đủ liều, đúng giờ, không tự ý ngừng thuốc khi thấy vừa dứt cơn sốt.
• Không tự ý hái rễ, cành cây trương quân hay bất kỳ loại thảo mộc nào trong rừng về đun sắc để "cắt cơn sốt" theo lời đồn truyền miệng.
• Thực hiện tốt các biện pháp phòng chống muỗi đốt như ngủ màn (mùng) tẩm hóa chất, bôi kem chống muỗi, mặc quần áo dài tay khi đi vào rừng rậm hoặc ban đêm để ngăn chặn nguồn lây truyền bệnh từ muỗi Anopheles ^[1].

Kinh nghiệm trị sốt rét bằng cây trương quân trong dân gian là một gợi ý thực vật học giá trị, giúp các nhà khoa học tìm ra những alkaloid mới có hoạt tính sinh học ^[2]. Tuy nhiên, từ một phân tử tiềm năng trong ống nghiệm đến một viên thuốc điều trị an toàn trên người là một chặng đường dài kiểm chứng khoa học. Người bệnh cần tỉnh táo đặt niềm tin vào y học chứng cứ, không đánh đổi sức khỏe và tính mạng bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định.