Thói quen nhâm nhi tách trà vỏ cam phơi khô hoặc dùng viên uống chiết xuất cam đắng để hỗ trợ tiêu hóa, giảm cân đang rất phổ biến. Nhiều người bệnh cao huyết áp và tim mạch vẫn vô tư dùng loại thảo dược này cùng thuốc kê đơn hằng ngày vì tin rằng nguyên liệu tự nhiên thì hoàn toàn lành tính. Liệu việc kết hợp trà vỏ cam đắng với thuốc điều trị huyết áp, tim mạch có thực sự an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Không an toàn, người đang uống thuốc huyết áp và tim mạch cần đặc biệt tránh hoặc hết sức thận trọng khi dùng cam đắng. Dược liệu này mang lại rủi ro kép cho hệ tim mạch. Một mặt, hoạt chất trong vỏ cam đắng trực tiếp làm co mạch và gây tăng huyết áp [1]. Mặt khác, các hợp chất tự nhiên trong họ cam quýt có thể tác động lên hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại ruột và gan, làm thay đổi nồng độ của nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính trong máu [3, 5, 8].
Cam đắng tác động lên thuốc và mạch máu theo cơ chế nào?
Để hiểu vì sao một tách trà thảo mộc lại ảnh hưởng đến thuốc điều trị, cần nhìn vào hệ thống xử lý thuốc của cơ thể. Khi uống thuốc, hoạt chất phải đi qua ruột và gan. Tại đây, một hệ thống các enzyme có tên là cytochrome P450 (viết tắt là CYP) làm nhiệm vụ phân hủy và chuyển hóa thuốc trước khi đưa vào máu [1, 3]. Trong đó, enzyme CYP3A4 là mắt xích chủ chốt, chịu trách nhiệm chuyển hóa gần một nửa số loại thuốc đang sử dụng trên lâm sàng hiện nay [2].
Các hợp chất tự nhiên có trong thực phẩm, đặc biệt là nhóm chất furanocoumarin và polyphenol từ các loại quả họ cam quýt, có khả năng ức chế hoặc cảm ứng (kích thích) hoạt động của enzyme CYP3A4 [2]. Khi enzyme CYP3A4 tại ruột bị ức chế, thuốc không được phân hủy như bình thường mà đi thẳng vào máu với lượng lớn hơn, dẫn đến nguy cơ quá liều và gây độc tính đe dọa tính mạng [3, 8]. Ngược lại, nếu enzyme này bị kích thích hoạt động mạnh hơn bình thường, thuốc sẽ bị phân hủy quá nhanh, làm giảm nồng độ thuốc trong máu và dẫn đến thất bại trong điều trị [2, 8].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng nước ép bưởi chùm làm thay đổi chuyển hóa thuốc qua cơ chế ức chế enzyme CYP3A4 ở ruột, với hai thủ phạm chính là hoạt chất bergamottin và 6',7'-dihydroxybergamottin (DHB) [3, 5]. Quả và nước ép của cam đắng (tên khoa học là Citrus aurantium, thuộc họ Rutaceae) cũng chứa nhóm chất furanocoumarin, trong đó chất chiếm ưu thế là bergapten [3, 7]. Một ví dụ điển hình là thuốc hạ huyết áp felodipine: các nghiên cứu trên người cho thấy thuốc này bị tương tác khi dùng chung với nước bưởi chùm thông thường, nhưng không xảy ra tương tác nếu loại bỏ hết chất furanocoumarin khỏi nước ép [3]. Ngoài các thuốc huyết áp như felodipine, những thuốc hạ mỡ máu phổ biến (simvastatin, atorvastatin) hay thuốc tiểu đường (repaglinide, saxagliptin) cũng bị thay đổi nồng độ đáng kể nếu enzyme CYP3A4 bị tác động bởi chế độ ăn [5, 8].
Không dừng lại ở việc can thiệp vào enzyme chuyển hóa thuốc, bản thân quả và vỏ cam đắng còn chứa một nhóm hoạt chất sinh học mạnh là các alkaloid phenethylamine, bao gồm octopamine, synephrine, tyramine, N-methyltyramine và hordenine [1]. Trong đó, synephrine là thành phần chính có mặt ở cả phần vỏ và phần thịt quả ăn được của cam đắng [1]. Hoạt chất synephrine có tác dụng kích thích hệ thần kinh giao cảm (kích thích adrenergic), trực tiếp gây co mạch máu và làm tăng huyết áp [1]. Vì vậy, người bệnh tim mạch dùng vỏ cam đắng sẽ phải đối mặt với nguy cơ bất lợi trực tiếp lên hệ thống mạch máu [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cam đắng và tương tác thuốc?
Tác động của cam đắng lên hệ enzyme chuyển hóa thuốc khá phức tạp và phụ thuộc nhiều vào dạng chế phẩm (quả tươi, thuốc sắc Đông y hay chiết xuất tiêu chuẩn hóa). Nhiều công trình nghiên cứu từ thử nghiệm trên người, trên động vật cho đến phân tích trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ vấn đề này.
Một nghiên cứu lâm sàng trên người công bố năm 2004 đã đánh giá trực tiếp tác động của việc bổ sung thảo dược dài ngày lên hoạt động của các enzyme CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên 12 tình nguyện viên khỏe mạnh (gồm 6 nam và 6 nữ), được phân bổ ngẫu nhiên dùng chiết xuất cam đắng (Citrus aurantium), cúc tím, kế sữa hoặc cọ lùn trong 28 ngày, giữa các đợt dùng có thời gian nghỉ 30 ngày để cơ thể đào thải hết chất cũ [4]. Các nhà khoa học cho người tham gia uống hỗn hợp thuốc thử (midazolam và caffeine, sau đó 24 giờ là chlorzoxazone và debrisoquin) rồi đo tỷ lệ chuyển hóa trong máu sau 1 giờ, 2 giờ, 6 giờ và trong nước tiểu sau 8 giờ [4]. Kết quả cho thấy việc dùng chiết xuất cam đắng trong 28 ngày không gây ảnh hưởng đáng kể nào lên hoạt động của cả 4 enzyme, bao gồm cả CYP3A4 [4]. Tuy nhiên, phân tích thành phần hóa học chỉ ra rằng loại chiết xuất cam đắng dùng trong nghiên cứu này hoàn toàn không chứa chất ức chế CYP3A4 là 6',7'-dihydroxybergamottin [4].
Tương tự, một nghiên cứu phân tích năm 2014 đã kiểm tra hàm lượng furanocoumarin trong 4 mẫu chiết xuất cam đắng đã được tiêu chuẩn hóa (mang tên thương mại Advantra Z) bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ [5]. Kết quả ghi nhận tổng hàm lượng furanocoumarin trong mỗi mẫu đều thấp hơn 20 microgam/gam [5]. Các tác giả kết luận mức hàm lượng này không đủ để gây ra tác động đáng kể lên quá trình chuyển hóa của các thuốc nhạy cảm ở người khi dùng ở liều thông thường [5].
Một thử nghiệm khác trên động vật năm 2018 cũng đánh giá ảnh hưởng của chiết xuất cam đắng lên dược động học của thuốc chống động kinh lamotrigine trên chuột cống [6]. Chuột được cho uống một liều duy nhất chiết xuất cam đắng (164 mg/kg) cùng với lamotrigine (10 mg/kg), hoặc uống chiết xuất cam đắng liên tục trong 14 ngày (liều 164 mg/kg mỗi ngày) rồi uống lamotrigine vào ngày thứ 15 [6]. Kết quả cho thấy dùng chung một liều không gây ảnh hưởng đáng kể, còn dùng trước 14 ngày chỉ làm giảm thời gian thuốc đạt nồng độ đỉnh trong máu, từ đó nhóm nghiên cứu cho rằng ít có khả năng xảy ra tương tác đáng kể trên thực hành lâm sàng đối với thuốc này, dù vẫn cần thêm thử nghiệm trên người để khẳng định độ an toàn [6].
Tuy nhiên, bức tranh hoàn toàn thay đổi khi xét đến các dạng quả cam đắng sấy khô dùng làm dược liệu đun sắc (trong Đông y gọi là Chỉ xác và Chỉ thực). Một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá tác động của Chỉ xác (Fructus aurantii - quả cam đắng non sấy khô thu hái vào tháng 7) lên 3 enzyme CYP1A2, CYP3A4 và CYP2E1 [7]. Khi cho chuột uống Chỉ xác liên tục trong 7 ngày và ủ huyết thanh chứa dược liệu với tế bào gan người HepG2 trong 24 giờ, các nhà khoa học phát hiện biểu hiện protein, mRNA và hoạt tính của enzyme CYP1A2 và CYP3A4 tăng lên đáng kể [7]. Nghiên cứu kết luận quả cam đắng sấy khô có thể là chất cảm ứng (kích thích) nhẹ đối với CYP1A2 và CYP3A4, làm tăng tốc độ phân hủy thuốc, dù vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng trên người [7].
Đáng chú ý hơn cả là nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống về việc dùng chung nước sắc Chỉ xác (Zhi Ke) và Chỉ thực (Zhi Shi - đều từ cây cam đắng) với các thuốc ức chế miễn dịch là tacrolimus và cyclosporine (những thuốc vốn là cơ chất của cả enzyme CYP3A4 và kênh vận chuyển P-gp) [3]. Kết quả cho thấy nước sắc Chỉ thực làm giảm mạnh nồng độ đỉnh và tổng lượng thuốc tacrolimus cũng như cyclosporine hấp thu vào máu, trong khi Chỉ xác không làm thay đổi sinh khả dụng của tacrolimus [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy cả hai loại nước sắc này đều không chứa bergamottin (còn chất 6',7'-dihydroxybergamottin không đo được do thiếu chất chuẩn đối chiếu) [3]. Vì hiệu quả của thuốc bị sụt giảm mạnh có thể dẫn đến nguy cơ thải ghép nội tạng, nhóm nghiên cứu khuyến cáo mạnh mẽ việc tránh dùng chung Chỉ thực với cyclosporine hoặc tacrolimus [3].
Hiểu lầm thường gặp: Không phải chế phẩm cam đắng nào cũng giống nhau
Nhiều người tiêu dùng thường đánh đồng mọi sản phẩm từ quả cam đắng đều có tác động như nhau, hoặc cho rằng hễ không có chất furanocoumarin thì các loại quả họ cam quýt sẽ hoàn toàn không gây tương tác thuốc. Các dữ liệu khoa học cho thấy đây là những quan niệm sai lầm.
Thứ nhất, hàm lượng chất gây tương tác thuốc phụ thuộc lớn vào công nghệ chiết xuất và bộ phận dùng. Trong khi quả tươi và nước ép cam đắng tự nhiên có chứa các chất furanocoumarin (chủ yếu là bergapten) [5], thì các chiết xuất thương mại dùng cho mục đích giảm cân hoặc tăng lực như Advantra Z đã được xử lý để loại bỏ gần hết nhóm chất này (dưới 20 microgam/gam) hoặc hoàn toàn không chứa 6',7'-dihydroxybergamottin [1, 3]. Ngược lại, khi dùng nguyên quả non phơi khô để sắc nước uống theo lối cổ truyền (Chỉ thực, Chỉ xác), dược liệu lại làm kích thích enzyme CYP3A4 và làm giảm mạnh nồng độ thuốc điều trị trong máu [2, 5].
Thứ hai, ngay cả khi một loại quả họ cam quýt không chứa furanocoumarin, chúng vẫn có thể ức chế enzyme CYP3A4 thông qua nhóm hoạt chất khác là flavonoid [7]. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2024 trên nước ép quả jabara (một loại cam quýt của Nhật Bản hoàn toàn không chứa furanocoumarin như 6',7'-dihydroxybergamottin) đã chứng minh điều này [8]. Dịch chiết ethyl acetate của nước ép jabara vẫn ức chế mạnh enzyme CYP3A4 theo thời gian và nồng độ (nhưng không ức chế CYP2C19) [8]. Hai thủ phạm được xác định chính là hai hoạt chất thuộc nhóm flavonoid: heptamethoxyflavone (HpMF) và hexamethoxyflavone (HxMF), với hằng số ức chế lần lượt là 10,0 và 7,90 microM cùng tốc độ bất hoạt tối đa là 0,00856 và 0,0134 mỗi phút [8]. Quả cam đắng cũng rất giàu các hợp chất flavonoid có khả năng tác động lên hệ enzyme CYP450 [7].
Thứ ba, nhiều người chỉ lo ngại chuyện cam đắng làm hỏng tác dụng của thuốc mà quên mất tác hại trực tiếp của nó lên mạch máu. Tổng quan nghiên cứu năm 2007 khẳng định hoạt chất synephrine có mặt ngay trong vỏ và múi cam đắng chính là chất gây co mạch, làm tăng huyết áp và gây ra các tác dụng bất lợi trực tiếp lên hệ tim mạch [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với trà vỏ cam đắng?
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, những nhóm đối tượng sau đây cần tránh tự ý sử dụng trà vỏ cam đắng, quả cam đắng sấy khô hoặc các thực phẩm chức năng chứa chiết xuất từ loại quả này:
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp, bệnh lý mạch vành, rối loạn nhịp tim hoặc có tiền sử bệnh tim mạch. Do vỏ và ruột cam đắng chứa synephrine cùng các chất kích thích hệ thần kinh giao cảm gây co mạch và tăng huyết áp, việc sử dụng sẽ đi ngược lại mục tiêu điều trị của các thuốc hạ áp, dễ dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm [1].
Người đang dùng các loại thuốc chuyển hóa qua enzyme CYP3A4 hoặc các thuốc có khoảng điều trị hẹp (chênh lệch giữa liều có tác dụng và liều gây độc rất nhỏ) [2]. Danh sách này bao gồm nhóm thuốc chẹn kênh canxi trị huyết áp (như felodipine) [3], thuốc hạ mỡ máu nhóm statin (như simvastatin, atorvastatin) [2], thuốc điều trị đái tháo đường (như repaglinide, saxagliptin) [2], và đặc biệt là nhóm thuốc chống thải ghép (cyclosporine, tacrolimus) [3].
Người cao tuổi hoặc người bệnh phải uống nhiều loại thuốc cùng lúc để điều trị các bệnh lý mạn tính đi kèm (như béo phì kèm động kinh, tiểu đường kèm mỡ máu cao) [4, 8]. Ngoài ra, khả năng hoạt động của enzyme CYP3A4 ở mỗi cá nhân còn bị chi phối bởi yếu tố gen di truyền và hệ vi sinh vật đường ruột, khiến mức độ tương tác thuốc rất khó lường trước ở từng người bệnh [2].
Lưu ý thực tế để dùng thảo dược và thuốc an toàn
Đối với người đang điều trị bệnh huyết áp và tim mạch, nguyên tắc an toàn nhất là không tự ý dùng trà vỏ cam đắng hay các loại nước sắc có thành phần Chỉ thực, Chỉ xác để uống hằng ngày [5, 7]. Nếu muốn dùng các loại trà thảo mộc để thư giãn hoặc hỗ trợ tiêu hóa, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để chọn nguyên liệu không chứa chất gây co mạch và không ảnh hưởng đến enzyme CYP3A4 [7, 8].
Cần đặc biệt cảnh giác với các loại viên uống giảm cân, sản phẩm hỗ trợ tập luyện thể thao hoặc nước uống tăng lực có nguồn gốc thảo dược [3, 4, 7]. Chiết xuất cam đắng được đưa vào rất nhiều sản phẩm thương mại dạng này nhờ đặc tính sinh nhiệt và phân giải mỡ [3, 4]. Dù một số chiết xuất tiêu chuẩn hóa đã loại bỏ furanocoumarin để giảm tương tác qua enzyme gan ruột [1, 3], chúng vẫn chứa hàm lượng cao synephrine gây tăng huyết áp và hại tim mạch [1]. Hãy luôn đọc kỹ bảng thành phần trên nhãn sản phẩm để tìm tên khoa học Citrus aurantium, "bitter orange" hoặc hoạt chất "synephrine" trước khi quyết định sử dụng [3, 7].
Khi đi khám bệnh định kỳ, người bệnh cần thông báo rõ cho bác sĩ về tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc Đông y, thực phẩm bổ sung và thói quen ăn uống các loại quả họ cam quýt của mình [2]. Các bác sĩ sẽ dựa vào thông tin này để cân nhắc điều chỉnh phác đồ hoặc tư vấn chế độ dinh dưỡng phù hợp, giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị và phòng ngừa các tương tác bất lợi [2].
Tóm lại, trà vỏ cam đắng và các chế phẩm từ cam đắng không phải là thức uống vô hại cho người bệnh tim mạch. Sự hiện diện của hoạt chất gây co mạch synephrine cùng khả năng làm xáo trộn enzyme chuyển hóa thuốc CYP3A4 có thể làm mất kiểm soát huyết áp hoặc làm sai lệch nồng độ thuốc điều trị trong máu [2, 5, 7, 8]. Người đang dùng thuốc huyết áp, mỡ máu hay tiểu đường nên tránh tự ý dùng loại thảo dược này và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào thói quen sinh hoạt hằng ngày [7, 8].