Khi thấy người thân mệt lả, sốt li bì do sốt xuất huyết, nhiều gia đình thường có tâm lý gọi người đến nhà truyền vài chai dịch để người bệnh mau lại sức. Tuy nhiên, hành động truyền dịch tự phát này tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Việc tự ý cắm kim truyền dịch khi chưa có chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ có thể nhanh chóng đẩy người bệnh vào tình trạng quá tải dịch. Biến chứng nguy hiểm nhất của việc dư thừa dịch truyền không đúng thời điểm là phù phổi cấp và suy tim cấp, khiến hệ hô hấp cùng tuần hoàn suy sụp đột ngột.

Thói quen truyền dịch tùy tiện và hiểm họa khôn lường

Trong suy nghĩ của nhiều người, truyền dịch đơn thuần chỉ là bù nước và bổ sung năng lượng vô hại cho cơ thể đang mệt mỏi. Khi mắc sốt xuất huyết, cảm giác khô miệng, sốt cao liên tục và không ăn uống được càng khiến gia đình nóng lòng muốn truyền dịch tại nhà.

Thực tế điều trị cho thấy việc đưa một thể tích chất lỏng lớn trực tiếp vào lòng mạch mà không kiểm soát được tốc độ cũng như giai đoạn bệnh là sai lầm nghiêm trọng. Phù phổi là một biến chứng thường gặp ở những bệnh nhân tiếp nhận liệu pháp truyền dịch tĩnh mạch mà không được tính toán thận trọng [1]. Khi dịch truyền chảy ồ ạt vào cơ thể, áp lực lòng mạch tăng vọt vượt quá sức chịu đựng của hệ tim mạch.

Diễn tiến sốt xuất huyết và chiếc bẫy dịch truyền

Sốt xuất huyết có diễn tiến sinh lý bệnh rất phức tạp và chia thành nhiều giai đoạn khác nhau. Ở giai đoạn nguy kịch của bệnh, hiện tượng thoát huyết tương từ trong lòng mạch vào các khoang kẽ và khoang thứ ba có thể gây cô đặc máu nặng nề [2]. Sự thất thoát thể tích tuần hoàn hữu hiệu này dẫn đến biến chứng nguy hiểm là hội chứng sốc sốt xuất huyết (DSS) và suy đa tạng [2].

Chính vì hiện tượng thoát dịch ra ngoài lòng mạch, việc điều chỉnh lượng dịch đòi hỏi sự tính toán vô cùng chi tiết. Trong điều trị hồi sức sốc, các bác sĩ thường ghi nhận tình trạng quá tải dịch kèm phù nề ở giai đoạn thứ hai [3]. Lượng dịch dư thừa không chỉ tích tụ ở da và mô kẽ mà còn trực tiếp làm tổn hại nghiêm trọng đến chức năng của thận, gan và phổi [3].

Hiểm họa lớn nhất thường xảy ra khi người bệnh bước sang giai đoạn hồi phục. Lúc này, lượng dịch từng thoát ra các mô kẽ trước đó bắt đầu được cơ thể tự tái hấp thu ồ ạt trở lại lòng mạch máu [4]. Nếu người bệnh vẫn tiếp tục được truyền dịch tại nhà trong giai đoạn này, thể tích nội mạch sẽ giãn nở quá mức, trực tiếp kích hoạt suy tim ứ huyết và phù phổi cấp [4].

Trái tim suy yếu và gánh nặng từ các khoang ứ dịch

Bên cạnh hiện tượng tái hấp thu dịch, bản thân virus gây sốt xuất huyết và các phản ứng viêm toàn thân còn tác động trực tiếp lên cơ tim. Bệnh nhân sốt xuất huyết có hiện tượng thoát huyết tương nghiêm trọng thường phải đối mặt với tình trạng rối loạn chức năng tâm thu và tâm trương thất trái [5]. Khả năng làm đầy thất trái bị suy giảm đáng kể do thành thất trái giảm vận động [5].

Những bất thường về huyết động và rối loạn chức năng tim mạch này khiến bệnh nhân sốt xuất huyết rất dễ rơi vào tình trạng phù phổi, gây khó khăn phức tạp cho việc xử trí bù dịch [5]. Khi tim đã suy yếu, việc tự ý truyền dịch sẽ biến thể tích dịch truyền thành một đòn giáng mạnh, khiến tâm thất không thể bơm máu hiệu quả.

Không dừng lại ở đó, lượng dịch tích tụ nhiều trong ổ bụng và màng phổi do thoát huyết tương sẽ làm tăng áp lực ổ bụng và lồng ngực [5]. Áp lực lồng ngực tăng cao cản trở nghiêm trọng dòng máu tĩnh mạch trở về các buồng tim, đồng thời làm giảm lượng máu đổ đầy thất trái và thất phải ở cuối thì tâm trương [5]. Sự chèn ép tĩnh mạch chủ dưới do tràn dịch màng bụng lượng lớn càng làm suy giảm tuần hoàn tim [5]. Các yếu tố như béo phì, tràn dịch màng phổi, tràn dịch màng bụng nặng, thở máy hay tràn dịch màng ngoài tim là những yếu tố nguy cơ đáng kể gây ra hội chứng sốc tắc nghẽn liên quan đến sốt xuất huyết [5].

Các nghiên cứu lâm sàng cảnh báo nguy cơ từ dịch truyền

Mối liên hệ giữa thể tích dịch truyền tĩnh mạch và nguy cơ biến chứng hô hấp đã được chứng minh rõ ràng qua nhiều nghiên cứu thực tiễn. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được thực hiện trên 102 bệnh nhân sốt xuất huyết tại Khoa Hồi sức tích cực (ICU) Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh năm 2017 đã ghi nhận nhiều dữ liệu quan trọng [6]. Trong số 102 bệnh nhân này, có 22 người không bị sốc sốt xuất huyết, 48 người trải qua một đợt sốc và 32 người bị sốc tái phát [6].

Kết quả phân tích cho thấy có sự liên quan chặt chẽ giữa tổng lượng dịch truyền tĩnh mạch mà bệnh nhân nhận trong suốt thời gian nằm ICU với nguy cơ xuất hiện suy hô hấp, với tỷ suất chênh OR là 1,03 (khoảng tin cậy 95% từ 1,01 đến 1,06; P = 0,001) [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân có chỉ số thể tích nhát bóp (SVI) cao hơn và chức năng thất trái kém hơn vào các ngày điều trị thứ 3 đến thứ 5 có liên quan trực tiếp đến kết cục suy hô hấp [6]. Khoảng 30% bệnh nhân sốc sốt xuất huyết gặp phải các đợt sốc tái phát, và nhóm đối tượng này có nguy cơ quá tải dịch cũng như suy hô hấp rất cao [6].

Ở đối tượng trẻ nhỏ, nguy cơ từ việc truyền dịch cũng không hề nhỏ. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2006 theo dõi trên 208 trẻ nhũ nhi mắc sốt xuất huyết Dengue và sốc sốt xuất huyết đã chỉ ra thể tích dịch truyền tĩnh mạch trung bình được sử dụng là 110,4 mL/kg trong khoảng thời gian trung bình 25,8 giờ [7]. Lượng dịch truyền trung bình ở nhóm trẻ có sốc cao hơn đáng kể so với nhóm không sốc, cụ thể là 129,8 mL/kg so với 102,1 mL/kg [7]. Trong số các bệnh nhi được theo dõi, đã ghi nhận 8 ca sốc tái phát, 6 ca sốc kéo dài, 13 ca suy hô hấp cấp và 4 ca tử vong do các biến chứng nghiêm trọng [7]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc bù dịch tĩnh mạch đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt để tránh quá tải dịch [7].

Sự nguy hiểm của tình trạng quá tải dịch ở giai đoạn tái hấp thu còn được ghi nhận trong một báo cáo ca bệnh năm 2018 về người phụ nữ 43 tuổi mắc sốt xuất huyết có biến chứng suy gan cấp và tổn thương thận cấp vô niệu [4]. Các bác sĩ đã phải áp dụng kỹ thuật lọc máu liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch (CVVH) kéo dài suốt 138 giờ nhằm rút bớt lượng dịch được tái hấp thu trong giai đoạn hồi phục để ngăn ngừa bệnh nhân tiến triển thành suy tim và phù phổi [4]. Trường hợp này khẳng định rằng giai đoạn tái hấp thu dịch là thời điểm cực kỳ nhạy cảm, dễ bùng phát phù phổi nếu không kiểm soát lượng nước trong lòng mạch [4].

Phác đồ y khoa chặt chẽ mà truyền dịch tại nhà không thể có

Tại các cơ sở y tế chuyên khoa, việc truyền dịch cho bệnh nhân sốt xuất huyết được giám sát vô cùng nghiêm ngặt, khác xa hoàn toàn với việc cắm kim truyền tự do ở nhà. Trong giai đoạn nguy kịch, dung dịch tinh thể là lựa chọn ban đầu cho bệnh nhân có huyết động không ổn định [2]. Tuy nhiên, nếu bệnh nhân không đáp ứng dù đã được hồi sức đầy đủ, các bác sĩ bắt buộc phải tìm kiếm nguyên nhân khác và chuyển từ dung dịch tinh thể sang dung dịch keo [2].

Nếu tình trạng thoát dịch dẫn đến việc phải hạn chế dùng dịch do nguy cơ phù phổi, bác sĩ cần cân nhắc phối hợp thêm thuốc vận mạch như norepinephrine [2]. Điều cốt lõi trong phác đồ chuyên khoa là sau khi huyết động đã ổn định và lâm sàng cải thiện, người thầy thuốc phải biết chính xác thời điểm giảm liều và ngừng dịch truyền để tránh ứ trệ tuần hoàn cùng các biến chứng nguy hiểm khác [2].

Để kiểm soát quá tải dịch, y học hồi sức hiện đại áp dụng chiến lược loại bỏ dịch theo mục tiêu muộn thông qua việc sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc kỹ thuật siêu lọc [3]. Đây là những biện pháp can thiệp kỹ thuật cao dựa trên việc đánh giá áp lực thẩm thấu và tình trạng màng đáy mao mạch, điều mà các nhân viên y tế tự do hay gia đình hoàn toàn không thể thực hiện tại nhà [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc người bệnh

Một trong những sai lầm tai hại nhất là quan niệm "hễ sốt xuất huyết là phải truyền dịch cho nhanh khỏe". Cảm giác mệt mỏi, đau nhức mình mẩy trong sốt xuất huyết là do phản ứng miễn dịch của cơ thể, không thể giải quyết bằng vài chai nước muối hay đường.

Hiểu lầm thứ hai là thấy người bệnh hạ sốt thì ngỡ rằng đã khỏi và truyền dịch để bồi bổ. Trên thực tế, thời điểm người bệnh vừa cắt cơn sốt (thường từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh) lại chính là lúc bước vào giai đoạn nguy hiểm nhất với nguy cơ thoát huyết tương hoặc chuẩn bị bước vào giai đoạn tái hấp thu dịch [2], [4]. Đưa dịch truyền vào tĩnh mạch lúc này mà không có theo dõi thể tích nước tiểu hay xét nghiệm dung tích hồng cầu rất dễ làm bùng phát cơn phù phổi cấp.

Nhiều gia đình cũng tin rằng nếu thấy mệt, khó thở sau khi truyền dịch thì chỉ cần rút kim ra là an toàn. Thực chất, khi lượng dịch đã tràn vào phế nang và gây ứ trệ tuần hoàn phổi, áp lực trong hệ mạch máu phổi đã tăng rất cao, đòi hỏi phải can thiệp cấp cứu bằng thở oxy, thuốc vận mạch hoặc các biện pháp đào thải dịch tích cực [2], [3].

Nhóm đối tượng đặc biệt nguy hiểm khi tự ý truyền dịch

Tất cả bệnh nhân sốt xuất huyết đều không được tự ý truyền dịch tại nhà, nhưng có những nhóm đối tượng sẽ đối mặt với nguy cơ tử vong cao gấp bội nếu để xảy ra quá tải dịch.

Trước hết là người thừa cân, béo phì. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao phát triển hội chứng sốc tắc nghẽn và biến chứng hô hấp khi bị sốt xuất huyết do áp lực lồng ngực và ổ bụng tăng nhanh khi có tràn dịch [5].

Kế đến là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Hệ tim mạch và bài tiết của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng chịu đựng tình trạng dư thừa thể tích tuần hoàn rất kém, nguy cơ suy hô hấp cấp và sốc kéo dài tăng cao nếu truyền dịch quá mức [7].

Người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc xơ gan cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Chức năng thất trái giảm vận động kết hợp với tình trạng tổn thương thận sẽ biến lượng dịch truyền dư thừa thành thảm họa suy tim ứ huyết không thể đảo ngược [5], [4].

Chăm sóc sốt xuất huyết an toàn tại nhà

Để đảm bảo an toàn, nguyên tắc vàng trong điều trị sốt xuất huyết thông thường tại nhà là ưu tiên bù nước bằng đường uống. Người bệnh nên uống nhiều nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì, nước ép trái cây giàu vitamin C hoặc nước dừa tươi.

Việc uống nước nên chia thành nhiều ngụm nhỏ, uống rải rác đều đặn trong ngày thay vì uống một lượng lớn cùng lúc. Khi người bệnh có thể ăn uống được, hãy bổ sung các món ăn lỏng, dễ tiêu như cháo loãng, súp dinh dưỡng.

Người nhà cần theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm để đưa bệnh nhân đến bệnh viện kịp thời: li bì, bứt rứt, đau bụng nhiều, nôn ói liên tục, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen, tay chân lạnh hoặc cảm giác khó thở, thở gấp. Tuyệt đối không tự ý mời nhân viên y tế đến nhà cắm dịch truyền khi chưa có chỉ định và không có thiết bị cấp cứu hỗ trợ.

Tự ý truyền dịch tại nhà khi bị sốt xuất huyết không giúp rút ngắn thời gian khỏi bệnh mà ngược lại, có thể trực tiếp đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch do phù phổi và suy tim cấp. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa và đến các cơ sở y tế để được thăm khám, làm xét nghiệm máu định kỳ và chỉ định bù dịch đúng thời điểm, đúng liều lượng.