Uống cà phê hằng ngày giúp bảo vệ gan: Liều nào là tối ưu?

Cà phê từ lâu đã trở thành thức uống khởi đầu ngày mới quen thuộc của hàng triệu người Việt Nam. Bên cạnh sự tỉnh táo, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống cà phê đậm đặc mỗi ngày như một liệu pháp tự nhiên bảo vệ gan và ngăn chặn xơ gan.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy cà phê thực sự có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ xơ gan ở người mắc bệnh gan nhiễm mỡ, nhưng chưa có con số liều dùng tối ưu hay hàm lượng polyphenol cụ thể nào được xác lập tuyệt đối [3, 7].

Bệnh gan mạn tính và gánh nặng xơ hóa

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) đang trở thành nguyên nhân phổ biến hàng đầu dẫn đến các bệnh lý gan mạn tính trên toàn cầu [3, 7]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ thừa tại mô gan ở những người uống ít hoặc không uống rượu bia.

Nếu không được kiểm soát tốt, gan nhiễm mỡ có thể âm thầm tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ, dẫn đến xơ hóa gan và cuối cùng là xơ gan hoặc ung thư gan [1, 8]. Khi các dải xơ hình thành quá mức, chức năng gan suy giảm nghiêm trọng và việc phục hồi cấu trúc gan trở nên vô cùng khó khăn. Do đó, việc tìm kiếm các can thiệp hỗ trợ làm chậm hoặc ngăn ngừa xơ gan luôn nhận được sự quan tâm lớn từ y học cộng đồng.

Cơ chế tác động: Không chỉ đơn thuần là caffeine

Nhiều người lầm tưởng rằng tác dụng của cà phê đến từ lượng caffeine dồi dào giúp cơ thể trao đổi chất mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu cho thấy câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều.

Cà phê sở hữu đặc tính chống oxy hóa và chống xơ hóa tự nhiên ^[1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận việc tiêu thụ tổng lượng caffeine từ mọi nguồn thực phẩm khác nhau trong ngày không có liên hệ với việc giảm nguy cơ hay mức độ xơ hóa gan ^[2]. Trái lại, lượng caffeine thu nhận trực tiếp từ cà phê thông thường lại liên quan mật thiết đến việc giảm mức độ xơ gan ^[2]. Điều này củng cố giả thuyết rằng các hợp chất chống oxy hóa đi kèm trong hạt cà phê đóng vai trò hiệp đồng quan trọng, chứ không riêng gì hoạt chất caffeine đơn lẻ.

Bằng chứng dịch tễ: Uống cà phê và nguy cơ xơ hóa

Các tổng hợp y khoa quy mô lớn đã liên tục ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa cà phê và tình trạng xơ gan ở nhóm người mắc bệnh gan nhiễm mỡ.

Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 5 nghiên cứu quan sát ^[3]. Kết quả chỉ ra người uống cà phê có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ thấp hơn so với người không uống với tỷ số nguy cơ gộp RR là 0,71 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,60-0,85) ^[3]. Đồng thời, ở những bệnh nhân đã mắc gan nhiễm mỡ, thói quen uống cà phê thường xuyên liên quan đến việc giảm nguy cơ tiến triển xơ gan với RR là 0,70 (95% CI: 0,60-0,82) ^[3].

Đến năm 2021, một phân tích gộp khác dựa trên 11 nghiên cứu dịch tễ học cũng ghi nhận kết quả tương đồng ^[4]. Những người uống cà phê có nguy cơ mắc NAFLD thấp hơn người không uống với tỷ số nguy cơ RR là 0,77 (95% CI: 0,60-0,98) ^[4]. Trong nhóm người đã được chẩn đoán NAFLD, nguy cơ xuất hiện tổn thương xơ gan ở người uống cà phê giảm đáng kể, với tỷ số nguy cơ tương đối đạt 0,68 (95% CI: 0,68-0,79) ^[4].

Cùng năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp bao quát 11 bài báo khoa học gồm 2 nghiên cứu bệnh chứng, 8 nghiên cứu cắt ngang và 1 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu đã phân tách rõ ràng từng giai đoạn ^[1]. Trong 5 nghiên cứu thực hiện trên 4.303 đối tượng để đánh giá xơ hóa gan, việc tiêu thụ cà phê mức độ cao nhất so với thấp nhất liên quan đến việc giảm 35% tỷ lệ xơ gan đáng kể (RR 0,65, 95% CI: 0,54-0,78) ^[1]. Nghiên cứu này không ghi nhận tính không đồng nhất giữa các dữ liệu (I2 = 11%) và không có thiên lệch xuất bản ^[1].

Một tổng quan dạng ô (umbrella review) và phân tích gộp năm 2021 cũng đánh giá 5 nghiên cứu trên 3.752 bệnh nhân NAFLD ^[5]. Kết quả cho thấy tiêu thụ cà phê liên quan đáng kể đến việc giảm xơ gan với tỷ số chênh gộp OR là 0,67 (95% CI: 0,55-0,80, I2 = 3%) ^[5].

Tại Anh, dữ liệu từ ngân hàng sinh học UK Biobank theo dõi 348.818 người uống cà phê và 109.767 người không uống cà phê trong thời gian trung bình 10,7 năm ^[6]. Nhóm tác giả ghi nhận 3.600 ca bệnh gan mạn tính, 5.439 ca gan nhiễm mỡ, 184 ca ung thư gan và 301 ca tử vong do bệnh lý gan ^[6]. So với người không uống, người dùng cà phê giảm 20% nguy cơ mắc bệnh gan mạn tính, gan nhiễm mỡ, ung thư gan và giảm 49% nguy cơ tử vong do bệnh lý gan ^[6]. Tác động này xuất hiện ở mọi dạng cà phê: cà phê xay thông thường có caffeine, cà phê hòa tan và cả cà phê đã khử caffeine ^[6].

Ngoài ra, một nghiên cứu đoàn hệ trên 1.019 bệnh nhân ghi nhận người uống nhiều cà phê có tỷ lệ xơ gan tiến triển thấp hơn ^[6]. Tỷ số chênh đã hiệu chỉnh OR giảm còn 0,14 (95% CI: 0,03-0,64) ở nhóm uống nhiều rượu nguy cơ cao và 0,11 (95% CI: 0,05-0,25) ở nhóm nguy cơ thấp ^[6]. Nghiên cứu cũng đánh giá trên cả nhóm bệnh nhân đồng nhiễm HIV và viêm gan C có uống rượu ^[6].

Liều nào là tối ưu để bảo vệ gan?

Mặc dù bằng chứng dịch tễ học rất khả quan, câu hỏi về "liều lượng tối ưu" hay hàm lượng polyphenol chính xác cần nạp mỗi ngày vẫn chưa có lời giải đáp cụ thể từ y văn.

Một tổng quan hệ thống năm 2021 rà soát 5 nghiên cứu cắt ngang trên bệnh nhân NAFLD đã chỉ ra điểm hạn chế lớn: phương pháp thu thập và định nghĩa lượng tiêu thụ cà phê ở các nghiên cứu rất khác nhau, do đó chưa thể xác định được liều lượng hiệu quả cụ thể ^[7]. Báo cáo kết luận cần thêm nghiên cứu để làm rõ lượng tối ưu cũng như hình thức pha chế phù hợp ^[7].

Tương tự, nghiên cứu gộp của tác giả công bố năm 2021 cũng nhấn mạnh ngưỡng tiêu thụ cà phê để đạt hiệu quả bảo vệ gan cần phải được thiết lập thêm qua các thử nghiệm tiến cứu trong tương lai ^[1]. Phân tích gộp năm 2017 cũng lưu ý định nghĩa về mức độ uống cà phê thường xuyên có sự khác biệt lớn giữa các công trình nghiên cứu ^[3]. Do đó, người dùng không nên tự ý uống cà phê quá nhiều với mục đích chữa bệnh.

Hiểu lầm thường gặp về cà phê và bệnh gan

Nhiều người tin rằng uống cà phê có thể hoàn toàn ngăn ngừa việc bị gan nhiễm mỡ. Điều này chưa hoàn toàn chuẩn xác.

Nghiên cứu gộp năm 2021 phân tích trên 92.075 người về nguy cơ mới mắc NAFLD và 9.558 người về tỷ lệ hiện mắc NAFLD cho thấy cà phê không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với việc giảm nguy cơ phát sinh bệnh (RR 0,88, 95% CI: 0,63-1,25) hay tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng (RR 0,88, 95% CI: 0,76-1,02) ^[1]. Phân tích gộp trên 147.875 người năm 2021 cũng chỉ ra cà phê không liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc mới NAFLD ở dân số chung ^[5]. Cà phê chủ yếu thể hiện vai trò làm chậm tiến triển xơ hóa ở những người đã có sẵn bệnh nền gan nhiễm mỡ [1, 3, 4].

Ngoài ra, một số người cho rằng chỉ cần uống trà hoặc nước ngọt chứa caffeine là có tác dụng tương tự. Dữ liệu năm 2016 chứng minh tổng lượng caffeine nói chung không liên quan đến việc cải thiện xơ gan, mà mối liên hệ này chỉ xuất hiện khi sử dụng caffeine từ cà phê thông thường ^[2]. Tuy nhiên, một phân tích 7 nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận người dùng nhiều cà phê giảm nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa (RR = 0,87, 95% CI: 0,79-0,96) và phân tích 6 nghiên cứu cho thấy uống nhiều trà giúp giảm tỷ lệ hội chứng chuyển hóa (RR = 0,83, 95% CI: 0,73-0,95) ^[8].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Dù cà phê có những mối liên hệ dịch tễ tích cực với việc giảm xơ gan [1, 2], thức uống này không phải thần dược và không thay thế được chỉ định điều trị y khoa.

Những người có tiền sử tim mạch, huyết áp không ổn định, mất ngủ kinh niên, trào ngược dạ dày hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tăng lượng cà phê hằng ngày. Nếu cơ thể nhạy cảm với chất kích thích, việc dùng cà phê khử caffeine (decaf) cũng có thể là một phương án được ghi nhận mang lại lợi ích trong việc giảm nguy cơ bệnh gan mạn tính ^[6].

Áp dụng thực tế để bảo vệ gan hiệu quả

Hiện các hướng dẫn khoa học chưa đưa ra một con số chuẩn xác về lượng miligam polyphenol hay số tách cà phê mỗi ngày cho người bệnh gan [3, 7].

Người trưởng thành có thói quen dùng cà phê nên duy trì ở mức độ vừa phải, phù hợp với khả năng dung nạp của cơ thể. Bạn có thể chọn cà phê xay pha phin, pha máy truyền thống, cà phê hòa tan hoặc cà phê tách caffeine ^[6]. Điều quan trọng là hạn chế tối đa việc thêm quá nhiều đường ngọt, sữa đặc nhiều béo vào thức uống, vì chế độ ăn thừa năng lượng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng gan nhiễm mỡ và hội chứng chuyển hóa ^[8].

Uống cà phê thường xuyên có thể xem là một phần của lối sống hỗ trợ giảm thiểu tiến triển xơ gan ở người mắc gan nhiễm mỡ [1, 2]. Tuy nhiên, thức uống này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống cân đối, rèn luyện thể chất và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.