Mỗi mùa mưa bão hay thời điểm giao mùa, số ca mắc sốt xuất huyết Dengue thường tăng mạnh tại nhiều địa phương trên cả nước. Khi xuất hiện các cơn sốt cao đột ngột kèm đau nhức người, phản xạ phổ biến của nhiều người là tìm ngay đến các loại thuốc hạ sốt, giảm đau quen thuộc trong tủ thuốc gia đình.

Tuy nhiên, việc uống nhầm loại thuốc hạ sốt trong trường hợp này có thể dẫn đến những biến chứng đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn là người bệnh sốt xuất huyết tuyệt đối không được sử dụng ibuprofen cũng như các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) khác để hạ sốt.

Thói quen tai hại khi tự ý dùng thuốc hạ sốt

Nhiều người bệnh sốt xuất huyết trải qua những cơn sốt cao dai dẳng từ 39 đến 40 độ C, uống hạ sốt thông thường không thấy hạ nhanh nên vội vã đổi sang các loại thuốc mạnh hơn. Trên thị trường, ibuprofen là một hoạt chất giảm đau, kháng viêm cực kỳ phổ biến và dễ mua không cần kê đơn dưới nhiều tên thương mại khác nhau [1].

Chính sự phổ biến và hiệu quả giảm đau nhanh khiến không ít người lầm tưởng rằng thuốc nào hạ sốt cũng giống nhau [1]. Thậm chí, một số trường hợp còn tự ý phối hợp nhiều loại thuốc hạ sốt để mong muốn cắt sốt cấp tốc.

Thói quen nguy hiểm này khiến cơ thể đang bị virus tấn công phải đối mặt thêm với gánh nặng tổn thương mạch máu và suy giảm khả năng đông máu. Khi nhiễm sốt xuất huyết, việc nhận biết và tránh các thuốc nhóm NSAID là yếu tố sống còn để ngăn ngừa biến chứng chảy máu ồ ạt.

Vì sao ibuprofen bị cấm dùng trong sốt xuất huyết?

Theo các hướng dẫn điều trị chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (US CDC), acetaminophen được khuyến cáo để kiểm soát sốt và đau, nhưng chống chỉ định dùng các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) do làm gia tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt khi biến chứng hạ tiểu cầu xảy ra [2].

Bản thân virus sốt xuất huyết làm tăng tính thấm thành mạch và gây tụt giảm số lượng tiểu cầu nghiêm trọng trong máu [2]. Trong bối cảnh thành mạch đã yếu và tiểu cầu bị suy giảm, cơ thể mất đi "lá chắn" tự nhiên để hàn gắn các tổn thương vi mạch máu, dẫn đến tình trạng xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam.

Nếu người bệnh uống thêm ibuprofen, tác dụng phụ của thuốc sẽ cộng hưởng cùng virus, đẩy rủi ro xuất huyết lên mức cực kỳ nguy hiểm. Đây chính là lý do các cơ quan y tế toàn cầu đưa ra khuyến cáo nghiêm ngặt chống lại việc dùng ibuprofen cho người mắc bệnh này [2].

Cơ chế tác động: Phá vỡ đông máu và hại dạ dày

Để hiểu vì sao ibuprofen lại nguy hiểm với bệnh nhân sốt xuất huyết, cần xem xét cơ chế phân tử của thuốc đối với hệ tuần hoàn và tiêu hóa. Ibuprofen đường uống làm ức chế hoạt động của thromboxane B2 theo tỷ lệ thuận với liều dùng [3]. Thromboxane là hoạt chất thiết yếu giúp tiểu cầu kết dính lại với nhau để hình thành cục máu đông bịt kín vết thương [2, 6].

Khi hoạt tính thromboxane bị phong tỏa, quá trình kết tập tiểu cầu bị ức chế và thời gian chảy máu của người bệnh bị kéo dài đáng kể [3]. Trên một cơ thể vốn đã bị giảm tiểu cầu do virus Dengue, việc ức chế kết tập tiểu cầu khiến máu không thể tự cầm lại khi có rò rỉ vi mạch [1, 2].

Bên cạnh ảnh hưởng lên quá trình đông máu, ibuprofen và các thuốc NSAID truyền thống còn tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa. Thuốc gây ức chế cả hai đồng phân enzym cyclooxygenase (COX-1 và COX-2) [3, 5]. Enzym COX-1 chịu trách nhiệm duy trì tưới máu thận cũng như sản xuất prostaglandin để bảo vệ lớp niêm mạc dạ dày [4].

Khi COX-1 bị ức chế mạnh ở liều điều trị, hàng rào bảo vệ niêm mạc tiêu hóa suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ cao bị viêm loét và xuất huyết dạ dày, ruột [2, 3]. Sự kết hợp giữa niêm mạc dạ dày bị ăn mòn và máu khó đông có thể châm ngòi cho xuất huyết tiêu hóa ồ ạt [3]. Các biến cố đường tiêu hóa tuy hiếm gặp trong điều trị thông thường nhưng một khi xảy ra sẽ bao gồm tổn thương ở cả đường tiêu hóa trên và dưới [1].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2019 về điều trị triệu chứng sốt xuất huyết ghi nhận rằng các hướng dẫn của WHO và US CDC đều thống nhất chống chỉ định NSAID vì lo ngại nguy cơ xuất huyết khi tiểu cầu sụt giảm [2]. Tổng quan này cũng chỉ ra một thực tế là chưa từng có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đánh giá trực tiếp acetaminophen hay ibuprofen trong điều trị sốt xuất huyết [2]. Dù ibuprofen là NSAID có nguy cơ xuất huyết thấp nhất trong nhóm, và các nghiên cứu quan sát trên lâm sàng ghi nhận nguy cơ chảy máu rất ít tăng trừ aspirin, nhưng các hướng dẫn y tế vẫn kiên quyết duy trì việc loại trừ NSAID để đảm bảo an toàn tối đa cho bệnh nhân [2].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2015 về thuốc giảm đau không opioid đường tĩnh mạch đã phân tích chi tiết hồ sơ an toàn của ibuprofen [3]. Dữ liệu từ 455 bệnh nhân dùng ibuprofen tĩnh mạch hoặc giả dược trong điều trị nhiễm trùng huyết cho thấy các phản ứng bất lợi phổ biến nhất khi dùng hạ sốt là thiếu máu và tăng bạch cầu ái toan [3]. Nghiên cứu khẳng định ibuprofen tĩnh mạch và đường uống có thể làm tăng các biến cố xuất huyết tiêu hóa, loét tiêu hóa, làm tăng men gan, giữ nước và ức chế kết tập tiểu cầu dẫn đến kéo dài thời gian chảy máu [3].

Nghiên cứu so sánh thuốc năm 2022 cũng xác nhận rằng mức độ ức chế mạnh cả hai dạng COX ở nồng độ điều trị của các NSAID không chọn lọc có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa [5]. Ở liều không kê đơn lên tới 1.200 mg/ngày, rủi ro tim mạch và tiêu hóa của ibuprofen ở người bình thường là thấp [1, 3], nhưng các tác dụng phụ này sẽ biến thành thảm họa nếu áp dụng trên bệnh nhân sốt xuất huyết đang có rối loạn thành mạch [1, 2].

Đối với trẻ em, một phân tích y văn nhi khoa kéo dài 15 năm công bố năm 2017 nhấn mạnh rằng ibuprofen không nên được dùng như một thuốc hạ sốt thông thường ngoại trừ các trường hợp hiếm gặp, dù nó là NSAID duy nhất được cấp phép cho trẻ từ 3 tháng tuổi trở lên [1]. Tác giả nghiên cứu đặc biệt lưu ý ibuprofen tuyệt đối không được chỉ định khi trẻ bị mất nước do tiêu chảy, nôn mửa hoặc mắc hội chứng giống cúm, sốt nghi ngờ sốt xuất huyết vì làm tăng nguy cơ tổn thương thận và biến cố tiêu hóa [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc hạ sốt

Nhiều người thường cho rằng cứ sốt là phải uống thuốc hạ nhiệt thật nhanh, sốt càng cao thì càng cần uống loại thuốc giảm đau mạnh. Thực tế, sốt là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể để kìm hãm sự nhân lên của virus. Mục tiêu của điều trị sốt xuất huyết chỉ là hạ thân nhiệt về mức an toàn (dưới 38,5 độ C) và giảm bớt sự khó chịu, chứ không phải tìm mọi cách kéo nhiệt độ xuống mức 37 độ C bằng các loại thuốc kháng viêm liều cao.

Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý gộp hoặc uống xen kẽ nhiều loại thuốc giảm đau, hạ sốt khác nhau mà không theo dõi thành phần. Nhiều gói thuốc bột hoặc viên sủi hạ sốt phối hợp trên thị trường có chứa hoạt chất kháng viêm mà người tiêu dùng không để ý. Việc kết hợp bừa bãi này không chỉ làm tăng nguy cơ quá liều độc cho gan mà còn dễ dẫn tới xuất huyết nội tạng khó kiểm soát [1, 2].

Cũng có quan niệm sai lầm rằng ibuprofen chỉ gây chảy máu nếu người bệnh có tiền sử loét dạ dày từ trước. Trên thực tế, tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu và ức chế thromboxane của ibuprofen diễn ra trực tiếp trong lòng mạch theo liều lượng, ảnh hưởng ngay cả trên những bệnh nhân có dạ dày hoàn toàn khỏe mạnh [2, 6].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng với ibuprofen

Không chỉ riêng bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue, ibuprofen còn tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với nhiều nhóm bệnh nhân khác nếu không có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [3]. Thuốc chống chỉ định với người có tiền sử dị ứng với aspirin hoặc các NSAID khác, người mắc hen phế quản, trẻ sơ sinh, và bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật bắc cầu mạch vành [2, 4].

Người cao tuổi cần hết sức thận trọng khi dùng ibuprofen do nguy cơ tác dụng phụ lên đường tiêu hóa, tim mạch và thận tăng cao [2, 3, 5]. Nghiên cứu bệnh chứng tại Canada trên 4.228 ca nhập viện vì suy thận cấp và 84.540 đối chứng ở bệnh nhân trên 65 tuổi cho thấy việc dùng NSAID thông thường làm tăng nguy cơ suy thận cấp lên 2,30 lần (tỷ số tỷ lệ: 2,30; 95% CI: 1,60-3,32) [4]. Một thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân tăng huyết áp cũng chỉ ra ibuprofen làm cùn tác dụng của thuốc hạ áp, khiến huyết áp tâm thu tăng vọt từ 7,7% đến 9,9% [6].

Phụ nữ mang thai trong 3 tháng cuối của thai kỳ bị chống chỉ định tuyệt đối với ibuprofen và các thuốc NSAID khác [5]. Trẻ nhỏ bị sốt kèm mất nước do nôn trớ hoặc tiêu chảy cũng không được dùng ibuprofen vì tình trạng thiếu nước làm khởi phát tổn thương thận cấp tính nhanh hơn [4, 5].

Hướng dẫn xử trí đúng và an toàn khi bị sốt

Khi nghi ngờ mắc sốt xuất huyết hoặc sốt chưa rõ nguyên nhân trong mùa dịch, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc an toàn sau:

  • Hoạt chất hạ sốt duy nhất được khuyến cáo sử dụng an toàn là paracetamol (acetaminophen) với liều lượng theo đúng cân nặng [2]. Dù vậy, người bệnh cũng không được lạm dụng liều cao vì sốt xuất huyết thường đi kèm viêm gan, dùng quá liều paracetamol có thể gây tổn thương gan nặng hoặc suy gan cấp [2].
  • Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid như ibuprofen, aspirin, naproxen, mefenamic acid hoặc diclofenac khi chưa loại trừ hoàn toàn sốt xuất huyết [1, 3, 7].
  • Chú trọng bù nước và điện giải bằng đường uống như oresol được pha đúng tỷ lệ, nước trái cây hoặc nước canh để phòng ngừa biến chứng cô đặc máu và bảo vệ chức năng thận [4, 5].
  • Tích cực hạ sốt bằng các biện pháp vật lý an toàn như mặc quần áo thoáng mát, nghỉ ngơi ở nơi thông thoáng và lau người bằng nước ấm khi sốt cao.
  • Nhanh chóng đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu theo dõi số lượng tiểu cầu và thăm khám ngay khi có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu niêm mạc hoặc li bì.

Thuốc hạ sốt là cứu cánh quan trọng để giải tỏa cơn đau mỏi và hạ nhiệt, nhưng dùng sai thuốc trong sốt xuất huyết có thể đánh đổi bằng chính tính mạng. Tuyệt đối tránh xa ibuprofen khi bị sốt chưa rõ nguyên nhân, đồng thời luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế để có phác đồ chăm sóc chuẩn xác và an toàn nhất.