Nhiều người thường xuyên chịu đựng tình trạng nghẹt mũi kéo dài, ngứa mũi, chảy dịch xoang mỗi khi thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc bụi bẩn. Trong dân gian, kinh nghiệm dùng nước sắc từ cây đẹn ba lá (Vitex trifolia) để giải cảm, thông mũi và giảm viêm đường hô hấp được truyền miệng khá phổ biến. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự giúp giảm nghẹt mũi, viêm xoang như lời đồn hay không vẫn là thắc mắc của rất nhiều người.
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy hoạt chất chiết xuất từ đẹn ba lá sở hữu đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ trên niêm mạc hô hấp [1]. Dẫu vậy, việc sử dụng nước sắc theo cách truyền thống vẫn cần nhìn nhận cẩn trọng, bởi phần lớn dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm và mô hình động vật.
Mối liên hệ mật thiết giữa mũi xoang và đường thở
Viêm mũi dị ứng và viêm xoang không chỉ là các vấn đề cục bộ ở vùng tai mũi họng. Bệnh lý đường hô hấp trên và dưới có mối quan hệ chặt chẽ với nhau thông qua quan điểm bệnh lý đường dẫn khí thống nhất [1, 4, 7]. Khi niêm mạc mũi xoang bị kích ứng bởi dị nguyên hoặc khói bụi, phản ứng viêm có thể không dừng lại ở khoang mũi mà lan truyền khắp toàn bộ cây hô hấp [3, 7].
Nghiên cứu cho thấy viêm mũi dị ứng kéo dài có thể kích hoạt tình trạng viêm toàn thân qua đường máu và tủy xương, làm gia tăng bạch cầu ái toan và các cytokine gây viêm [2]. Ngay cả ở những bệnh nhân viêm mũi chưa mắc hen suyễn, các nhà khoa học vẫn ghi nhận được những biến đổi dưới lâm sàng tại đường hô hấp dưới [3]. Ngược lại, việc kiểm soát tốt triệu chứng mũi xoang có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng tăng phản ứng phế quản và các cơn kịch phát hô hấp dưới [2].
Nghẹt mũi và viêm niêm mạc đường thở còn có thể trở nên tồi tệ hơn khi người bệnh nhiễm virus đường hô hấp [4]. Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 8 bệnh nhân viêm mũi dị ứng được gây nhiễm thực nghiệm rhinovirus 16 cho thấy sự phóng thích histamine gia tăng đáng kể và tế bào viêm, đặc biệt là bạch cầu ái toan, bị huy động ồ ạt về đường thở khi tiếp xúc dị nguyên, kéo dài ngay cả ở thời điểm hồi phục sau 4 tuần [5]. Điều này lý giải vì sao người bệnh xoang thường trở nặng và nghẹt thở dữ dội hơn mỗi đợt cảm cúm [2, 8].
Hoạt chất casticin trong đẹn ba lá tác động ra sao?
Đẹn ba lá, hay còn gọi là quan âm biển (tên khoa học: Vitex trifolia), chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là casticin [1]. Hoạt chất này từ lâu đã được biết đến với đặc tính chống ung thư và kháng viêm mạnh mẽ [1].
Cơ chế phân tử cho thấy casticin can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm dị ứng ở biểu mô đường dẫn khí [1]. Hoạt chất này giúp ức chế sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm và phân tử bám dính ICAM-1 trên bề mặt tế bào biểu mô đường hô hấp [1]. Nhờ đó, các tế bào bạch cầu đơn nhân và tế bào viêm giảm khả năng bám dính vào niêm mạc, làm dịu phản ứng phù nề gây nghẹt thở [1].
Bên cạnh đó, phản ứng viêm đường thở mạn tính còn liên quan chặt chẽ đến sự tổn thương ty thể do các chất phản ứng chứa oxy (ROS) gây ra [6]. Dị nguyên như phấn hoa hay chất ô nhiễm môi trường có thể gây stress oxy hóa làm tổn hại các chuỗi hô hấp trong ty thể tế bào niêm mạc [1, 3]. Casticin hoạt động như một chất điều hòa miễn dịch, vừa dập tắt stress oxy hóa, vừa bảo vệ tế bào khỏi sự phá hủy của các gốc tự do này [1].
Bằng chứng thực nghiệm: Nghiên cứu trên mô hình động vật và tế bào
Một công trình nghiên cứu công bố năm 2018 đã làm sáng tỏ hiệu quả của casticin chiết xuất từ đẹn ba lá (Vitex trifolia) trên mô hình chuột bị viêm đường dẫn khí do ovalbumin (OVA) [1]. Nghiên cứu tiến hành ngẫu nhiên trên chuột cái dòng BALB/c chia thành 5 nhóm: nhóm chứng khỏe mạnh, nhóm chuột hen do OVA, và các nhóm chuột bệnh được tiêm phúc mạc casticin liều 5 mg/kg, 10 mg/kg hoặc prednisolone 5 mg/kg [1].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận casticin giúp giảm rõ rệt tình trạng tăng phản ứng đường dẫn khí (AHR), ức chế hiện tượng tăng sinh tế bào hình đài tiết nhầy và giảm thiểu phản ứng stress oxy hóa trong phổi chuột [1]. Khi phân tích dịch rửa phế quản phế nang, casticin làm giảm đáng kể nồng độ các Th2 cytokine, đồng thời điều hòa biểu hiện các gen cytokine và chemokine Th2 trong mô phổi [1].
Trên mô hình tế bào biểu mô khí quản người BEAS-2B bị viêm, việc xử lý với casticin đã ức chế mạnh mẽ nồng độ các cytokine tiền viêm, eotaxin và làm giảm sự bám dính của tế bào đơn nhân THP-1 thông qua cơ chế ngăn chặn phân tử bám dính ICAM-1 [1]. Những kết quả này chứng minh casticin là một chất điều hòa miễn dịch mạnh mẽ, giúp làm giảm các biến đổi bệnh lý trên niêm mạc hô hấp [1].
Lợi ích thực tế và những giới hạn hiện tại
Dù kết quả từ chiết xuất casticin của đẹn ba lá rất hứa hẹn trong việc giảm viêm và hạn chế tiết nhầy niêm mạc, người bệnh cần nhìn nhận khách quan giữa thực nghiệm khoa học và việc sử dụng thảo dược ngoài đời thực [1]. Nghiên cứu năm 2018 sử dụng casticin tinh khiết tiêm trực tiếp vào khoang phúc mạc của động vật thí nghiệm với liều lượng chuẩn xác 5 mg/kg hoặc 10 mg/kg [1].
Điều này hoàn toàn khác biệt với việc đun sắc lá tươi hoặc lá khô tại nhà. Khi nấu nước uống thông thường, hàm lượng casticin hòa tan được vào nước có thể không cao, khó xác định nồng độ đồng đều và khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của người vẫn chưa có dữ liệu đo lường cụ thể [1].
Hơn nữa, viêm xoang và viêm mũi dị ứng là bệnh cảnh phức tạp, liên quan đến cả rối loạn ty thể, kháng thể IgE và nhiều tác nhân môi trường bên ngoài [1, 3, 6]. Nước sắc đẹn ba lá chỉ nên được xem như một giải pháp thảo mộc hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhẹ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị đặc hiệu từ nhân viên y tế [4, 6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đẹn ba lá
Nhiều người lầm tưởng rằng đẹn ba lá có thể "chữa dứt điểm" viêm xoang mạn tính hay làm tiêu biến hoàn toàn polyp mũi. Thực tế, viêm xoang có thể xuất phát từ nhiều biến chứng giải phẫu hoặc nhiễm trùng thứ phát sau cảm cúm [2, 6]. Thảo dược không thể giải quyết triệt để các tổn thương cấu trúc niêm mạc nặng [7].
Quan niệm "thảo dược uống càng đặc càng tốt" cũng rất nguy hiểm. Tự ý tăng liều đun nấu có thể gây gánh nặng đào thải cho gan và thận, nhất là khi dược liệu chưa được kiểm định nguồn gốc hoặc lẫn tạp chất. Việc bỏ thuốc kháng sinh, corticoid xịt mũi do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang nước lá có thể khiến ổ viêm xoang lan rộng hoặc gây kịch phát cơn hen phế quản nguy hiểm [4, 7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc đẹn ba lá vì chưa có bằng chứng an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ.
Người có cơ địa dị ứng nặng, tiền sử phản vệ với các loại thảo mộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) cần thận trọng để tránh nguy cơ khởi phát dị ứng niêm mạc. Người đang có bệnh nền mạn tính về suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và lưu ý
Nếu muốn sử dụng đẹn ba lá như một phương pháp hỗ trợ bổ sung, người bệnh nên chọn mua nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc và đã được phơi sấy đúng quy chuẩn để tránh nấm mốc.
Khi sắc uống, chỉ nên dùng với lượng vừa phải (khoảng 10-15g lá khô mỗi ngày), đun sôi nhẹ cùng nước sạch và uống ấm trong ngày, tránh để nước qua đêm. Nước lá ấm có thể hỗ trợ làm loãng dịch nhầy và tạo cảm giác thông thoáng nhẹ cho khoang mũi. Đồng thời, cần kết hợp thói quen rửa mũi bằng nước muối sinh lý đẳng trương để loại bỏ dị nguyên và bảo vệ chức năng hàng rào biểu mô trước khói bụi ô nhiễm [8].
Nước sắc đẹn ba lá chứa các hoạt chất tiềm năng giúp hỗ trợ kháng viêm niêm mạc đường thở [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ đường hô hấp một cách toàn diện và bền vững, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế tiếp xúc khói bụi và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn y khoa chuyên nghiệp khi bệnh tái phát [3, 4].