Nhiều người tập thể hình hoặc muốn cải thiện vóc dáng thường tìm đến whey protein như một nguồn bổ sung đạm nhanh chóng và tiện lợi. Tuy nhiên, với những người đang phải đối mặt với các vấn đề về dạ dày hay chứng trào ngược axit, việc cầm trên tay một bình sữa lắc protein lại đi kèm với không ít nỗi lo âu.
Người bị viêm đau dạ dày và trào ngược axit hoàn toàn có thể sử dụng whey protein, nhưng không thể uống tùy tiện như người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Việc dung nạp protein dạng lỏng với áp suất thẩm thấu cao có thể làm tăng tiết dịch vị, làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày ở một số cá nhân và kích thích các cơn trào ngược bùng phát.
Trào ngược axit dạ dày: Bệnh lý vận động tiêu hóa phức tạp
Hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thực chất là một rối loạn vận động đường tiêu hóa, xảy ra khi các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên thực quản hoặc khoang miệng [1]. Sự trào ngược này không đơn thuần là một phản ứng thoáng qua mà có thể gây ra nhiều triệu chứng phiền toái cùng các biến chứng nguy hiểm cho niêm mạc [1].
Trong cơ thể người, trào ngược dạ dày thực quản sinh lý (GER) là một quá trình bình thường có thể xuất hiện vài lần mỗi ngày ở cả trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người trưởng thành khỏe mạnh [2]. Tuy nhiên, tình trạng này chỉ được coi là bệnh lý (GERD) khi các đợt trào ngược gây ra triệu chứng khó chịu hoặc dẫn đến các tổn thương thực thể [2]. Khi trở thành bệnh, trào ngược làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống hàng ngày của người bệnh [1].
Hàng rào ngăn chặn sự trào ngược bao gồm cơ thắt thực quản dưới (LES) và phần cơ của cơ hoành [3]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới tuyệt đối dưới 6 mmHg là điều kiện cần để xảy ra trào ngược dạ dày thực quản [3]. Tuy vậy, các nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng hiện tượng này thường liên quan nhiều hơn đến sự gia tăng các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới thay vì tình trạng áp lực cơ thắt luôn duy trì ở mức thấp liên tục [3]. Giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua được xác định là nguyên nhân chính dẫn đến dòng chảy ngược của các chất trong dạ dày [4].
Bên cạnh đó, các yếu tố liên quan đến bệnh bao gồm rối loạn chức năng của hàng rào chống trào ngược, rối loạn nhạy cảm của thực quản, suy giảm khả năng thanh thải thực quản, các thành phần axit trong dịch trào ngược và suy giảm khả năng làm rỗng dạ dày [5]. Những yếu tố nguy cơ hàng đầu khiến tình trạng này trầm trọng hơn là thoát vị hoành và béo phì [5]. Hầu hết bệnh nhân có biến chứng nặng đều có kèm theo thoát vị hoành, khiến cơ chế van tự nhiên bị phá vỡ [3].
Triệu chứng và biến chứng nếu không kiểm soát dịch vị
Người mắc chứng trào ngược thường trải qua hai triệu chứng điển hình nhất là ợ nóng và ợ trớ dịch vị lên vùng hầu họng [1]. Dịch axit trào ngược mang lại cảm giác nóng rát sau xương ức, gây khó chịu dữ dội sau các bữa ăn hoặc khi nằm xuống [1].
Ngoài các dấu hiệu đặc trưng kể trên, bệnh nhân còn thường xuyên than phiền về hàng loạt biểu hiện đi kèm như ho dai dẳng, ợ hơi, cảm giác vướng nghẹn ở cổ họng, nấc cụt kéo dài, đau tức ngực và rối loạn giấc ngủ [5]. Ở trẻ nhỏ, bệnh có thể biểu hiện ra ngoài bằng các triệu chứng hô hấp phức tạp [4].
Nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh trào ngược có thể dẫn đến nhiều biến chứng đường tiêu hóa nghiêm trọng. Các biến chứng thường gặp bao gồm viêm loét thực quản, xuất huyết tiêu hóa, hẹp đường tiêu hóa do xơ hóa và thực quản Barrett [5]. Thực quản Barrett là một tình trạng biến đổi niêm mạc nguy hiểm, được y học xem là tiền thân dẫn đến ung thư biểu mô tuyến thực quản [1].
Trong dịch trào ngược, axit dạ dày khi kết hợp với enzyme pepsin chính là các tác nhân gây tổn thương mạnh nhất đối với niêm mạc thực quản [3]. Ngoài ra, sự hiện diện của axit mật trong dịch trào ngược cũng làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào, đặc biệt là ở những bệnh nhân đã tiến triển sang giai đoạn thực quản Barrett [3]. Do đó, việc kiểm soát chế độ ăn để tránh kích thích tiết axit và pepsin quá mức là nguyên tắc sống còn.
Dạng lỏng và áp suất thẩm thấu của whey tác động thế nào?
Khi uống whey protein, người dùng thường pha một lượng bột đậm đặc vào nước hoặc sữa để uống nhanh sau buổi tập. Hỗn hợp này tạo ra một dung dịch có nồng độ chất hòa tan cao, làm tăng áp suất thẩm thấu trong lòng ống tiêu hóa. Khi một lượng dịch lỏng lớn đi vào, dạ dày buộc phải điều chỉnh áp suất và điều tiết dịch tiêu hóa để xử lý.
Sự căng trướng dạ dày sau khi nạp một thể tích dịch lỏng đậm đặc có thể kích hoạt các thụ thể cơ học tại thành dạ dày. Tình trạng căng giãn này sau bữa ăn là một trong những nguyên nhân kích thích các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới [3]. Khi cơ thắt này mở ra không đúng thời điểm, áp lực dương trong ổ bụng và dạ dày sẽ đẩy dịch lỏng cùng axit trào ngược lên thực quản.
Mặt khác, việc hấp thụ một lượng protein tinh chế dạng lỏng kích thích dạ dày tiết ra hormone gastrin và dịch vị để phân cắt đạm. Sự phối hợp giữa nồng độ axit cao và pepsin được kích hoạt sẽ làm tăng độc tính của dịch vị đối với niêm mạc thực quản nếu xảy ra trào ngược [3]. Việc tiêu hóa dịch lỏng giàu áp suất thẩm thấu đòi hỏi dạ dày phải làm việc nhiều hơn, dễ gây ra cảm giác ậm ạch, đầy bụng khó tiêu ở những người vốn đã có cơ địa tiêu hóa yếu.
Quá trình thanh thải axit tự nhiên của thực quản vốn dựa vào ba yếu tố chính: trọng lực, nhu động thực quản và lượng nước bọt có tính kiềm nhẹ với pH lớn hơn 6 để trung hòa lượng axit dư thừa [3]. Khi bạn uống whey ở tư thế nằm nghỉ ngơi sau tập hoặc uống quá nhanh, nhu động thực quản bị rối loạn kết hợp với việc thiếu hụt thanh thải nước bọt sẽ khiến axit tồn lưu lâu hơn ở niêm mạc, làm tăng nguy cơ viêm loét [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tháo rỗng dạ dày và tiết axit?
Sự ứ trệ thức ăn tại dạ dày đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các triệu chứng trào ngược. Tình trạng chậm làm rỗng dạ dày hiện diện ở khoảng 10% đến 15% tổng số bệnh nhân mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản [3]. Những bất thường tinh tế sau bữa ăn có thể góp phần làm giãn dạ dày và gia tăng các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới [3].
Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng công bố năm 1983 đã tiến hành so sánh thuốc ranitidine với giả dược ở bệnh nhân trào ngược để đánh giá thời gian làm rỗng dạ dày, mức độ trào ngược và đáp ứng của gastrin đối với thức ăn [6]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng đồng vị phóng xạ 99mTc-sulfur colloid để đo thời gian bán tháo rỗng của dạ dày [6]. Kết quả cho thấy thời gian bán tháo rỗng trung bình ở nhóm bệnh nhân trào ngược là 109 phút, trong khi ở nhóm 9 người đối chứng khỏe mạnh là 102 phút [6].
Mặc dù sự chênh lệch giá trị trung bình này không đạt ý nghĩa thống kê trên toàn bộ mẫu, các nhà khoa học phát hiện ra rằng có tới một phần ba (1/3) số bệnh nhân trào ngược có thời gian làm rỗng dạ dày kéo dài hơn hẳn 2 độ lệch chuẩn so với mức trung bình của nhóm người khỏe mạnh [6]. Điều này chứng minh sự chậm trễ tiêu hóa thực sự tồn tại ở một phân nhóm bệnh nhân đáng kể [6].
Nghiên cứu trên cũng ghi nhận bệnh nhân trào ngược đẩy ngược trung bình 2,3% lượng chất phóng xạ thử nghiệm vào thực quản trong vòng 120 phút, cao hơn rất nhiều so với mức chỉ 0,2% ở nhóm người khỏe mạnh [6]. Đáng chú ý, nồng độ gastrin lúc đói trung bình ở nhóm trào ngược đạt 133 ± 12 pg/ml, cao hơn rõ rệt so với mức 93 ± 10 pg/ml ở nhóm đối chứng khỏe mạnh với ý nghĩa thống kê p < 0,01 [6]. Sau bữa ăn chuẩn, phản ứng tiết gastrin tích hợp tăng lên tương đương nhau, nhưng gastrin lại tăng cao rõ rệt sau 6 tuần điều trị bằng thuốc ranitidine [6].
Những phát hiện trên mang lại bài học lớn cho người dùng whey protein. Nếu người bệnh thuộc nhóm có thời gian tháo rỗng dạ dày kéo dài, việc dung nạp một lượng lớn protein đậm đặc sẽ khiến dịch ứ trệ lâu hơn, kích thích tiết gastrin nền cao hơn và gia tăng lượng thể tích trào ngược lên thực quản [6]. Do đó, tốc độ làm rỗng dạ dày là một biến số không thể xem nhẹ khi xem xét dung nạp dinh dưỡng.
Điều trị y khoa và hiện tượng kháng trị thường gặp
Mục tiêu điều trị trào ngược dạ dày thực quản bằng thuốc nhắm vào việc làm giảm triệu chứng, chữa lành các tổn thương trợt loét và ngăn ngừa bệnh tái phát [7]. Dựa trên sinh lý bệnh, hướng tiếp cận lý tưởng là tăng cường áp lực cơ thắt thực quản dưới, giảm tần số các đợt giãn cơ thoáng qua, phục hồi khả năng thanh thải thực quản, đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày, nâng cao sức đề kháng niêm mạc và giảm hoặc ức chế tiết axit dạ dày [7].
Mặc dù có nhiều nhóm thuốc khác nhau giúp đạt được các mục tiêu này, các chuyên gia y tế thừa nhận hiện vẫn chưa tồn tại một biện pháp điều trị nội khoa lý tưởng tuyệt đối cho bệnh trào ngược [7]. Các giải pháp điều trị hiện nay bao gồm thay đổi lối sống kết hợp với các thuốc chống tiết axit như thuốc kháng axit antacid, thuốc chẹn thụ thể H2 và thuốc ức chế bơm proton PPI [7]. Phẫu thuật chống trào ngược và các can thiệp nội soi cũng có vai trò nhất định trong điều trị bệnh [7].
Trong thực hành lâm sàng, thuốc ức chế bơm proton (PPI) được xem là phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với bệnh trào ngược dạ dày thực quản [1]. Tuy nhiên, tình trạng trào ngược kháng trị lại diễn ra hết sức phổ biến, có thể ảnh hưởng tới 40% bệnh nhân đang sử dụng PPI một lần mỗi ngày [8]. Trào ngược kháng trị biểu hiện bằng sự đáp ứng không hoàn toàn hoặc hoàn toàn không đáp ứng với phác đồ điều trị tiêu chuẩn [8].
Cơ chế dẫn đến sự kháng trị này rất đa dạng, bao gồm hiện tượng trào ngược axit yếu, trào ngược dịch mật từ tá tràng lên dạ dày và thực quản, tăng nhạy cảm nội tạng, chậm tháo rỗng dạ dày, các bệnh lý tâm lý kết hợp và rối loạn chức năng ruột đi kèm [8]. Ngược lại, tình trạng giảm sinh khả dụng của thuốc, chuyển hóa thuốc nhanh, hiện tượng kháng thuốc PPI, trào ngược ban đêm hay tình trạng nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori chỉ đóng vai trò rất hạn chế trong việc gây ra thất bại điều trị [8].
Ngoài ra, việc phụ thuộc vào thuốc ức chế axit không phải là giải pháp hoàn toàn vô hại. Việc sử dụng PPI kéo dài có liên quan mật thiết đến nhiều nguy cơ sức khỏe như tăng tỷ lệ gãy xương, bệnh thận mạn tính, suy thận cấp tính, viêm phổi mắc phải tại cộng đồng và nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng do Clostridium difficile [1]. Vì vậy, việc điều chỉnh chế độ ăn uống, tránh lạm dụng bột đạm quá tải để giảm gánh nặng cho dạ dày là điều tối quan trọng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng whey protein
Sai lầm phổ biến nhất của những người tập thể hình bị đau dạ dày là cho rằng thức uống lỏng như whey protein không cần dạ dày phải co bóp làm việc. Thực tế, áp suất thẩm thấu cao cùng hàm lượng amino acid đậm đặc lại đòi hỏi dạ dày phải tiết ra một lượng dịch vị tương ứng và kiểm soát tốc độ tháo rỗng nghiêm ngặt [3], [6]. Nếu uống ừng ực một lượng lớn trong thời gian ngắn, dạ dày sẽ bị căng giãn đột ngột, làm tăng nguy cơ kích phát các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới [3].
Một hiểu lầm khác là quan niệm uống whey protein ấm hoặc pha với sữa tươi sẽ giúp bao bọc niêm mạc dạ dày và chống trào ngược. Chất béo và đường lactose có trong sữa tươi nguyên kem có thể làm chậm thêm tốc độ tháo rỗng của dạ dày, kéo dài thời gian ứ đọng thức ăn [5], [3]. Đối với người có cơ địa nhạy cảm, việc này chỉ khiến áp lực trong lòng dạ dày tăng cao và làm tình trạng ợ nóng, ợ trớ trở nên dữ dội hơn [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống kèm thuốc kháng axit hoặc thuốc ức chế tiết axit PPI là có thể thoải mái dùng whey liều cao. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, có đến 40% người bệnh vẫn xuất hiện triệu chứng trào ngược dù đang uống thuốc đầy đủ do các yếu tố như trào ngược dịch mật hay chậm tháo rỗng cơ học [8]. Việc lạm dụng thuốc trong thời gian dài còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho xương, thận và nhiễm trùng đường ruột [1].
Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa trào ngược axit thông thường và trào ngược dịch mật cũng khiến nhiều người chủ quan. Trào ngược tá tràng - dạ dày - thực quản không chỉ chứa axit mà còn có muối mật, một tác nhân gây hại niêm mạc rất mạnh [8], [3]. Do đó, ức chế axit bằng thuốc không thể giải quyết được tổn thương nếu thói quen uống whey tiếp tục gây ứ trệ dịch mật và làm rối loạn nhu động dạ dày [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng?
Người mắc chứng trào ngược kèm theo thoát vị hoành cần hết sức cẩn trọng khi uống whey protein. Phần lớn bệnh nhân trào ngược có biến chứng đều xuất hiện tình trạng thoát vị hoành, khiến cơ chế chống trào ngược tự nhiên bị vô hiệu hóa nghiêm trọng [3]. Khi cơ thắt thực quản dưới bị kéo lên trên cơ hoành, việc dạ dày bị giãn do chứa thể tích dịch lỏng lớn sẽ lập tức đẩy dịch axit lên ngực gây đau rát dữ dội [3].
Những người bị trào ngược kết hợp với tình trạng chậm tháo rỗng dạ dày hoặc béo phì cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [5], [3]. Béo phì làm tăng áp lực ổ bụng, kết hợp với việc ứ trệ thức ăn kéo dài trong dạ dày sẽ nhân đôi nguy cơ trào ngược dịch vị [5], [6]. Khoảng một phần ba số bệnh nhân có thời gian làm rỗng dạ dày chậm bất thường cần cân nhắc kỹ khối lượng đạm đưa vào mỗi lần [6].
Những người đang gặp các triệu chứng ngoài đường tiêu hóa như ho kéo dài, nấc cụt, đau ngực chưa rõ nguyên nhân hoặc cảm giác nghẹn ở cổ họng cần đi khám chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung [5]. Việc nạp thêm các sản phẩm có thể kích thích dạ dày sẽ khiến các triệu chứng viêm đường hô hấp hoặc co thắt thêm trầm trọng [5], [4].
Người có tiền sử viêm loét thực quản, hẹp thực quản hoặc đang theo dõi thực quản Barrett cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa [5], [1]. Axit kết hợp với pepsin là yếu tố phá hủy hàng đầu các tế bào biểu mô, do đó bất kỳ sự kích thích tăng tiết dịch vị nào từ các bữa ăn dạng lỏng nồng độ cao đều có thể làm gia tăng nguy cơ biến chứng ác tính [3], [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày
Để sử dụng whey protein an toàn khi có tiền sử đau dạ dày hoặc trào ngược nhẹ, người dùng nên chia nhỏ khẩu phần thay vì uống hết một muỗng lớn (scoop) trong một lần. Việc chia nhỏ liều lượng sẽ giúp giảm áp suất thẩm thấu trong lòng dạ dày, ngăn ngừa tình trạng căng trướng đột ngột và hạn chế kích hoạt các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới [3].
Thời điểm uống whey cũng cần được tính toán khoa học. Tuyệt đối không nên uống whey ngay trước khi nằm ngủ hoặc nằm nghỉ ngơi sau buổi tập nặng. Khả năng thanh thải axit tự nhiên phụ thuộc rất lớn vào trọng lực để kéo dịch vị trở lại dạ dày [3]. Người dùng nên duy trì tư thế đứng hoặc ngồi thẳng lưng ít nhất 60 đến 90 phút sau khi uống để hỗ trợ quá trình tiêu hóa diễn ra thuận lợi.
Về cách pha chế, hãy pha loãng bột protein với nhiều nước lọc nguội hoặc nước ấm nhẹ thay vì pha đặc để hạ thấp độ thẩm thấu của dung dịch. Tránh pha bột với sữa tươi nguyên béo, nước cam chanh chua hoặc các loại bột chứa nhiều phụ gia tạo ngọt nhân tạo khó tiêu. Khi uống, hãy nhấp từng ngụm nhỏ từ từ thay vì uống nhanh trong vài giây. Hành động nuốt chậm rãi kích thích cơ thể tiết thêm nước bọt giàu tính kiềm (pH > 6), giúp trung hòa lượng axit dư thừa một cách tự nhiên [3].
Nếu sau khi dùng bột whey mà bạn xuất hiện các dấu hiệu như ợ chua liên tục, nóng rát vùng ngực, ho khan hoặc đầy tức bụng khó chịu, hãy ngưng sử dụng ngay lập tức [5], [1]. Người bệnh không nên tự ý tăng liều thuốc dạ dày để tiếp tục uống protein [7], [1]. Thay vào đó, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để chuyển sang các nguồn đạm tự nhiên dễ dung nạp hơn là bước đi cần thiết và an toàn nhất.
Tóm lại, người bị đau dạ dày và trào ngược axit không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối whey protein, nhưng việc lắng nghe cơ thể và kiểm soát cách dung nạp là điều mang tính quyết định. Sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế tháo rỗng dạ dày và áp lực cơ thắt sẽ giúp người tập luyện vừa bảo vệ được hệ tiêu hóa, vừa đạt được mục tiêu sức khỏe bền vững.