Thanh hao hoa vàng vốn quen thuộc trong y học cổ truyền và được biết đến rộng rãi nhờ hoạt chất artemisinin dùng điều trị sốt rét [4, 7]. Gần đây, nhiều người tìm mua các dạng trà thảo mộc hoặc dịch chiết cô đặc từ loài cây này để uống dài ngày nhằm bồi bổ sức khỏe hoặc phòng bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dịch chiết thanh hao hoa vàng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan và làm tăng men gan mà ít người lường trước [6, 7].
Thực tế, dịch chiết thanh hao hoa vàng có tác động hai mặt tùy thuộc liều lượng và dạng bào chế [1]. Mặc dù một số thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước hỗ trợ hạ men gan ở bệnh gan nhiễm mỡ [2], các báo cáo cảnh giác dược ghi nhận nhiều ca tổn thương gan cấp tính, ứ mật và suy giảm chức năng gan do dùng sản phẩm chiết xuất từ dược liệu này trong thời gian dài [6, 7].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Thanh hao hoa vàng (tên khoa học Artemisia annua) có nguồn gốc từ Đông Á, đặc biệt là Hàn Quốc, Trung Quốc và Mông Cổ [3]. Thảo dược này nổi tiếng toàn cầu sau khi các nhà khoa học phân lập thành công hoạt chất artemisinin để làm thuốc chống sốt rét [3]. Nhờ đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa, thảo dược này được ứng dụng rộng rãi và được nhiều người tin dùng như một biện pháp bảo vệ sức khỏe tự nhiên [4, 8].
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính, uống càng lâu càng tốt. Không ít người tìm uống trà thanh hao hoa vàng hoặc viên nang chiết xuất dầu mỗi ngày để phòng ngừa bệnh tật [6, 7]. Thắc mắc đặt ra là: Dùng thanh hao hoa vàng dài ngày có thực sự an toàn cho gan hay tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cơ quan này?
Câu trả lời: Dùng dài ngày tiềm ẩn rủi ro độc tính gan
Câu trả lời là việc tự ý uống dịch chiết thanh hao hoa vàng kéo dài có thể gây độc cho gan [6, 7]. Cơ thể người có thể gặp tình trạng viêm gan ứ mật cấp tính hoặc tổn thương tế bào gan dẫn tới vàng da và tăng men gan [6, 7].
Dù một số nghiên cứu ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan ở nồng độ thấp hoặc trên dạng chiết xuất nước có kiểm soát [1, 3], việc tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc hoặc dùng trà thảo mộc kéo dài đã được chứng minh có mối liên hệ trực tiếp với nhiều ca nhập viện do suy giảm chức năng gan [6, 7].
Cơ chế tác động: Liều thấp bảo vệ, liều cao gây độc tế bào
Các nghiên cứu sinh học tế bào giúp làm sáng tỏ tác động hai mặt của thanh hao hoa vàng đối với gan [1]. Hoạt chất artesunate bán tổng hợp từ artemisinin của cây có thể biểu hiện độc tính hoặc bảo vệ gan tùy theo nồng độ tiếp xúc [1].
Khi thử nghiệm trên tế bào gan chuột, ở nồng độ thấp 10 microgam/mL, artesunate và phân đoạn flavonoid từ thanh hao hoa vàng giúp duy trì sự sống của tế bào, ngăn rò rỉ men alanine aminotransferase (ALT), hạn chế quá trình oxy hóa lipid màng tế bào và phục hồi enzyme chống oxy hóa catalase, superoxide dismutase [1]. Tuy nhiên, khi tăng nồng độ lên 100 và 1000 microgam/mL, artesunate gây độc tế bào gan rõ rệt và mất hẳn tác dụng bảo vệ tế bào gan [1]. Điều này cho thấy khi tích tụ nồng độ cao trong cơ thể, các hợp chất này trực tiếp làm hư hại màng tế bào gan [1].
Ngoài ra, trường hợp viêm gan ứ mật do trà thanh hao hoa vàng qua sinh thiết gan cho thấy có sự thâm nhiễm tế bào lympho tại đường mật và ứ đọng bilirubin nội bào [4]. Việc phân tích độc chất trong trà phát hiện sự hiện diện của arteannuin b, deoxyartemisin, camphor và scopoletin [4]. Những chất này khi nạp kéo dài có thể can thiệp vào quá trình đào thải mật tự nhiên của gan [4].
Bằng chứng nghiên cứu: Ca bệnh lâm sàng và dữ liệu độc học
Tại New Zealand, báo cáo cảnh giác dược từ hệ thống báo cáo phản ứng có hại tự nguyện đã ghi nhận 29 trường hợp tổn thương gan liên quan đến dịch chiết thanh hao hoa vàng điều chế bằng phương pháp chiết CO2 siêu tới hạn kết hợp dầu hạt nho [5]. Sản phẩm này vốn được bán trên thị trường với mục đích hỗ trợ sức khỏe xương khớp [5].
Theo phân tích, các bệnh nhân nằm trong độ tuổi 47 đến 93, với độ tuổi trung vị là 67 [5]. Thời gian khởi phát tổn thương gan dao động từ 7 ngày đến khoảng 12 tháng kể từ khi bắt đầu dùng dịch chiết, trong đó có 19 trường hợp khởi phát triệu chứng trong vòng 12 tuần đầu [5]. Dịch chiết thanh hao hoa vàng là nghi phạm duy nhất trong 27 trường hợp [5]. Đã có 9 bệnh nhân tổn thương nặng phải nhập viện, 16 người có triệu chứng vàng da kèm ngứa và nước tiểu sẫm màu [5]. Sau khi ngừng dùng dịch chiết, 27 bệnh nhân đã hồi phục hoặc cải thiện chức năng gan [5]. Các nhà nghiên cứu áp dụng tiêu chuẩn Bradford Hill và kết luận có tín hiệu an toàn về mối liên hệ nhân quả giữa dịch chiết thanh hao hoa vàng và tổn thương gan [5].
Một báo cáo lâm sàng năm 2019 ghi nhận trường hợp viêm gan ứ mật cấp tính nặng do uống trà thanh hao hoa vàng để phòng ngừa sốt rét sau khi trở về từ Ethiopia [4]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng vàng da, tăng men gan và tăng các chỉ số ứ mật nghiêm trọng gồm bilirubin toàn phần 186,6 micromol/L và bilirubin liên hợp 168,5 micromol/L [4]. Thang điểm đánh giá nhân quả RUCAM xác định mối liên hệ "nhiều khả năng" do trà thảo dược gây ra [4]. Nồng độ bilirubin của bệnh nhân phải mất 3 tháng sau khi phát bệnh mới trở về mức bình thường [4].
Bên cạnh các cảnh báo lâm sàng, dữ liệu nghiên cứu về dịch chiết thanh hao hoa vàng cũng ghi nhận nhiều kết quả trái chiều trên các mô hình khác nhau. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2020 trên người bị rối loạn chức năng gan không do rượu mức độ nhẹ đến trung bình đã đánh giá chiết xuất nước dạng bột của thanh hao hoa vàng (SPB-201) [2]. Sau 4 tuần theo dõi, nhóm dùng dịch chiết ghi nhận mức giảm 271% chỉ số men gan AST và giảm 334% chỉ số men gan ALT so với nhóm chứng [2]. Sau 8 tuần, mức giảm AST là 199% và ALT là 216% so với nhóm chứng, đồng thời điểm thang đo mệt mỏi đa chiều cũng giảm mà không ghi nhận biến cố bất lợi đáng kể nào [2].
Trên động vật, nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm dịch chiết cồn lá thanh hao hoa vàng trên 20 chuột cống đực Wistar trong 28 ngày cho thấy dịch chiết không gây độc cho gan hay tinh hoàn, làm giảm glucose huyết ở liều 100 và 200 mg/kg [6]. Tuy nhiên, liều 100 mg/kg làm giảm HDL-cholesterol và làm tăng chỉ số sinh xơ vữa cùng LDL-cholesterol [6].
Một nghiên cứu năm 2023 trên 40 chuột đực bị tổn thương gan do thuốc doxorubicin cho thấy việc tiêm dịch chiết lá thanh hao hoa vàng 150 mg/kg mỗi ngày trong 1 tháng giúp giảm tổn thương tế bào gan và phục hồi enzyme chống oxy hóa thông qua kích hoạt con đường tín hiệu PI-3K/Akt/Nrf-2 [7]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 20 chuột cống Wistar mang thai dùng liều 100, 200 và 300 mg/kg từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 19 của thai kỳ cũng không thấy độc tính trên gan của chuột mẹ [8].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy dịch chiết thanh hao hoa vàng có thể mang lại lợi ích hỗ trợ hạ men gan ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ nhẹ đến trung bình nếu dùng dạng chiết xuất nước chuẩn hóa và có kiểm soát nghiêm ngặt [2]. Khả năng chống oxy hóa của các hợp chất flavonoid trong cây cũng có tiềm năng trung hòa các gốc tự do gây hại [3, 8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng hiện tại là sự khác biệt giữa dạng bào chế chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm và các chế phẩm trôi nổi ngoài thị trường [1, 6]. Chiết xuất nước có thể cho kết quả an toàn trong 8 tuần thử nghiệm lâm sàng [2], nhưng dạng chiết CO2 siêu tới hạn hòa tan trong dầu lại ghi nhận độc tính gan rõ rệt trên người dùng thực tế tại New Zealand [5]. Phần lớn các nghiên cứu chứng minh cơ chế bảo vệ gan chỉ dừng lại ở quy mô chuột cống hoặc nuôi cấy tế bào, chưa đủ để chứng minh độ an toàn khi người bệnh tự dùng kéo dài [2, 3, 8].
Hiểu lầm thường gặp về thanh hao hoa vàng
Nhiều người tin rằng thảo dược dùng được cho bệnh sốt rét thì uống hằng ngày cũng vô hại. Sự thật là các phác đồ điều trị sốt rét chỉ dùng thuốc dẫn xuất artemisinin theo đợt ngắn ngày và phối hợp thuốc chặt chẽ theo hướng dẫn y tế [4]. Dùng thảo mộc thanh hao hoa vàng để phòng ngừa sốt rét dài ngày đã được chứng minh là không hiệu quả và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan [4].
Một hiểu lầm khác là thảo dược giải độc gan thì không bao giờ làm tăng men gan. Thực tế lâm sàng chỉ ra rằng việc nạp nồng độ cao dịch chiết hoặc dùng kéo dài có thể kích hoạt tổn thương tế bào gan, gây viêm gan ứ mật và làm tăng vọt các chỉ số men gan cũng như bilirubin máu [6, 7].
Ai nên thận trọng?
Người đang có các bệnh lý về gan hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng dịch chiết thanh hao hoa vàng ngoài phác đồ y khoa [6, 7].
Người có nguy cơ hoặc đang mắc bệnh xơ vữa động mạch cần lưu ý, do nghiên cứu trên động vật cho thấy dịch chiết cồn của cây làm giảm mỡ tốt HDL và tăng mỡ xấu LDL cùng chỉ số sinh xơ vữa [6].
Phụ nữ mang thai không nên sử dụng. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột mang thai uống dịch chiết cồn lá thanh hao hoa vàng ghi nhận liều 100 mg/kg làm giảm kích thước lứa đẻ, giảm nồng độ estrogen của chuột mẹ ở tất cả các mức liều, và ở liều 300 mg/kg xuất hiện 21% thai chết lưu cùng 31% thai dị tật [8].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Để tránh rủi ro cho lá gan, người dân tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại trà thảo mộc hoặc dịch chiết cô đặc thanh hao hoa vàng để uống thay nước hay bồi bổ dài ngày [6, 7].
Nếu có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa thanh hao hoa vàng, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, chán ăn, vàng da, vàng mắt, ngứa ngáy hoặc nước tiểu có màu sẫm, cần ngừng ngay sản phẩm và đến các cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng mật [6, 7].
Dù thanh hao hoa vàng là nguồn dược liệu quý giá của y học cổ truyền và hiện đại, việc sử dụng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về liều lượng và thời gian [4, 6]. Tự ý sử dụng dịch chiết thảo dược này dài ngày có thể biến một vị thuốc hỗ trợ thành tác nhân gây hại trực tiếp cho lá gan [6, 7]. Hãy lắng nghe cơ thể và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn y tế để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
