Nhiều người lớn tuổi hễ trái gió trở trời lại chịu cảnh đau nhức khớp, sưng cứng đầu gối khiến đi lại khó khăn. Trong dân gian, kinh nghiệm tìm hái các loại cây cỏ nấu nước uống để trị phong thấp rất phổ biến, trong đó có cây cổ giải thuộc chi thàn mát (Millettia). Liệu bài thuốc truyền miệng này có thực sự hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?
Uống nước sắc từ các loài thực vật chi Millettia có cơ sở sinh học ban đầu về giảm đau và kháng viêm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh tác dụng điều trị dứt điểm viêm khớp hay thoái hóa khớp. Người bệnh không nên tự ý dùng thay thế thuốc tây y vì tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ và tương tác thuốc.
Chi thực vật Millettia trong kinh nghiệm dân gian
Trong y học cổ truyền và dân gian, chi Millettia thuộc họ Đậu (Fabaceae), gồm khoảng 200 loài phân bố tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Từ lâu, các loài trong chi này đã được người dân sử dụng như bài thuốc dân gian trị vết thương hở, mụn nhọt, bệnh ngoài da, rắn cắn, đau nhức cơ bắp, đau đớn toàn thân, viêm khớp dạng thấp và cả bệnh phụ khoa [1].
Kinh nghiệm dùng nước sắc thân cành hoặc rễ của nhóm thực vật này thường bắt nguồn từ mong muốn giảm cảm giác tê buốt, đau nhức khớp mùa lạnh. Tuy nhiên, việc truyền miệng qua nhiều thế hệ thiếu đi các đánh giá chuẩn hóa về liều dùng, độc tính và khả năng kiểm soát bệnh lâu dài.
Cơ chế tác động sinh học qua góc nhìn khoa học
Đau nhức trong viêm khớp mãn tính, như viêm xương khớp hay viêm khớp dạng thấp, bắt nguồn từ phản ứng viêm bùng phát và căng thẳng oxy hóa [2]. Các chất trung gian tiền viêm như interleukin 1 (IL-1), interleukin 6 (IL-6), và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) kích thích men metalloproteinase (MMP) phá hủy sụn khớp [2]. Căng thẳng oxy hóa cùng các chất trung gian này gây xói mòn mô sương và thoái hóa tiến triển [2].
Để đối phó quá trình này, các loài trong chi Millettia chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên gồm flavonoid, hợp chất phenolic, phytosterol, saponin, alkaloid, polysaccharide, terpenoid và nhựa cây [1]. Các hoạt chất này khi thử nghiệm cho thấy khả năng can thiệp vào các đường dẫn truyền tín hiệu gây đau và phản ứng sưng tấy trong mô tế bào [1], [3].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng giảm đau?
Để đánh giá thực hư kinh nghiệm trị phong thấp, các nhà khoa học đã tiến hành chiết xuất và kiểm nghiệm hoạt chất của một số loài tiêu biểu trong chi Millettia:
Nghiên cứu trên loài Millettia pulchra công bố năm 2015 đã khảo sát hoạt tính kháng viêm và giảm đau của dịch chiết cồn từ thân cây (EMP) trên động vật thí nghiệm [3]. Trên chuột, EMP giúp giảm phù tai do xylene gây ra, đồng thời giảm phản ứng đau khi bị kích thích bởi axit axetic và nhiệt độ từ đĩa nóng [3]. Ở mức tế bào, hợp chất lanceolatin B phân lập từ cây này làm giảm đáng kể nitric oxide (NO), interleukin-1 beta (IL-1beta), IL-6, TNF-alpha, men cyclooxygenase-2 (COX-2), men iNOS và yếu tố hạt nhân NF-kappaB theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng ở mức động vật gặm nhấm và tế bào, chưa tiến hành trên bệnh nhân viêm khớp [3].
Nghiên cứu năm 2018 trên loài Millettia dielsiana đã tách chiết thành công một loại polysaccharide mới (MDP1) có khối lượng phân tử 139,54 kDa và tạo dẫn xuất sulfat hóa (S-MDP1) [4]. Thử nghiệm ống nghiệm cho thấy MDP1 và S-MDP1 bảo vệ tế bào thần kinh PC12 khỏi cái chết do oxy hóa bởi H2O2 [4]. Thử nghiệm miễn dịch ghi nhận hai hợp chất này kích thích tạo NO và hoạt tính thực bào ở tế bào RAW264.7, đồng thời thúc đẩy tăng sinh tế bào lympho [4]. Ngoài ra, xét nghiệm đông máu chỉ ra S-MDP1 kéo dài thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT) và thời gian thrombin (TT) [4]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và chống đông máu nhưng vẫn còn ở giai đoạn in vitro [4].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Nhiều tài liệu tổng quan xác nhận một số loài thuộc chi Millettia có ứng dụng truyền thống chất lượng cao đối với bệnh viêm khớp, kháng viêm và làm lành vết thương [1]. Khoa học hiện đại đã chứng thực được tính hợp lý của nhiều công dụng dân gian thông qua các mô hình thực nghiệm hóa sinh [1].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là thiếu dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người [2]. Đa số các thảo dược trị khớp dù chứng minh hiệu quả giảm đau in vitro hoặc trên động vật, cơ chế hoạt động thực tế trên cơ thể người vẫn còn nhiều điểm chưa chắc chắn [2]. Không có con số thử nghiệm cụ thể về liều sắc uống an toàn từ chiết xuất tự nhiên thô của cổ giải trên bệnh nhân đau khớp [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Các loài cây thuốc luôn chứa hỗn hợp hóa chất phức tạp; việc đun nấu thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như các tạp chất tự nhiên [1].
Một sai lầm khác là dùng nước sắc để thay thế đơn thuốc đặc trị viêm khớp dạng thấp do bác sĩ chỉ định. Thuốc giảm đau và thuốc sinh học thông thường có nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng [2], nhưng chúng được chuẩn hóa liều lượng chặt chẽ để ngăn biến dạng khớp và tàn phế. Ngược lại, thảo mộc thô chưa kiểm chứng có thể khiến bệnh âm thầm nặng thêm trong thời gian dài [2].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Người có bệnh lý khớp mãn tính cần hết sức lưu ý trước khi thử các loại nước sắc thảo mộc chưa qua chuẩn hóa. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với chi thực vật này [1], [4].
Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu phải cảnh giác cao độ vì một số hoạt chất từ cây chi Millettia đã được ghi nhận có khả năng kéo dài thời gian đông máu APTT và TT trong phòng thí nghiệm [4]. Nếu tự ý kết hợp, nguy cơ xuất huyết có thể tăng lên. Bệnh nhân có bệnh nền tim mạch, gan, thận hoặc chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không tự ý uống nước sắc khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người đang gặp các cơn đau nhức khớp không nên vội vàng thu hái các loại cành, lá thảo dược không rõ định danh thực vật học chính xác để đun uống. Khi bị đau sưng khớp kéo dài, bước đầu tiên là đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để chụp chiếu và làm xét nghiệm tìm nguyên nhân cụ thể.
Nếu muốn dùng thêm các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược, hãy tham vấn trực tiếp bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện vận động nhẹ nhàng để bảo vệ sụn khớp thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa [2], [5].
Nước sắc cổ giải hay các loài thuộc chi Millettia thực sự chứa các hoạt chất chống viêm, giảm đau có cơ sở sinh học rõ rệt [1], [3]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm tế bào đến chén nước thuốc hàng ngày là một khoảng cách lớn chưa được lấp đầy bởi các thử nghiệm lâm sàng [2]. Tiếp cận khoa học, duy trì phác đồ điều trị y tế chính quy và tham khảo ý kiến chuyên gia luôn là giải pháp an toàn nhất cho hệ xương khớp của bạn.