Nhiều người vì mong muốn giảm cân cấp tốc đã tìm đến các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Gần đây, trào lưu tìm mua các loại hạt thảo mộc được quảng cáo có tác dụng "đốt mỡ siêu tốc" đang lan truyền trên mạng xã hội. Trong số đó, việc nhầm lẫn hoặc cố tình sử dụng hạt cây thông thiên để giảm cân là một sai lầm chết người.
Thực tế, hạt cây thông thiên chứa lượng độc chất cực mạnh tác động trực tiếp lên hệ tim mạch, hoàn toàn không có công dụng giảm cân an toàn [1, 3]. Việc ăn loại hạt này dẫn đến ngộ độc cấp tính, nôn mửa dữ dội, rối loạn điện giải và ngừng tim chỉ sau một thời gian rất ngắn [1, 4].
Độc chất tim mạch chết người ẩn sau hạt thông thiên
Cây thông thiên (tên khoa học là Thevetia peruviana hay Thevetia neriifolia, thuộc họ Apocynaceae) là loại cây bụi phổ biến ở các vùng nhiệt đới [1]. Dù toàn bộ thân cây đều có độc, phần nhân hạt là nơi tập trung nồng độ độc tố cao nhất [2].
Chất độc chính trong hạt thông thiên là các glycoside tim, bao gồm thevetin A, thevetin B và neriifolin [3]. Khi vào cơ thể, các hợp chất này gây độc trực tiếp cho cơ tim và hệ thần kinh tự chủ với cơ chế tương tự ngộ độc digitalis [3, 4]. Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ các glycoside tim ức chế hoạt động trao đổi ion qua màng tế bào, khiến kali bị đẩy ồ ạt ra ngoài tế bào và làm tăng kali máu nghiêm trọng [3]. Tình trạng tăng kali máu này trực tiếp kích hoạt những biến đổi điện tâm đồ nguy hiểm, dẫn đến rối loạn nhịp tim khó kiểm soát [3, 5].
Hiện tượng nôn ói và tiêu chảy liên tục do ngộ độc khiến người dùng mất nước nhanh chóng, lầm tưởng là cơ thể đang "đào thải mỡ" [5, 7]. Tuy nhiên, đó thực chất là phản ứng nhiễm độc cấp của đường tiêu hóa, đẩy cơ thể vào tình trạng rối loạn điện giải đe dọa trực tiếp đến tính mạng [4, 7].
Nhầm lẫn chết người giữa hạt giảm cân và độc dược
Một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến nhiều người nuốt phải hạt thông thiên là do hình thái bên ngoài của chúng rất giống với hạt candlenut (Aleurites moluccana) [4]. Hạt candlenut vốn thường được quảng cáo trôi nổi trên mạng như một loại thực phẩm bổ sung giảm cân dưới tên gọi "Nuez de la India" [4].
Báo cáo y khoa năm 2020 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 63 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng nôn mửa liên tục sau khi uống 5 hạt đặt mua qua mạng vì tin rằng đây là thảo dược giảm cân [4]. Bệnh nhân rơi vào trạng thái nhịp tim chậm nghiêm trọng (chỉ 30 nhịp/phút) và kali máu tăng vọt lên mức 7,3 mEq/L [4]. Chỉ vài giờ sau khi vào viện, người phụ nữ bị rung thất rồi ngừng tim và tử vong [4]. Kết quả phân tích mô gan và mẫu hạt sau tử vong xác định nạn nhân đã dùng nhầm hạt thông thiên [4]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo chỉ cần ăn từ 2 hạt thông thiên cũng có thể dẫn đến ngộ độc chết người [4].
Bằng chứng lâm sàng về các tổn thương do hạt thông thiên
Các nghiên cứu lâm sàng đã phơi bày hàng loạt tổn thương nghiêm trọng do ngộ độc hạt thông thiên gây ra trên người:
Một nghiên cứu quan sát tiến cứu thực hiện trong 6 tháng (từ tháng 3/2022 đến tháng 9/2022) tại Ấn Độ trên nhóm bệnh nhân chủ yếu ở độ tuổi 21–40 đã chỉ ra các triệu chứng tiêu hóa phổ biến gồm nôn mửa (58%), đau bụng (28%), tiêu chảy (9%), hồi hộp (20%) và chóng mặt (18%) [1]. Nghiên cứu phát hiện nồng độ kali huyết thanh đo được khi nhập viện có liên quan trực tiếp đến những biến đổi trên điện tâm đồ (ECG) [1]. Những bệnh nhân ăn hạt dạng nghiền nát có tỷ lệ biến đổi ECG cao hơn rõ rệt so với người nuốt nguyên hạt, đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,0001) [1]. Ngoài ra, nguy cơ độc tính tim cũng cao hơn ở những người uống hạt lúc bụng đói so với người ăn sau bữa ăn [1]. Biến đổi điện tâm đồ xuất hiện ngay cả khi bệnh nhân chỉ dùng 1 hạt, và nguy cơ tử vong không phụ thuộc vào số lượng hạt tiêu thụ [1].
Một báo cáo năm 2018 tại Ấn Độ mô tả trường hợp nam bệnh nhân 37 tuổi không có bệnh nền, nhập viện 16 giờ sau khi uống chỉ 1 hạt thông thiên nghiền nát pha với nước [2]. Dù lúc đầu không có triệu chứng trong 4 giờ đầu và có nhịp xoang bình thường lúc tiếp nhận, nhưng chỉ vài giờ sau người này đã tiến triển thành nhồi máu cơ tim cấp có đoạn ST chênh lên [2]. Nghiên cứu này khẳng định độc tính trên tim không tương quan với số lượng hạt, và quá trình hấp thu độc chất của hạt thông thiên diễn ra rất thất thường [2].
Tại Sri Lanka, một nghiên cứu năm 2013 trên 65 bệnh nhân (tuổi trung bình 23, gồm 27 nam và 38 nữ) cho thấy nhịp tim chậm và mạch không đều là những biểu hiện tim mạch thường gặp nhất [5]. Đa số bệnh nhân có rối loạn dẫn truyền ảnh hưởng nút xoang, nút nhĩ thất hoặc cả hai [5]. Có 12 bệnh nhân (18,4%) gặp các rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng như block nhĩ thất độ II dạng 2, block nhĩ thất độ III và nhịp chậm bộ nối [5]. Nghiên cứu ghi nhận 2 trường hợp tử vong (chiếm 3,07%) do block nhĩ thất độ III trước khi các biện pháp can thiệp dứt điểm kịp phát huy tác dụng [5].
Nghiên cứu trên 13 trường hợp uống hạt thông thiên năm 1992 ghi nhận tất cả bệnh nhân dùng nhiều hơn 2 hạt đều gặp độc tính cả ở hệ tiêu hóa lẫn tim mạch [6]. Những người uống từ 4 hạt trở xuống và đến viện trong vòng 4 giờ đầu đáp ứng tốt với điều trị hỗ trợ [6]. Ngược lại, những người uống trên 4 hạt và đến viện trễ sau 4 giờ đều có tiên lượng rất xấu, toàn bộ các ca tử vong đều do sốc tim [6].
Dữ liệu thực nghiệm trên động vật công bố năm 1990 cũng chứng minh độc tính tàn phá của hạt thông thiên [7]. Khi chuột cống được cho ăn thức ăn chứa 20% và 30% nhân hạt thông thiên nghiền nát tối đa 10 ngày, tỷ lệ chết lần lượt là 16/20 và 18/20 con [7]. Chuột bị liệt chi sau, co giật, run rẩy và sụt cân đáng kể [7]. Xét nghiệm sinh hóa cho thấy hồng cầu, bạch cầu, đường huyết và protein huyết thanh giảm sút, trong khi men gan SGOT, BUN và LDH tăng cao [7]. Giải phẫu bệnh phát hiện gan chuột bị thoái hóa mỡ, hoại tử tế bào; cầu thận và ống thận tổn thương hoại tử, cùng tình trạng teo, trợt niêm mạc dạ dày [7].
Những hiểu lầm nguy hại về việc dùng hạt để giảm cân
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì an toàn và không gây hại. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Hạt thông thiên chứa độc chất thuần túy tác động lên tim, không phải thực phẩm và không có bất kỳ cơ chế nào hỗ trợ đốt cháy mô mỡ hay cải thiện trao đổi chất ở người [3, 5].
Sự sụt cân nếu có khi ngộ độc thực chất xuất phát từ tình trạng mất nước trầm trọng do nôn mửa, tiêu chảy và suy kiệt đa cơ quan [2, 3]. Đáng lo ngại hơn, các biểu hiện nhiễm độc có thể không xuất hiện ngay lập tức; việc hấp thu độc chất diễn ra chậm và thất thường khiến người dùng chủ quan trong những giờ đầu sau khi uống [2]. Chỉ cần uống 1 đến 2 hạt nghiền nát, tim đã có thể ngừng đập trước khi kịp nhận ra sự nguy hiểm [1, 3].
Cấp cứu ngộ độc hạt thông thiên: Phức tạp và hạn chế
Điều trị ngộ độc hạt thông thiên đòi hỏi sự can thiệp y tế tích cực và theo dõi chuyên sâu. Bệnh nhân cần được theo dõi điện tâm đồ liên tục ít nhất 24 giờ, hoặc lâu hơn nếu ngộ độc nặng để kịp thời phát hiện các loạn nhịp tim [3].
Các bác sĩ phải bù dịch bằng nước muối sinh lý, dùng thuốc chống nôn và xử lý tình trạng tăng kali máu đe dọa tính mạng bằng truyền insulin kết hợp dextrose [3]. Thuốc canxi tiêm tĩnh mạch thông thường không được khuyến cáo dùng để hạ kali trong trường hợp này vì làm tăng nguy cơ loạn nhịp tim [3]. Khi xuất hiện nhịp chậm, bệnh nhân có thể phải dùng atropine, isoprenaline hoặc thậm chí phải đặt máy tạo nhịp tim tạm thời [5]. Đối với ngộ độc nặng, việc điều trị bằng các mảnh kháng thể đặc hiệu kháng digoxin liều cao (từ 20-30 lọ) có thể mang lại hiệu quả hỗ trợ, tuy nhiên phương pháp này vô cùng tốn kém và không phải cơ sở nào cũng có sẵn [4].
Khuyến cáo an toàn và kết luận
Hạt thông thiên là dược liệu có độc tính cực mạnh, tuyệt đối không được tự ý nuốt, nhai hoặc pha chế dưới bất kỳ hình thức nào để giảm cân. Người tiêu dùng cần cảnh giác cao độ trước các loại hạt thảo mộc trôi nổi được quảng bá là "hạt giảm cân" trên mạng, đặc biệt là các sản phẩm mang tên hạt candlenut hay Nuez de la India vì nguy cơ làm giả hoặc trà trộn hạt thông thiên [4].
Nếu phát hiện bản thân hoặc người nhà vô tình nuốt phải hạt cây thông thiên, cần nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất; tuyệt đối không tự theo dõi tại nhà vì độc tính tim mạch có thể bùng phát đột ngột gây tử vong [4, 6]. Để giảm cân an toàn, cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối và luyện tập thể chất đều đặn dưới sự hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tránh xa những trào lưu truyền miệng đánh cược tính mạng.
