Nhiều người có thói quen hễ thấy đau dạ dày, ợ chua hay đầy bụng là tự ý mua thuốc kháng axit (antacid) về uống mà không để ý các loại thuốc khác đang dùng cùng lúc. Tương tự, các loại viên uống bổ sung vi chất như magie cũng thường được uống chung vào thời điểm dùng thuốc trị bệnh hàng ngày. Sự kết hợp tiện tay này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với hiệu quả điều trị, đặc biệt khi đang sử dụng kháng sinh.
Câu trả lời ngắn gọn là có: việc uống chung magie hoặc thuốc kháng axit chứa kim loại với các nhóm kháng sinh như fluoroquinolone và tetracycline sẽ làm sụt giảm nghiêm trọng hiệu lực diệt khuẩn. Hậu quả là nồng độ thuốc trong máu không đạt ngưỡng điều trị, làm tăng nguy cơ thất bại lâm sàng và thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc.
Hiện tượng tạo phức chelate khiến kháng sinh mất tác dụng
Để hiểu tại sao thuốc kháng sinh bị giảm tác dụng, cần nhìn vào bản chất hóa học của quá trình hấp thu tại đường tiêu hóa. Kháng sinh đường uống muốn phát huy tác dụng toàn thân thì bắt buộc phải được hòa tan và hấp thu qua niêm mạc ruột để đi vào hệ tuần hoàn.
Tuy nhiên, các kháng sinh thuộc nhóm fluoroquinolone và tetracycline lại có cấu trúc phân tử rất dễ liên kết với các ion kim loại đa hóa trị [1, 7]. Khi gặp ion magie (hóa trị 2), nhôm (hóa trị 3) hay canxi có trong thuốc kháng axit và viên vi chất, phản ứng tạo phức chelate không tan sẽ xảy ra ngay trong lòng ống tiêu hóa [1, 7, 8]. Các phức hợp kim loại - kháng sinh này có kích thước phân tử lớn và không thể thấm qua màng ruột để vào máu [7, 8]. Kết quả là phần lớn lượng kháng sinh đã uống sẽ bị đào thải thẳng ra ngoài theo phân mà không kịp phát huy tác dụng trị nhiễm trùng.
Kháng sinh fluoroquinolone bị cản trở hấp thu như thế nào?
Fluoroquinolone là nhóm kháng sinh phổ rộng thường được chỉ định cho các trường hợp nhiễm khuẩn nặng, đôi khi là tuyến phòng thủ đầu tiên hoặc duy nhất của người bệnh [1]. Đáng chú ý, các tương tác chelate với cation đa hóa trị đã được ghi nhận xảy ra ở khoảng 22% đến 76% bệnh nhân được kê đơn kháng sinh nhóm fluoroquinolone [2].
Một nghiên cứu tính toán mô hình hóa học công bố năm 2021 đã đánh giá tốc độ hấp thu đường uống của 13 loại fluoroquinolone khi có mặt magie, canxi và nhôm [1]. Kết quả tính toán cơ học lượng tử về năng lượng liên kết tự do Gibbs (ΔGbind) và năng lượng liên kết (ΔEbind) giữa ciprofloxacin với các ion kim loại trong môi trường axit cho thấy sự sụt giảm sinh khả dụng rõ rệt [1]. Tốc độ hấp thu của kháng sinh nhìn chung giảm khi dùng đồng thời với kim loại đa hóa trị, trong đó nhôm là kim loại làm thay đổi các thông số dược động học mạnh nhất [1].
Một đánh giá tổng quan vào năm 1995 cũng chỉ ra rằng việc dùng đồng thời thuốc kháng axit chứa magie - nhôm có tác động lớn nhất làm giảm sinh khả dụng của quinolone, theo sau là sắt, canxi và kẽm [2]. Tương tác tạo chelate với các cation đa hóa trị có thể làm mất hoạt tính của fluoroquinolone trên cả thực nghiệm in vitro và trên cơ thể sống in vivo [2].
Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm trên người
Các nghiên cứu thực nghiệm trên người tình nguyện khỏe mạnh đã làm sáng tỏ mức độ suy giảm sinh khả dụng của từng loại thuốc cụ thể:
Thứ nhất, đối với ciprofloxacin và ofloxacin: Một tổng quan dược động học ghi nhận sinh khả dụng của ciprofloxacin và ofloxacin bị sụt giảm từ 50% đến 90% khi có mặt thuốc kháng axit chứa nhôm và magie hydroxit [3]. Thuốc kháng axit chứa magie - nhôm hydroxit (như Maalox) làm giảm rõ rệt sinh khả dụng đường uống của ciprofloxacin, ofloxacin và enoxacin, do đó việc dùng chung các thuốc này với thuốc kháng axit cần phải tránh [4].
Thứ hai, đối với hoạt chất DR-3355: Một nghiên cứu năm 1992 thực hiện trên các nam tình nguyện viên khỏe mạnh thông qua 3 nghiên cứu chéo ngẫu nhiên riêng biệt để đánh giá ảnh hưởng của thuốc kháng axit và các chất khác [5]. Khi dùng đồng thời 100 mg DR-3355 với 500 mg magie oxit, sinh khả dụng tương đối của kháng sinh giảm xuống chỉ còn 78% so với khi dùng đơn độc [5]. Nếu dùng chung với 1 g nhôm hydroxit, sinh khả dụng của DR-3355 giảm sâu xuống còn 56%, và dùng chung với 160 mg sắt sulfat thì giảm còn 81% [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận lượng đào thải qua nước tiểu của DR-3355 bị sụt giảm đáng kể [5]. Ngược lại, sinh khả dụng của DR-3355 không bị ảnh hưởng bởi 1 g canxi cacbonat hay 150 mg ranitidine, chứng minh rằng sự thay đổi độ pH dạ dày không phải là nguyên nhân làm cản trở hấp thu [5].
Thứ ba, đối với rufloxacin: Một thử nghiệm lâm sàng năm 1993 trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh áp dụng thiết kế chéo ngẫu nhiên, cân bằng với thời gian đào thải thuốc giữa các đợt là 10 ngày [6]. Các tình nguyện viên dùng 400 mg rufloxacin trong ba trường hợp: uống đơn độc, uống sau khi dùng 30 ml hỗn dịch kháng axit chứa magie hydroxit và nhôm hydroxit (Maalox) 5 phút, và uống trước kháng axit 4 giờ [6]. Khi uống kháng sinh trong vòng 5 phút sau kháng axit, sinh khả dụng tương đối trung bình tụt xuống còn 64% (dao động từ 42% đến 77%) [6]. Khi giãn cách bằng cách uống kháng axit 4 giờ sau khi dùng kháng sinh, sinh khả dụng tương đối phục hồi về mức trung bình 87% (dao động từ 51% đến 110%) [6].
Nguy cơ thất bại điều trị đối với nhóm tetracycline
Không chỉ fluoroquinolone, nhóm kháng sinh tetracycline cũng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi tương tác chelate với các ion kim loại có trong thuốc kháng axit [3].
Các dữ liệu nghiên cứu dược động học cho thấy tetracycline tạo phức phân tử không tan do phản ứng chelate hóa ion kim loại với nhiều loại thuốc kháng axit khác nhau [3]. Hệ quả của tương tác này là mức độ hấp thu của tetracycline qua đường tiêu hóa có thể bị sụt giảm nghiêm trọng lên tới hơn 90% [3]. Sự hao hụt gần như toàn bộ hoạt chất vào máu này đồng nghĩa với việc vi khuẩn gây bệnh không bị tiêu diệt, khiến tình trạng nhiễm trùng kéo dài và diễn tiến nặng hơn.
Hiểu lầm thường gặp về việc uống kháng sinh và thuốc kháng axit
Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng thức ăn hay các thuốc bảo vệ dạ dày nói chung đều gây hại cho kháng sinh như nhau. Thực tế, thức ăn (bữa sáng tiêu chuẩn) hay các thuốc kháng thụ thể H2 như ranitidine không làm ảnh hưởng đáng kể đến sinh khả dụng của kháng sinh nhóm quinolone [4, 8]. Sự suy giảm hấp thu chủ yếu bắt nguồn trực tiếp từ các hợp chất chứa cation kim loại đa hóa trị thông qua cơ chế chelate hóa [4, 8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống cách nhau khoảng vài chục phút là an toàn. Dữ liệu khoa học cho thấy sự ức chế hấp thu đối với toàn bộ kháng sinh fluoroquinolone diễn ra rất mạnh khi gặp cation hóa trị 2 và 3, có nguy cơ dẫn đến thất bại điều trị ngay cả khi thời điểm uống kháng sinh và thuốc kháng axit đã cách nhau vài giờ [7]. Việc giãn cách liều dùng là giải pháp cần thiết nhưng đôi khi rất khó để tối ưu hóa việc hấp thu của cả hai loại thuốc trong thực tế điều trị [2].
Ai nên thận trọng?
Những người đang được chỉ định điều trị nhiễm khuẩn bằng các kháng sinh nhóm fluoroquinolone (như ciprofloxacin, ofloxacin, enoxacin, rufloxacin) hoặc nhóm tetracycline cần tuyệt đối cảnh giác [3, 5, 7].
Đặc biệt, nhóm người bệnh có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản thường xuyên trữ sẵn thuốc kháng axit chứa magie hydroxit, nhôm hydroxit trong nhà rất dễ uống nhầm cùng lúc [3, 5, 7]. Ngoài ra, những người đang sử dụng các sản phẩm bổ sung khoáng chất chứa magie, sắt sulfat, canxi hoặc kẽm cũng cần rà soát kỹ đơn thuốc khi phải điều trị nhiễm trùng [2, 4]. Bệnh nhân cao tuổi hay người suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để được hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Khi bắt buộc phải sử dụng đồng thời kháng sinh và thuốc kháng axit hoặc viên bổ sung magie, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Về thời điểm dùng thuốc: Cần giãn cách thời gian uống giữa kháng sinh và các chế phẩm chứa kim loại. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy nếu uống thuốc kháng axit cách 4 giờ sau khi dùng kháng sinh thì sinh khả dụng có thể phục hồi về mức trung bình 87% [6]. Không được uống thuốc kháng axit ngay trước hoặc sát giờ uống kháng sinh vì sinh khả dụng có thể giảm về mức 64% [6].
Về quản lý đơn thuốc: Trước khi bắt đầu đợt kháng sinh, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về tất cả các sản phẩm đang dùng, bao gồm thuốc giảm đau dạ dày không kê đơn, viên bổ sung magie, sắt hay canxi [2, 4]. Tuyệt đối không tự ý dùng thêm thuốc kháng axit để "chữa nóng ruột" do kháng sinh gây ra mà chưa có hướng dẫn chuyên môn [3, 6].
Tương tác giữa ion magie hóa trị 2 cũng như các kim loại đa hóa trị khác với kháng sinh fluoroquinolone và tetracycline là một tương tác dược động học nguy hiểm, làm giảm hấp thu thuốc từ 50% đến hơn 90% [3]. Việc hiểu rõ cơ chế chelate hóa và chủ động giãn cách thời gian uống thuốc là chìa khóa then chốt để bảo vệ hiệu quả điều trị. Người bệnh luôn cần trao đổi với bác sĩ điều trị để có phác đồ phối hợp thuốc chính xác và an toàn nhất.
