Nhiều người mắc tăng huyết áp, suy tim hoặc phù nề thường có thói quen nấu nước lá cây cối xay uống hằng ngày để mát gan, thông tiểu song song với đơn thuốc tây. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược có tính lợi tiểu với thuốc điều trị chuyên khoa khiến không ít bệnh nhân lo ngại về nguy cơ tương tác bất lợi cho cơ thể.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc lợi tiểu tây y không nên tự ý uống thêm nước cây cối xay. Cả cây cối xay và thuốc lợi tiểu tây y đều thúc đẩy cơ thể đào thải nước, nên khi dùng chung dễ dẫn đến tương tác cộng dồn tác dụng [1][2]. Hậu quả là người bệnh đối mặt với nguy cơ mất dịch quá mức, tụt huyết áp tư thế và đặc biệt là hạ kali máu kèm theo nhiều biến chứng tim mạch, thận và chuyển hóa [2][3][4].

Cơ chế cộng dồn gây hạ kali máu và tụt huyết áp

Cây cối xay có tên khoa học là Abutilon indicum, thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae), là loài cây bụi lâu năm phân bố ở nhiều quốc gia châu Á [1]. Trong y học cổ truyền, rễ, lá và quả của loài cây này từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc lợi tiểu, làm mát, nhuận tràng, giảm đau và chống viêm [1][5]. Khi đi vào cơ thể, đặc tính lợi tiểu của thảo dược này giúp tăng lượng nước tiểu bài tiết qua đường tiết niệu [1].

Trong khi đó, các thuốc lợi tiểu tây y là nhóm thuốc được kê đơn phổ biến để kiểm soát tình trạng phù do suy tim sung huyết, xơ gan, bệnh thận cũng như điều trị tăng huyết áp [2][3]. Các đại diện thường gặp trong nhóm lợi tiểu quai bao gồm furosemide, bumetanide, torsemide, acid ethacrynic [2], hoặc nhóm thuốc hạ áp có tác dụng lợi tiểu và giãn mạch như indapamide [6]. Dù có hồ sơ an toàn và hiệu quả lâm sàng cao, hơn 3 thập kỷ khảo sát lâm sàng đã chỉ ra thuốc lợi tiểu có thể gây ra nhiều bất thường về cân bằng dịch, điện giải và chuyển hóa [3].

Khi uống cây cối xay cùng thuốc lợi tiểu tây y, tác dụng đào thải dịch bị nhân đôi. Một số biến chứng xảy ra như hệ quả mở rộng trực tiếp từ chính tác dụng điều trị của thuốc: cơ thể bị suy giảm thể tích dịch ngoại bào (mất nước ở khoảng không gian bên ngoài tế bào), từ đó kéo theo tình trạng tụt huyết áp tư thế đứng (chóng mặt, choáng váng khi thay đổi tư thế đột ngột) và tăng nitơ máu trước thận (tình trạng thận bị giảm tưới máu do thiếu dịch) [3].

Bên cạnh tụt huyết áp, hạ kali máu là rủi ro đáng ngại nhất. Hạ kali máu không phải là tác dụng trực tiếp của thuốc mà là phản ứng bù trừ bên trong đơn vị thận (nephron) trước tác động lợi tiểu [3]. Khi thuốc và thảo dược làm tăng lưu lượng dịch chảy qua ống thận, cơ thể đồng thời tăng bài tiết hormone aldosterone, hai yếu tố này thúc đẩy ống thận tăng bài tiết kali ra ngoài theo nước tiểu [3]. Ngoài ra, tình trạng hạ kali máu và giảm thể tích dịch ngoại bào còn ức chế tế bào beta tuyến tụy tiết insulin, cộng thêm sự gia tăng catecholamine từ hoạt động thần kinh giao cảm làm giảm sử dụng glucose ở ngoại vi, dẫn đến tăng đường huyết và rối loạn dung nạp carbohydrate [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây cối xay và thuốc lợi tiểu?

Các tài liệu khoa học đã phân tích chi tiết thành phần của cây cối xay cũng như những rủi ro khi dùng thuốc lợi tiểu đơn lẻ hoặc kết hợp.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành đánh giá dược liệu học và hóa thực vật trên quả cây cối xay (Abutilon indicum) [5]. Nghiên cứu phân tích hình thái, soi bột dưới kính hiển vi, định lượng các chỉ số lý hóa và lập hồ sơ sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao từ dịch chiết nước và cồn của quả phơi khô [5]. Kết quả cho thấy độ mất khối lượng khi làm khô của bột quả là 7,7% tính theo khối lượng (w/w), tro toàn phần chiếm 10,5%, tro không tan trong acid là 2,4% w/w; hàm lượng chất chiết được trong nước đạt 9,64% w/w và trong cồn đạt 9,04% w/w [5]. Phân tích hóa thực vật xác nhận quả cây cối xay chứa protein, carbohydrate, phenol, flavonoid, saponin và steroid, củng cố cơ sở cho các công dụng truyền thống như lợi tiểu, làm mát và kháng viêm [5].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 tập trung phân lập các hợp chất từ dịch chiết methanol của cây cối xay thu hái tại vùng sông Koshi, bang Bihar, Ấn Độ [1]. Nhóm nghiên cứu đã tìm ra hai hợp chất thực vật mới là AB-01 và AB-05 cùng ba hợp chất đã biết, sau đó thử nghiệm khả năng giảm đau và chống viêm ở các mức liều 5 mg/kg và 10 mg/kg trọng lượng cơ thể kèm mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) trên đích cyclooxygenase-2 và yếu tố hoại tử khối u alpha [1]. Dù khẳng định tiềm năng làm thuốc giảm đau, kháng viêm và ghi nhận công dụng lợi tiểu truyền thống của rễ, lá để trị viêm niệu đạo và bệnh gút, nghiên cứu này mới dừng ở mức phân lập hợp chất và thử nghiệm tiền lâm sàng, chưa đánh giá độ an toàn khi phối hợp với thuốc tây trên người [1].

Về phía thuốc tây y, một tổng quan dược lý công bố năm 2022 đã rà soát dữ liệu từ hàng loạt cơ sở dữ liệu y sinh lớn (Medline/PMC/PubMed, Google Scholar, Cochrane Library, Science Direct, EMBASE, Web of Science, Ebsco, DOAJ) về tương tác của nhóm lợi tiểu quai [2]. Nghiên cứu chỉ rõ thuốc lợi tiểu quai gây hạ kali máu, độc tính trên tai và nhiều tác dụng phụ khác [2]. Đáng chú ý, tổng quan này cảnh báo thuốc lợi tiểu quai có thể xảy ra tương tác dược lực học (tác động qua lại làm thay đổi hiệu ứng sinh học trên cơ thể) với các thuốc thảo dược, bên cạnh các thuốc tây như NSAID, sulfonylurea, lithium, cephalosporin hay levothyroxine [2]. Hơn nữa, tình trạng hạ kali máu do lợi tiểu quai còn làm tăng nguy cơ tương tác nguy hiểm nếu người bệnh dùng kèm digoxin, thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors), thuốc trị đái tháo đường, thuốc kháng nấm, amphotericin B, dobutamine, gossypol hoặc sotalol [2].

Mối liên hệ giữa hạ kali máu, thuốc lợi tiểu và tổn thương thận dài hạn được làm sáng tỏ trong một nghiên cứu công bố năm 2017 trên nhóm dân số chủ yếu là người da trắng [4]. Kết quả cho thấy tình trạng hạ kali máu làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển bệnh thận mạn tính (CKD) ở cả nhóm có dùng thuốc lợi tiểu (tỷ số rủi ro HR là 4,32; khoảng tin cậy 95%: 1,77-10,51) và nhóm không dùng thuốc lợi tiểu (HR là 7,74; khoảng tin cậy 95%: 3,43-17,48) khi so sánh với người có mức kali máu bình thường và không dùng lợi tiểu [4]. Khi phân tầng riêng nhóm dùng thuốc lợi tiểu gây mất kali, nguy cơ mắc bệnh thận mạn ở người hạ kali máu có HR là 4,24 (khoảng tin cậy 95%: 1,74-10,32) [4]. Ngay cả trong các phân tích độ nhạy loại trừ những người có mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) dưới 66 ml/phút/1,73m2 và/hoặc bài tiết albumin niệu dưới 25 mg/24h (trên mẫu 4.923 người với 539 ca biến cố), hoặc khi giới hạn ở nhóm không dùng thuốc hạ áp lúc ban đầu (4.507 người với 438 ca biến cố), hạ kali máu vẫn làm tăng nguy cơ bệnh thận mạn với HR lần lượt là 3,62 và 6,30 [4]. Đặc biệt, ngay cả khi chưa bị hạ kali máu, nồng độ kali huyết tương vẫn có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với nguy cơ bệnh thận mạn ở nhóm đang dùng thuốc lợi tiểu (Ptrend = 0,01) [4].

Ngay cả những thuốc lợi tiểu được xem là êm dịu cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với rủi ro. Một báo cáo y văn năm 1989 về thuốc indapamide cho thấy dù thuốc này thường chỉ làm giảm nhẹ nồng độ kali huyết tương và ít gây tổn hại, thực tế lâm sàng vẫn ghi nhận 2 ca bệnh xuất hiện những biến đổi nặng nề do hạ kali máu trong quá trình điều trị bằng indapamide [6].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các bằng chứng khoa học hiện có mang lại cái nhìn rõ ràng về hai mặt của vấn đề. Về mặt lợi ích, các nghiên cứu hóa thực vật và dược lý đã xác nhận cây cối xay thực sự chứa các hoạt chất sinh học có giá trị như flavonoid, saponin, phenol và các ester glucoside mới, giải thích được công dụng lợi tiểu, làm mát và giảm viêm trong dân gian [1][5]. Trong khi đó, các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ về thuốc lợi tiểu tây y có quy mô dữ liệu lớn, theo dõi qua nhiều thập kỷ, chỉ ra chính xác cơ chế gây mất dịch, tụt huyết áp và con số rủi ro cụ thể của hạ kali máu đối với thận và tim mạch [2][3][4].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người cho uống trực tiếp nước sắc cây cối xay kết hợp với từng loại thuốc lợi tiểu tây y để đo lường tỷ lệ tụt huyết áp hay mức độ sụt giảm kali máu cụ thể. Trong nghiên cứu năm 2017 về bệnh thận mạn, do không có đối tượng nào bị hạ kali máu sử dụng thuốc lợi tiểu giữ kali nên các nhà khoa học cũng chưa thể đánh giá vai trò riêng biệt của nhóm thuốc giữ kali trong mối liên hệ này [4]. Dù vậy, việc ghép nối dữ liệu về đặc tính lợi tiểu của cây cối xay [1][5] và cảnh báo tương tác dược lực học giữa lợi tiểu quai với thảo dược [2] là cơ sở khoa học vững chắc để khuyến cáo không dùng chung hai tác nhân này.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên chỉ làm mát chứ không ảnh hưởng đến thuốc tây". Thực tế, cây cối xay chứa nhiều hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học rõ rệt và bản thân nó là một chất lợi tiểu truyền thống [1][5]. Việc đưa thêm một chất có tác dụng tương đồng vào cơ thể đang chịu tác động của thuốc lợi tiểu quai sẽ tạo ra tương tác dược lực học, làm trầm trọng thêm sự mất dịch và điện giải [2][3].

Hiểu lầm thứ hai là "chỉ dùng thuốc lợi tiểu liều cao hoặc thuốc mạnh mới sợ tụt kali". Báo cáo năm 1989 đã chứng minh ngay cả một thuốc hạ áp có tác dụng lợi tiểu thường chỉ gây giảm kali nhẹ như indapamide vẫn có thể gây ra các ca hạ kali máu biến chuyển nặng [6]. Nếu người bệnh uống thêm nước lá lợi tiểu hằng ngày, rủi ro này càng dễ bùng phát.

Hiểu lầm thứ ba là "hạ kali máu chỉ gây mỏi cơ thoáng qua". Trên thực tế, hạ kali máu do thuốc lợi tiểu không chỉ làm rối loạn dung nạp đường, tăng đường huyết [3], tăng độc tính của nhiều thuốc tim mạch và đái tháo đường dùng kèm [2], mà còn liên quan trực tiếp đến nguy cơ suy giảm chức năng thận và tiến triển thành bệnh thận mạn tính [4].

Ai nên thận trọng?

Theo nghiên cứu công bố năm 1994 về dự phòng hạ kali máu do thuốc lợi tiểu, tình trạng hạ kali máu rất phổ biến và những nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm: người cao tuổi, phụ nữ, bệnh nhân đang có tình trạng phù nề, và những người đang phải sử dụng thuốc lợi tiểu ở liều cao hoặc dùng các hoạt chất lợi tiểu có hiệu lực mạnh [7]. Những nhóm này tuyệt đối không nên tự ý uống thêm nước cây cối xay.

Ngoài ra, người đang điều trị suy tim sung huyết, xơ gan, bệnh thận hoặc tăng huyết áp có dùng kèm các thuốc nhạy cảm với nồng độ kali như digoxin, thuốc ức chế men chuyển, thuốc trị đái tháo đường, sotalol hay các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) cũng cần đặc biệt cảnh giác trước nguy cơ tương tác thuốc chồng chéo [2]. Những người mới bắt đầu dùng thuốc lợi tiểu cũng cần lưu ý vì nồng độ cholesterol huyết thanh thường tăng nhẹ trong giai đoạn khởi đầu điều trị, dù thông thường sau 6 đến 12 tháng điều trị duy trì ở trạng thái ổn định thì chỉ số này sẽ trở về mức ban đầu [3].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Để kiểm soát bệnh an toàn mà không gặp họa từ việc mất nước và điện giải, người đang dùng thuốc lợi tiểu tây y cần ngưng thói quen uống nước sắc cây cối xay thay nước lọc hằng ngày. Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược nào để hỗ trợ chứng viêm hay đau nhức, người bệnh bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ để được kiểm tra nguy cơ tương tác dược lực học [2].

Trong chế độ sinh hoạt và ăn uống hằng ngày, nghiên cứu năm 1994 khuyến cáo biện pháp dự phòng hạ kali máu hiệu quả là duy trì chế độ ăn giảm muối (nhạt hơn) nhưng giàu kali, magie và clorua [7]. Người bệnh có thể bổ sung các khoáng chất này thông qua thực phẩm tự nhiên giàu vi chất trong bữa ăn hoặc dùng viên uống bổ sung kali clorua theo đúng chỉ định của thầy thuốc [7].

Đối với người tăng huyết áp mức độ nhẹ đến trung bình, bác sĩ thường ưu tiên sử dụng liều thấp các thuốc lợi tiểu tác dụng ngắn để hạn chế mất điện giải [7]. Ở phân nhóm bệnh nhân tăng huyết áp vẫn bị hạ kali máu dù đã áp dụng chế độ ăn giàu kali và giảm muối, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang dùng thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hoặc thay thế thuốc lợi tiểu bằng một nhóm thuốc hạ áp đầu tay khác [7]. Trong suốt quá trình dùng thuốc, người bệnh cần tái khám định kỳ để xét nghiệm điện giải đồ, đường huyết, mỡ máu và chức năng thận nhằm phát hiện sớm các bất thường [3][4].

Tóm lại, cây cối xay là dược liệu có nhiều hoạt chất quý nhưng lại mang đặc tính lợi tiểu trùng lắp với thuốc tây y [1][5]. Việc dùng chung hai thứ này dễ dẫn đến tương tác cộng dồn gây tụt huyết áp tư thế, mất dịch và hạ kali máu nguy hiểm cho tim và thận [2][3][4]. Người có bệnh nền đang uống thuốc theo đơn cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ, ăn nhạt, bổ sung thực phẩm giàu kali và luôn hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thêm bất kỳ loại lá cây nào [2][7].