Nhiều phụ nữ có thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc tự nhiên hàng ngày như một biện pháp thanh nhiệt và chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, khi đang trong liệu trình sử dụng thuốc tránh thai đường uống, việc tùy tiện dùng thêm các loại trà thảo mộc như từ bi biển có thể mang lại những băn khoăn lớn về nguy cơ tương tác thuốc. Liệu các hoạt chất thảo mộc có làm giảm hiệu lực bảo vệ của hormone tránh thai hay không là vấn đề được rất nhiều chị em quan tâm.
Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào được ghi nhận trong các dữ liệu y văn đối với cây từ bi biển về tác động lên thụ thể estrogen hay progesterone ở phụ nữ dùng thuốc tránh thai. Dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ ghi nhận cơ chế chung về tương tác của thuốc tránh thai với các hợp chất chuyển hóa qua gan, kháng sinh và một số nhóm dinh dưỡng [1]. Mặc dù thông tin trực tiếp về từ bi biển còn thiếu vắng, người dùng vẫn cần hết sức cảnh giác vì bất kỳ chất nào làm thay đổi enzyme gan hoặc tuần hoàn nội tiết đều có thể đe dọa hiệu quả tránh thai [1].
Thực hư về từ bi biển và thụ thể nội tiết
Từ bi biển là loài thực vật thường được thu hái trong dân gian để làm trà hoặc thảo dược truyền miệng. Nhiều người lo ngại rằng các thành phần thực vật có thể gắn cạnh tranh lên thụ thể estrogen và progesterone, từ đó làm giảm tác dụng kiểm soát rụng trứng của viên uống nội tiết. Tuy nhiên, qua rà soát toàn bộ các nghiên cứu công bố, chưa có bằng chứng thực nghiệm nào xác định hoạt tính kích thích hay ức chế thụ thể nội tiết của từ bi biển trên người đang dùng thuốc tránh thai.
Các ghi nhận y khoa cho thấy thông tin về ảnh hưởng của dinh dưỡng và các hợp chất thảo mộc nói chung lên hoạt tính của thuốc tránh thai đường uống vẫn còn rất ít ỏi [1]. Sự tương tác giữa các thành phần estrogen và gestagen trong viên thuốc có thể diễn ra theo hướng hiệp đồng hoặc đối kháng [1]. Do chưa có dữ liệu phân tích thành phần cụ thể của từ bi biển tác động thế nào tới thụ thể progesterone và estrogen, người dùng không nên vội vã tin vào các lời đồn đoán chưa được kiểm chứng khoa học.
Mặc dù vậy, sự thận trọng là hoàn toàn có cơ sở khoa học từ nguyên lý dược lý học đại cương. Thuốc tránh thai nội tiết hoạt động dựa trên nồng độ ổn định của hormone nhân tạo trong huyết tương nhằm ức chế sự rụng trứng [2]. Bất kỳ sự can thiệp nào làm xáo trộn nồng độ này hoặc ảnh hưởng đến thụ thể đích đều tiềm ẩn nguy cơ thất bại tránh thai [2].
Cơ chế tương tác thuốc tránh thai diễn ra như thế nào?
Thuốc tránh thai đường uống là một trong những biện pháp sinh sản phổ biến nhất trên thế giới, với ước tính khoảng 60 đến 70 triệu phụ nữ sử dụng vào thập niên 1990 [3]. Riêng tại Hoa Kỳ vào năm 1994, đã có khoảng 10 triệu phụ nữ uống thuốc tránh thai mỗi ngày và một tỷ lệ lớn trong số đó phải sử dụng đồng thời các loại thuốc hoặc hợp chất khác [4]. Khi kết hợp nhiều chất, tương tác dược động học đối với thuốc tránh thai có thể diễn ra ở ba giai đoạn chính [1].
Giai đoạn thứ nhất xảy ra trong quá trình hấp thu và tuần hoàn ngoài gan [1]. Giai đoạn thứ hai là sự can thiệp vào quá trình liên kết với protein huyết tương [1]. Giai đoạn thứ ba diễn ra trong quá trình chuyển hóa tại gan thông qua hệ thống oxidase chức năng hỗn hợp của gan, vốn là hệ thống chịu trách nhiệm chính chuyển hóa thuốc tránh thai và rất dễ bị cảm ứng bởi các yếu tố bên ngoài [1].
Các tương tác dược lý học giữa steroid tránh thai và các hợp chất khác thường được chia làm hai chiều [3]. Chiều thứ nhất là các chất làm suy giảm hiệu lực của steroid tránh thai, dẫn đến hiện tượng ra máu bất thường giữa chu kỳ và mang thai ngoài ý muốn [3]. Chiều thứ hai là bản thân steroid tránh thai lại can thiệp làm thay đổi chuyển hóa của các thuốc khác dùng kèm [3].
Bằng chứng khoa học về các chất làm giảm hiệu lực thuốc tránh thai
Khi xem xét nguyên nhân khiến thuốc tránh thai thất bại, y học từng quy kết cho việc người dùng quên uống thuốc [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học tích lũy từ năm 1986 cho thấy người bệnh dùng đúng giờ vẫn có thể có thai do các thuốc dùng kèm ngăn cản viên uống ức chế rụng trứng [2]. Hầu hết các tương tác làm giảm hoặc triệt tiêu tác dụng tránh thai đều do các chất có hoạt tính gây cảm ứng enzyme vi thể của gan [2].
Các nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở phân tử của tương tác này đã chứng minh một số chất làm tăng thanh thải steroid tránh thai thông qua việc cảm ứng các dạng cytochrome P450 cụ thể [3]. Các gen thuộc họ cytochrome P450IIC và họ phụ P450IIIA chịu trách nhiệm cho chuyển hóa này [3]. Đơn cử như rifampicin, một loại thuốc kháng lao, đã gây cảm ứng mạnh mẽ isoenzyme thuộc họ phụ P450IIIA, vốn là dạng enzyme chính tham gia vào phản ứng 2-hydroxyl hóa ethinylestradiol [3].
Một tổng quan hệ thống năm 1999 thu thập dữ liệu từ năm 1975 đến tháng 9 năm 1998 khẳng định rifampin là kháng sinh duy nhất được ghi nhận làm giảm nồng độ estrogen trong huyết tương [5]. Khi sử dụng rifampin, phụ nữ tuyệt đối không thể dựa vào thuốc tránh thai đường uống mà bắt buộc phải dùng biện pháp tránh thai thứ hai [5]. Tình trạng thất bại ngừa thai thường được báo cáo nhiều nhất ở những phụ nữ dùng chế phẩm chứa 30 microgam ethinylestradiol và 150 microgam levonorgestrel [5].
Bên cạnh đó, các kháng sinh khác như amoxicillin, ampicillin, griseofulvin, metronidazole và tetracycline từng liên quan đến thất bại ngừa thai trong từ 3 ca lâm sàng trở lên [5]. Cơ chế của tetracycline được ghi nhận là làm gián đoạn chu trình gan - ruột của các steroid tránh thai [2]. Một nghiên cứu năm 1989 trên 79 phụ nữ dùng kháng sinh đồng thời với thuốc tránh thai cho thấy tương tác đối kháng biểu hiện qua hiện tượng rỉ máu giữa chu kỳ và hiếm gặp hơn là xuất huyết ngoài chu kỳ [6]. Tương tác này xuất hiện tùy cơ địa từng cá nhân và tỷ lệ nghịch với hàm lượng hormone trong viên thuốc, dù chưa làm mất hoàn toàn tác dụng ngừa thai trong nhóm nghiên cứu đó [6].
Tương tác thuốc chống co giật và bài học cho thảo dược
Những hiểu biết sâu sắc về nguy cơ tương tác nội tiết còn đến từ các nghiên cứu trên bệnh nhân co giật. Một nghiên cứu lâm sàng năm 1985 thực hiện trên các thiếu nữ vị thành niên mắc bệnh động kinh đã ghi nhận rõ nét tương tác thuốc [7]. Trong nghiên cứu này, có tới 65% (tức 7 trên tổng số 11 bệnh nhân) dùng đồng thời thuốc tránh thai và thuốc chống co giật gặp phải tình trạng rối loạn kinh nguyệt [7].
Tần suất rối loạn kinh nguyệt ở nhóm dùng kết hợp cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng đơn độc một loại thuốc [7]. Tình trạng này sau đó được khắc phục bằng cách tăng liều lượng viên uống tránh thai mà không làm ảnh hưởng đến việc kiểm soát cơn co giật [7]. Các thuốc chống co giật gây cảm ứng enzyme gan như phenobarbital, phenytoin, carbamazepine và primidone đều làm tăng độ thanh thải của steroid nội tiết [3, 7].
Ngược lại, axit valproic không có đặc tính gây cảm ứng enzyme gan, do đó phụ nữ dùng thuốc này vẫn có thể duy trì hiệu quả bảo vệ từ viên uống tránh thai liều thấp [3]. Điều này chứng minh rằng chỉ những chất nào tác động mạnh đến enzyme chuyển hóa mới làm sụt giảm hormone trong máu. Vì vậy, đối với các loại thảo dược tự nhiên như trà từ bi biển, chừng nào chưa có nghiên cứu chứng minh nó không gây cảm ứng enzyme cytochrome P450, sự nghi ngờ về nguy cơ tương tác vẫn phải được duy trì để đảm bảo an toàn.
Tương tác hai chiều: Nguy cơ gia tăng tác dụng phụ
Một khía cạnh thường bị bỏ quên là thuốc tránh thai không chỉ chịu tác động từ bên ngoài mà bản thân chúng cũng làm biến đổi chuyển hóa của các chất khác [2]. Các steroid tránh thai có thể đóng vai trò như chất ức chế enzyme gan, làm chậm quá trình chuyển hóa của thuốc chống đông máu, benzodiazepine, thuốc chẹn beta, caffeine, corticosteroid và thuốc chống trầm cảm ba vòng [2]. Việc nắm vững các tương tác này có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác tư vấn kế hoạch hóa gia đình [8].
Ở chiều ngược lại, nếu một loại thảo dược hoặc thực phẩm chức năng đóng vai trò là chất ức chế enzyme, nó sẽ làm chậm quá trình thoái giáng của hormone tránh thai [2]. Tương tác dạng này sẽ làm tăng cường nồng độ và hoạt lực của steroid trong cơ thể [2]. Hậu quả là người dùng có thể đối mặt với sự gia tăng các tác dụng phụ nghiêm trọng [2].
Các tác động bất lợi tiềm tàng khi nồng độ hormone bị tích tụ bao gồm hiện tượng giữ nước, biến chứng tăng đường huyết giống đái tháo đường, tăng huyết áp và gia tăng nguy cơ rối loạn huyết khối tắc mạch [2]. Mặc dù tỷ lệ tương tác nghiêm trọng trên thực tế ở mức thấp, nguy cơ này không hề suy giảm ngay cả khi sử dụng thuốc tránh thai liều thấp do sự biến thiên dược động học rất lớn giữa các cá thể [1]. Một số trường hợp tương tác thuốc tránh thai đã được ghi nhận khi sử dụng chế phẩm Anteovin trong thực hành lâm sàng [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì lành tính, không thể tương tác với thuốc tây". Nhiều người cho rằng uống một tách trà từ bi biển để giải độc sẽ không liên quan gì đến viên thuốc tránh thai tí hon uống trước khi đi ngủ. Thực tế, hệ thống enzyme gan và thụ thể nội tiết của con người xử lý tất cả các phân tử hóa học đưa vào cơ thể, bất kể chúng đến từ phòng thí nghiệm hay từ lá cây tự nhiên [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng khi thuốc tránh thai bị giảm tác dụng thì chu kỳ kinh nguyệt vẫn bình thường. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng dấu hiệu đầu tiên của sự tương tác làm giảm hiệu lực thuốc thường là hiện tượng rỉ máu bất thường giữa chu kỳ hoặc xuất huyết ngoài chu kỳ [5, 7]. Nếu chủ quan bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo này, việc ức chế rụng trứng có thể bị gián đoạn và dẫn tới việc thụ thai ngoài kế hoạch [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống trà cách xa giờ uống thuốc tránh thai vài tiếng là giải quyết xong mọi nguy cơ. Tuy nhiên, nếu một hoạt chất gây cảm ứng tổng hợp thêm các enzyme gan cytochrome P450, quá trình này làm thay đổi cấu trúc men gan kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần chứ không biến mất chỉ sau vài giờ [3].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng an toàn
Những phụ nữ đang sử dụng thuốc tránh thai đường uống để ngừa thai hoặc điều trị rối loạn nội tiết cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng các loại trà dược liệu như từ bi biển. Nhóm đối tượng có bệnh lý gan, người có nguy cơ huyết khối hoặc đang điều trị đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính lại càng phải cẩn trọng hơn gấp bội [2]. Dữ liệu lâm sàng về từ bi biển trên người hiện chưa có, nên không thể đưa ra bất kỳ liều dùng an toàn nào cho nhóm đối tượng này.
Để đảm bảo hiệu quả ngừa thai và an toàn sức khỏe, chị em nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Tạm ngưng sử dụng trà từ bi biển hoặc bất kỳ loại thảo dược lạ nào nếu chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ sản phụ khoa hoặc dược sĩ lâm sàng.
- Nếu đang uống trà mà xuất hiện triệu chứng rỉ máu giữa chu kỳ hoặc trễ kinh, cần nghi ngờ nguy cơ giảm hiệu quả thuốc và chủ động sử dụng thêm biện pháp tránh thai rào cản như bao cao su [1, 5].
- Luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và trà thảo mộc đang dùng hàng ngày [4, 6].
Nhìn chung, thuốc tránh thai nội tiết đòi hỏi sự ổn định cao về nồng độ trong máu để duy trì tác dụng ngăn rụng trứng [2]. Trước sự thiếu hụt các bằng chứng khoa học khẳng định độ an toàn của từ bi biển đối với thụ thể nội tiết, việc cẩn trọng và tuân thủ tư vấn y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe sinh sản của chính mình.
