Nhiều người có thói quen sử dụng các vị thuốc y học cổ truyền để bồi bổ hoặc trị ho, thanh phế mà không hay biết chúng có thể phản ứng với thuốc tây y. Trong đó, câu hỏi về việc dùng chung tử uyển với thuốc chống đông máu có an toàn hay không đang được rất nhiều bệnh nhân quan tâm.
Thực tế, người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu cần hết sức thận trọng khi dùng bất kỳ thảo dược hay bài thuốc cổ truyền nào, bao gồm cả tử uyển [1]. Việc tự ý kết hợp thuốc chống đông với các loại thảo dược có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ xuất huyết nguy hiểm do hiện tượng tương tác thuốc - thảo dược [1], [2].
Cơ chế chuyển hóa và rủi ro tương tác thảo dược với thuốc chống đông
Thuốc chống đông đường uống như warfarin, phenprocoumon hay aspirin là những loại thuốc có chỉ số điều trị rất hẹp [3], [4]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần một thay đổi nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây chảy máu nghiêm trọng [3], [4].
Quá trình chuyển hóa của các thuốc chống đông trong cơ thể phụ thuộc phần lớn vào hệ thống enzym cytochrom P450 (CYP) tại gan và protein vận chuyển P-glycoprotein [4]. Khi người bệnh dùng thêm thảo dược, các hoạt chất thực vật phức tạp có thể ức chế hoặc cảm ứng các enzym này [1], [4]. Thảo dược cổ truyền có thể làm thay đổi các chỉ số dược động học, tác động tới quá trình ngưng tập tiểu cầu hoặc làm thay đổi các thông số huyết động học [1].
Bên cạnh đó, tương tác dược lực học cũng là mối bận tâm lớn. Nhiều hoạt chất trong thực vật như coumarin, quinone, xanthone, terpene hay lignan có thể trực tiếp làm thay đổi quá trình cầm máu [5]. Thảo dược có thể làm tăng nguy cơ chảy máu theo hai cách: khuếch đại tác dụng chống đông dẫn tới tăng tỷ số chuẩn hóa quốc tế (PT-INR), hoặc do chính đặc tính chống kết tập tiểu cầu nội tại của cây thuốc mà không làm thay đổi chỉ số PT-INR [6]. Độc tính sinh ra từ tương tác giữa thuốc và thảo dược có thể ở mức độ nhẹ, vừa hoặc thậm chí gây tử vong [4].
Bằng chứng nghiên cứu về thảo dược và thuốc chống đông
Hiện nay, các tài liệu y khoa quốc tế ghi nhận sự tương tác giữa thảo dược và thuốc chống đông là một vấn đề sức khỏe cộng đồng phức tạp. Trong một đánh giá y văn vào năm 2007 rà soát 80 bài báo khoa học (bao gồm 14 bài tổng quan hệ thống, 43 báo cáo ca lâm sàng, 17 nghiên cứu trên người, 6 nghiên cứu trên động vật và 2 nghiên cứu trong ống nghiệm), các chuyên gia nhận thấy rất nhiều chế phẩm thảo dược và thực phẩm có thể tương tác với thuốc chống đông [7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng rất khó dự đoán tần suất cũng như mức độ nghiêm trọng của các tương tác này do tính chất trái ngược nhau giữa các nghiên cứu lâm sàng [7].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đã đánh giá mức độ tương tác của 38 loại thảo mộc khác nhau với warfarin [3]. Các nhà khoa học phân loại các bằng chứng khoa học thành nhiều cấp độ: có 4 loại thảo mộc được xếp vào nhóm có khả năng tương tác rất cao (cấp độ I), 3 loại có khả năng (cấp độ II), 10 loại có thể xảy ra (cấp độ III) và 21 loại còn nghi ngờ (cấp độ IV) [3]. Dù warfarin dạng đồng phân S-warfarin có hoạt tính chống đông mạnh gấp 3 đến 5 lần đồng phân R-warfarin, cơ chế tổng quát của tương tác thảo dược - warfarin phần lớn vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [3].
Tại Na Uy, một nghiên cứu cắt ngang năm 2013 ghi nhận 255 cặp phối hợp thuốc và thảo dược khác nhau trong thực hành y khoa, xác định được 18 cặp có nguy cơ tương tác lâm sàng liên quan [2]. Các loại thảo mộc dùng chung với thuốc chống đông làm gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi như xuất huyết [2]. Tương tự, nghiên cứu tổng quan năm 2016 đã tìm thấy 58 loài thực vật khác nhau có khả năng làm thay đổi quá trình cầm máu và ảnh hưởng đến điều trị bằng warfarin, thúc đẩy tác dụng chống đông qua nhiều con đường và làm tăng nguy cơ chảy máu trên lâm sàng [5].
Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2019 tổng kết rằng một số trường hợp báo cáo thảo dược cổ truyền làm tăng nguy cơ chảy máu, nhưng cũng có trường hợp cho thấy không ảnh hưởng đến quá trình đông máu [1]. Các nghiên cứu dược động học đưa ra kết quả không đồng nhất, khiến việc xác định chắc chắn thảo dược làm tăng hay giảm hiệu lực của thuốc chống đông gặp nhiều thách thức [1].
Bối cảnh nghiên cứu về vị thuốc tử uyển
Đối với vị thuốc tử uyển (Aster tataricus), cần nhấn mạnh rằng trong các báo cáo tổng quan và nghiên cứu dịch tễ về tương tác thuốc chống đông hiện nay, dữ liệu thực nghiệm hoặc ca lâm sàng riêng biệt về tử uyển còn rất hạn chế. Các thảo dược được ghi nhận và nghiên cứu nhiều nhất về nguy cơ tương tác nghiêm trọng với thuốc chống đông bao gồm đan sâm, bạch quả, gừng, tỏi, nhân sâm, việt quất, cỏ thánh John và bưởi chùm [1], [3], [2], [5].
Dù chưa có nghiên cứu chuyên sâu riêng lẻ cho thấy mức độ rủi ro chính xác của tử uyển trên từng loại thuốc chống đông, các bài thuốc cổ truyền thường là sự phối hợp của nhiều loại thảo dược khác nhau [1], [6]. Trong các bài thuốc chứa nhiều thành phần, nguy cơ gây chảy máu ở bệnh nhân dùng thuốc chống đông càng trở nên khó lường và khó dự đoán [6]. Do đó, người bệnh không thể chủ quan cho rằng một vị thuốc chưa được ghi nhận nhiều là hoàn toàn an toàn khi kết hợp với thuốc chống đông máu.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại thảo dược có nguồn gốc tự nhiên thì luôn lành tính, an toàn tuyệt đối và không tương tác với thuốc tây y [6]. Quan niệm này dẫn đến tâm lý chủ quan, tự ý sắc thuốc hoặc dùng thực phẩm bổ sung trong khi vẫn đang uống thuốc điều trị mạn tính.
Một thực trạng đáng lo ngại được ghi nhận trong nghiên cứu cắt ngang năm 2006 tại các khoa điều trị nội trú trên 250 bệnh nhân: có 42,4% bệnh nhân (n=106) sử dụng thảo dược, với 76 bệnh nhân dùng liên tục trong 12 tháng trước đó [8]. Trong đó, 21% người bệnh (n=16) dùng đồng thời các loại thảo dược nhất định với thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, và một nửa số này có nguy cơ gặp tương tác thuốc [8]. Đáng nói, hơn 90% số người dùng thảo dược không hề chia sẻ hoặc thông báo với nhân viên y tế về việc mình đang dùng thuốc thảo dược [8]. Sự thiếu hụt thông tin này tiềm ẩn mối đe dọa rất lớn cho sức khỏe bệnh nhân.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng cần thận trọng cao nhất là người cao tuổi đang điều trị các bệnh lý tim mạch, rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc mang van tim nhân tạo bằng thuốc chống đông [3], [2]. Các thống kê chỉ ra rằng người cao tuổi chiếm tới 62,5% (n=5) các trường hợp có nguy cơ gặp tương tác thuốc - thảo dược trong khảo sát nội trú [8]. Việc phối hợp thảo dược với thuốc chống đông ở người cao tuổi cần được theo dõi cực kỳ chặt chẽ hoặc nên tránh hoàn toàn [2].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy giảm chức năng gan, thận hoặc những người chuẩn bị phẫu thuật, can thiệp nha khoa cũng không được tự ý dùng thêm thảo dược nếu đang uống thuốc chống đông, vì nguy cơ xuất huyết không kiểm soát là rất cao.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế
Để đảm bảo an toàn tính mạng và hiệu quả điều trị, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc cổ truyền chứa tử uyển hoặc bất kỳ thảo dược nào khi đang dùng thuốc chống đông máu nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Sự hiện diện của các vị thuốc thảo dược có thể làm sai lệch chỉ số đông máu mà người bệnh không tự cảm nhận được [7], [6].
Bệnh nhân cần chủ động liệt kê đầy đủ tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc đông y, trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng đang sử dụng cho bác sĩ và dược sĩ [7], [8]. Nhân viên y tế đóng vai trò cốt lõi trong việc nhận diện các tương tác thuốc bất lợi khi chỉ số đông máu INR bị rối loạn [7].
Trong trường hợp được bác sĩ cho phép dùng kết hợp, người bệnh cần được theo dõi sát sao chỉ số PT-INR, đặc biệt là vào thời điểm bắt đầu dùng hoặc khi ngừng dùng thảo dược [2], [7]. Bệnh nhân cần cảnh giác với các dấu hiệu xuất huyết như bầm tím bất thường dưới da, chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ, và phải đến bệnh viện ngay khi có dấu hiệu bất thường.
Việc điều trị bằng thuốc chống đông đòi hỏi sự cân bằng chuẩn xác giữa hiệu quả ngừa huyết khối và nguy cơ chảy máu. Thảo mộc tự nhiên có thể chứa hoạt chất sinh học mạnh mẽ, do đó hãy luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
