Uống nước sắc hồng mai: Đúng hay sai theo góc nhìn y học hiện đại?

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cảnh mọc quanh nhà đem phơi khô rồi sắc nước uống với hy vọng thanh nhiệt, giải độc hoặc trị bệnh theo lời truyền miệng. Cây hồng mai (còn gọi là cây dầu mè đỏ, cây hoa hồng mai) là một trong những loại cây trồng làm cảnh rất phổ biến tại các gia đình, công viên nhưng gần đây lại xuất hiện thông tin cho rằng có thể sắc uống như thảo dược.

Dưới góc nhìn của y học hiện đại, việc tự ý hái lá, thân hay hoa cây hồng mai để sắc lấy nước uống là một hành động tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc, hoàn toàn sai lầm và không có căn cứ an toàn. Người dân tuyệt đối không nên tự ý dùng loại cây này để làm nước uống hằng ngày.

Thực trạng truyền miệng và sự nhầm lẫn tai hại

Trong dân gian, không ít người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên hễ mọc tươi tốt quanh vườn nhà thì đều có thể đun sôi lấy nước uống để bồi bổ sức khỏe. Tâm lý chuộng cây nhà lá vườn khiến nhiều người vô tư dùng thử mà không cần tìm hiểu nguồn gốc khoa học hay độc tính của thảo mộc.

Hồng mai vốn dĩ là cây bụi thân gỗ nhỏ thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thường chỉ được nhân giống nhằm mục đích làm cảnh nhờ hoa màu hồng đỏ đẹp mắt quanh năm. Các loài thực vật thuộc họ Thầu dầu nói chung thường chứa mủ trắng và nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây dị ứng, viêm da nếu tiếp xúc hoặc gây ngộ độc đường tiêu hóa nặng nề nếu nuốt phải.

Khi được chế biến thành dạng nước sắc, nhiệt độ sôi không chắc chắn phá hủy hết độc chất tự nhiên bên trong cây. Do đó, người dùng vô tình đưa vào cơ thể một lượng lớn các hợp chất chưa rõ nồng độ, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy niêm mạc ruột và tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho các cơ quan giải độc.

Rủi ro thiếu dữ liệu khoa học về độ an toàn đường uống trên người

Y học chứng cứ hiện đại đòi hỏi một loại thảo dược muốn được dùng làm trà hay thuốc uống phải trải qua quy trình nghiên cứu khắt khe. Quy trình này bao gồm định danh hoạt chất, thử nghiệm độc tính cấp và độc tính bán trường diễn trên tế bào, động vật, trước khi tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác định liều an toàn.

Đối với cây hồng mai, dữ liệu y văn hiện đại không hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc uống nước sắc từ cây này mang lại lợi ích bồi bổ hay chữa bệnh cho con người. Toàn bộ các cơ sở dữ liệu y sinh học uy tín hoàn toàn thiếu vắng các tài liệu thử nghiệm an toàn đường uống của cây hồng mai trên cơ thể người.

Mặt khác, các nghiên cứu nông nghiệp và sinh thái trên các loài cây cảnh tương tự chỉ ra rằng nhiều loại thực vật trồng trong vườn nhà có chứa độc tính tự nhiên cao đối với các loài sinh vật khác ^[1]. Chẳng hạn, một số loài thực vật cảnh phổ biến có thể gây tỷ lệ chết rất cao cho sinh vật khi ăn phải trong các thí nghiệm mùn hữu cơ ^[1]. Điều này cho thấy cây cảnh thường tự tích lũy cơ chế phòng vệ hóa học rất mạnh, không thể coi là thức ăn hay nước uống an toàn.

Khi thiếu hoàn toàn dữ liệu về dược động học, con người không thể biết hoạt chất trong hồng mai hấp thu ra sao qua dạ dày, đào thải qua gan hay thận, và ngưỡng gây độc tế bào là bao nhiêu. Uống một thứ nước mà y học chưa rõ độc tính cấp tính hay mãn tính là đánh cược trực tiếp với tính mạng.

Sự suy diễn sai lệch giữa các loài thực vật và thảo dược

Một hiểu lầm rất tai hại trong cộng đồng là đánh đồng cây hồng mai với các vị thuốc thảo mộc khác hoặc suy diễn rằng "dùng giải độc" mà không dựa trên kiểm chứng. Trong nghiên cứu dược lý, việc một hợp chất thực vật hay hoạt chất tự nhiên có khả năng giảm độc tính của chất độc khác là điều có thật, nhưng chỉ áp dụng cho đúng chất cụ thể đã qua kiểm nghiệm nghiêm ngặt.

Ví dụ, hoạt chất allicin chiết xuất từ tỏi đã được nghiên cứu trên chuột đực với các liều 5, 10 và 20 mg/kg thể trọng mỗi ngày, cho thấy khả năng làm giảm nồng độ các chỉ số tổn thương như men gan AST, ALT, urê máu BUN cùng các chỉ dấu viêm, từ đó bảo vệ cơ thể trước độc tố acrylamide ^[2]. Tương tự, hoạt chất allicin ở liều 5, 10 và 20 mg/kg mỗi ngày cũng được chứng minh có tác dụng bảo vệ mô gan, thận, não trước độc chất glycidamide ở cả chuột đực và chuột cái nhờ cải thiện các chỉ số chống oxy hóa như SOD, GSH ^[3].

Tuy nhiên, kết quả từ các hoạt chất rõ nguồn gốc như allicin không thể đánh đồng hay suy diễn sang cây hồng mai. Cây hồng mai không chứa allicin và cũng chưa từng được nghiên cứu đối chứng về khả năng giải độc hay bảo vệ tạng phủ tương tự. Việc tự ý gom chung mọi loại cây cỏ vào nhóm thảo dược bồi bổ thể hiện sự thiếu hiểu biết về bản chất hóa học của từng loài cây.

Hơn nữa, nhiều chiết xuất từ cây cỏ trong tự nhiên chỉ có giá trị làm chất diệt côn trùng hay sâu bọ trong nông nghiệp, hoàn toàn độc hại với động vật bậc cao. Một nghiên cứu năm 2011 cho thấy dịch chiết ethanol từ một số loại lá thực vật có thể gây tỷ lệ chết lên tới 96,6% và 100% đối với loài nhện hại cây Tetranychus cinnabarinus ở nồng độ 20% ^[4]. Cây cỏ có hoạt tính sinh học mạnh ngoài tự nhiên trước hết phục vụ sinh tồn của cây, không đồng nghĩa với việc an toàn để người nấu uống.

Mối nguy tổn thương cơ quan nội tạng khi uống thảo dược lạ

Khi uống phải dịch sắc từ các loài thực vật chứa độc tố tự nhiên chưa rõ cấu trúc, niêm mạc ống tiêu hóa sẽ là nơi đầu tiên chịu tổn thương trực tiếp. Các triệu chứng cấp tính có thể xảy ra nhanh chóng gồm đau bụng dữ dội, buồn nôn, tiêu chảy liên tục dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải.

Hơn thế nữa, các độc chất tự nhiên khi được hấp thụ vào máu sẽ vận chuyển thẳng tới gan và thận – hai cơ quan trung tâm có nhiệm vụ chuyển hóa và thanh lọc độc tố. Tình trạng nhiễm độc do thảo mộc lạ thường dẫn tới tổn thương tế bào gan cấp tính, làm tăng vọt các men gan AST, ALT, phá vỡ chức năng bài tiết mật và suy giảm chức năng gan cấp tính [2, 3].

Đối với hệ tiết niệu, các sản phẩm phân giải từ các hợp chất độc hại có thể làm tổn thương trực tiếp ống thận, làm tăng nitơ urê máu BUN và dẫn đến suy thận cấp [2, 3]. Việc điều trị suy gan, suy thận do ngộ độc thực vật lạ thường rất phức tạp vì bác sĩ lâm sàng không có chất giải độc đặc hiệu (antidote) do không xác định được chính xác hoạt chất gây độc.

Nhiều chất độc từ thực vật còn có thể vượt qua hàng rào máu não hoặc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Khi sự cân bằng giữa các chất dẫn truyền thần kinh hưng phấn và ức chế trong não bị phá vỡ, các triệu chứng nghiêm trọng như co giật, co cứng cơ, hoại tử tế bào thần kinh và hôn mê có thể diễn ra rất nhanh chóng ^[5]. Nghiên cứu thần kinh học cho thấy các cơn co giật thực nghiệm do độc tố thực vật xuất phát từ sự mất cân bằng giữa các chất dẫn truyền như glutamate và GABA tại tiểu não và hồi hải mã ^[5].

Ai nên đặc biệt thận trọng với nước sắc thảo mộc lạ?

Nhóm người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận mãn tính tuyệt đối không được dùng bất kỳ loại nước lá, nước sắc lạ nào chưa qua kiểm định y tế. Các cơ quan này vốn dĩ đã tổn thương, khi phải tiếp nhận thêm độc tố lạ sẽ nhanh chóng chuyển biến thành suy tạng cấp không thể hồi phục.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ là nhóm đối tượng vô cùng nhạy cảm. Nhiều độc chất thực vật có thể gây co bóp tử cung dẫn tới sảy thai, dị tật thai nhi hoặc bài tiết qua sữa mẹ gây nhiễm độc cho trẻ sơ sinh.

Người cao tuổi và trẻ nhỏ với hệ miễn dịch cùng chức năng giải độc suy giảm cũng là đối tượng dễ gặp nguy kịch nhất nếu uống nhầm nước sắc có độc tính. Chỉ một lượng nhỏ mủ hoặc nước sắc cây hồng mai cũng đủ gây suy kiệt tuần hoàn ở trẻ nhỏ.

Những người đang dùng thuốc điều trị mãn tính như thuốc hạ huyết áp, tiểu đường hay tim mạch cần tránh xa các loại nước sắc truyền miệng. Tương tác thảo mộc - thuốc tây y có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng kiểm soát bệnh lý nền, đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách bảo vệ sức khỏe

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân chỉ nên trồng cây hồng mai với mục đích trang trí cảnh quan, tạo không gian xanh ngoài trời. Khi chăm sóc, cắt tỉa cành cây hồng mai, nên đeo găng tay để tránh nhựa mủ dính vào da gây kích ứng, ngứa ngáy hoặc vô tình dụi vào mắt gây tổn thương giác mạc.

Gia đình có trẻ nhỏ cần đặt chậu cây hồng mai ở vị trí trẻ không với tới, giáo dục trẻ không được bứt lá, hái hoa hay ngậm cuống cây vào miệng. Khi có người vô tình nuốt phải lá, hoa hoặc uống nhầm nước sắc từ cây hồng mai, cần ngừng ngay việc sử dụng và đưa nạn nhân tới cơ sở y tế gần nhất kèm theo mẫu cây để bác sĩ xử trí cấp cứu kịp thời.

Việc thanh nhiệt cơ thể không cần dựa vào các loại cây cỏ truyền miệng thiếu chứng cứ khoa học. Người dân nên duy trì thói quen uống đủ nước lọc sạch mỗi ngày, bổ sung rau xanh và trái cây tươi trong khẩu phần ăn cân đối, lành mạnh đã được khoa học dinh dưỡng xác nhận an toàn.

Mọi nhu cầu sử dụng thảo dược hay dược liệu cổ truyền để hỗ trợ điều trị bệnh lý đều cần phải được thăm khám, kê đơn bởi các bác sĩ y học cổ truyền tại các cơ sở y tế được cấp phép, tuyệt đối không tự ý làm thầy thuốc cho chính mình.