Nhiều gia đình thường trồng các giàn hoa leo rực rỡ trước cổng nhà, trong đó hoa đăng tiêu được ưa chuộng nhờ sắc cam đỏ bắt mắt. Tuy nhiên, không ít người sau khi cắt tỉa cành, chạm vào dịch cây hoặc vô tình để phấn hoa dính vào mặt, mi mắt đã gặp phải tình trạng ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ khó chịu. Điều này làm dấy lên lo ngại về việc liệu loài hoa này có chứa độc tố gây hại cho làn da và niêm mạc mắt hay không.
Thực tế, các phản ứng đỏ rát hay nổi sẩn khi tiếp xúc với thực vật cảnh thường xuất phát từ phản ứng viêm da tiếp xúc. Hiện tượng này xảy ra khi da phản ứng với các yếu tố kích thích không đặc hiệu hoặc chất gây dị ứng có trong nhựa cây, lông tơ và phấn hoa tươi [1].
Hiện tượng viêm da tiếp xúc do thực vật cảnh
Viêm da tiếp xúc là một bệnh lý viêm da phổ biến xuất hiện khi bề mặt da phơi nhiễm với các tác nhân kích ứng hoặc dị nguyên từ môi trường bên ngoài [1]. Bệnh lý này đóng góp rất lớn vào tỷ lệ viêm da ở vùng bàn tay và vùng mặt, đồng thời là nguyên nhân thường gặp nhất trong các bệnh da liễu liên quan đến nghề nghiệp [2].
Nhiều loài thực vật cùng các chất dẫn xuất từ chúng có thể kích hoạt các phản ứng viêm da thông qua nhiều cơ chế khác nhau [3]. Tùy thuộc vào đặc tính của loài cây, phản ứng có thể biểu hiện dưới dạng viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc dị ứng, mày đay tiếp xúc hoặc viêm da ánh sáng [3]. Trong đời sống thường nhật, việc chăm sóc cây cảnh, cắt tỉa cành lá mà không có đồ bảo hộ rất dễ khiến dịch tiết và phấn hoa dính vào da, gây tổn thương biểu bì.
Biểu hiện lâm sàng của viêm da tiếp xúc rất phong phú và có thể thay đổi tùy theo giai đoạn của bệnh [4]. Khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích ngoại lai, người bệnh có thể nhận thấy ranh giới tổn thương khá rõ ràng kèm theo cảm giác ngứa ngáy và khó chịu [5].
Cơ chế khiến da và niêm mạc mắt bị kích ứng
Để hiểu rõ tại sao việc chạm vào hoa tươi hoặc dịch cây có thể gây bùng phát phản ứng da, y học phân loại phản ứng này thành hai nhóm cơ chế chính [5]. Nhóm thứ nhất là viêm da tiếp xúc kích ứng, hình thành do các yếu tố kích thích không đặc hiệu tác động trực tiếp lên da mà không qua điều hòa miễn dịch thích ứng [1], [5]. Khi đó, hệ miễn dịch bẩm sinh chủ yếu được kích hoạt, dẫn đến tình trạng viêm đỏ da cục bộ [1].
Nhóm thứ hai là viêm da tiếp xúc dị ứng, bản chất là một phản ứng quá mẫn muộn qua trung gian tế bào T [1], [5]. Trong cơ chế này, sự mẫn cảm với phức hợp hapten-chất mang kích thích tế bào lympho T, khiến cơ thể hình thành trí nhớ miễn dịch [1]. Khi tái tiếp xúc với dị nguyên đó ở những lần sau, tế bào T sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm da [1], [5].
Vùng da quanh mắt và niêm mạc mắt là những khu vực có lớp biểu bì rất mỏng và vô cùng nhạy cảm. Khi bàn tay vô tình dính dịch nhựa thực vật hoặc phấn hoa rồi dụi lên mắt, các chất gây kích ứng dễ dàng phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên, gây ra các phản ứng tức thì hoặc phát ban dạng sẩn nước giống như các dạng phản ứng tiếp xúc cấp tính khác [2], [3].
Bằng chứng khoa học về viêm da do thực vật và dị nguyên
Trong y văn thế giới, các nhà khoa học đã ghi nhận nhiều bằng chứng rõ ràng về tác động của các loài thực vật và hóa chất đối với hàng rào biểu bì. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2005 đã mô tả trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi tiếp xúc với dịch nhựa của cây Agave americana [3]. Mặc dù tình trạng viêm da do thực vật thường xuất hiện dưới dạng phát ban mụn nước và sẩn, nhưng ở bệnh nhân trong báo cáo này, tổn thương lại biểu hiện dưới dạng các vết ban xuất huyết tại chính vùng da tiếp xúc [3].
Để phân biệt rõ ràng bản chất giữa kích ứng và dị ứng, một nghiên cứu giải trình tự phiên mã toàn diện công bố năm 2021 đã được tiến hành trên mẫu tổn thương da của 47 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm áp da (patch test) dương tính với các chất kích ứng và dị nguyên hóa học tham chiếu [6]. Kết quả phân tích cho thấy cấu trúc gen biểu hiện có sự phân tách rõ rệt giữa hai nhóm [6]. Cả chất kích ứng và dị nguyên đều kích hoạt các mô-đun liên quan đến khoang biểu bì, chuyển hóa và tăng sinh tế bào; tuy nhiên chỉ có dị nguyên tiếp xúc mới thúc đẩy sự kích hoạt mạnh mẽ của miễn dịch thích ứng, đặc biệt là phản ứng của tế bào T gây độc tế bào [6].
Nghiên cứu trên 47 người bệnh này cũng khẳng định rằng cường độ phản ứng lâm sàng trên da có mối tương quan thuận với mức độ kích hoạt miễn dịch của cơ thể [6]. Hơn nữa, viêm da tiếp xúc kích ứng là vấn đề da liễu rất thường gặp và chiếm phần lớn các bệnh da nghề nghiệp tại nhiều quốc gia [7]. Phản ứng ngoài da phụ thuộc vào ba yếu tố chính: đặc tính nội tại của chất kích thích, tính nhạy cảm của từng cá nhân và điều kiện môi trường xung quanh [7].
Dấu hiệu nhận biết tổn thương da do tiếp xúc
Tùy theo mức độ phơi nhiễm và thời gian tiếp xúc với dịch tiết hay phấn hoa, các triệu chứng lâm sàng có thể biểu hiện ở nhiều cấp độ khác nhau. Ở giai đoạn cấp tính, vùng da tiếp xúc thường bùng phát tổn thương kèm theo đỏ da, xuất hiện các mụn nước và bọng nước khu trú trên nền ban đỏ [4], [5].
Trong những trường hợp tiếp xúc lặp đi lặp lại hoặc tiến triển sang giai đoạn mạn tính, da có thể trở nên dày sừng, xuất hiện các mảng liken hóa kèm theo vết nứt nẻ và rãnh sâu [4], [5]. Tình trạng này gây ngứa ngáy nhiều, khiến bệnh nhân cào gãi liên tục, từ đó làm trầm trọng thêm nguy cơ tổn thương thứ phát [5].
Đáng chú ý, viêm da tiếp xúc được xem là một "kẻ bắt chước tài tình" trong thực hành da liễu [2]. Các tổn thương của bệnh có thể có biểu hiện lâm sàng rất giống với nhiều bệnh ngoài da khác như viêm da cơ địa, lichen phẳng hoặc phù mạch [2]. Sự đa dạng về hình thái thương tổn cùng những thách thức trong chẩn đoán rất dễ dẫn đến việc nhận định sai lầm và xử trí không thích hợp [7].
Những hiểu lầm thường gặp về độc tính thực vật
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng tất cả các loài cây cảnh cho hoa đẹp đều hoàn toàn vô hại hoặc ngược lại, tin rằng bất cứ phản ứng ngứa rát nào cũng là dấu hiệu của việc "trúng độc sâu bọ" nguy hiểm. Thực tế khoa học chỉ ra rằng phản ứng viêm da đơn thuần là sự đáp ứng miễn dịch bẩm sinh hoặc thích ứng của da trước các chất lạ bên ngoài [1].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ khi có vết thương hở thì dịch cây mới gây hại. Trên thực tế, các chất kích ứng hoàn toàn có thể gây viêm nhiễm ngay trên vùng da nguyên vẹn nếu nồng độ chất kích thích đủ mạnh hoặc hàng rào da đang bị suy yếu [7], [8].
Ngoài ra, quan niệm cho rằng cơ địa nào cũng phản ứng giống nhau là hoàn toàn sai lệch. Tính nhạy cảm của da ở mỗi người là khác nhau và thay đổi theo từng lứa tuổi cũng như bệnh lý nền đi kèm [7], [8]. Các phản ứng tức thì, viêm da quang hóa hay viêm da tiếp xúc toàn thân đều có thể xuất hiện tùy thuộc vào cơ chế bệnh sinh cụ thể [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mọi người đều có thể bị kích ứng da khi tiếp xúc với dịch nhựa hoặc phấn hoa tươi nếu không có biện pháp che chắn, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn:
- Người cao tuổi: Chức năng hàng rào biểu bì ở người lớn tuổi thường bị suy giảm và quá trình phục hồi da sau tổn thương bị chậm lại, làm tăng tính nhạy cảm với cả chất kích ứng và dị nguyên [8]. Các bệnh lý nội khoa kèm theo như viêm da ứ trệ và loét tĩnh mạch càng làm trầm trọng thêm bức tranh lâm sàng [8].
- Người có tiền sử viêm da hoặc bệnh da nghề nghiệp: Những người thường xuyên làm vườn, tiếp xúc với hóa chất hoặc đã có nền da suy yếu dễ gặp phải tình trạng viêm da bàn tay và viêm da vùng mặt nghiêm trọng hơn [2], [7].
- Trẻ nhỏ và người có cơ địa nhạy cảm: Mặc dù các dữ liệu tổng quan cho thấy phản ứng với chất kích ứng ở người lớn tuổi ít mạnh mẽ hơn so với người trẻ tuổi [8], làn da mỏng manh của người trẻ và trẻ nhỏ lại rất dễ bùng phát ban mụn nước cấp tính khi vô tình cọ xát vào hoa cảnh [4], [5].
Hiện tại, các y văn chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ có thai hoặc cho con bú đối với từng loại phấn hoa cụ thể, do đó nhóm đối tượng này cũng cần hết sức thận trọng, tránh tiếp xúc trực tiếp với các nguồn chất kích ứng tiềm ẩn.
Hướng dẫn xử trí và phòng ngừa khi chăm sóc cây cảnh
Khi chăm sóc cây hoa đăng tiêu hoặc bất kỳ loại cây cảnh nào, nguyên tắc cốt lõi đầu tiên trong quản lý viêm da tiếp xúc là tránh hoàn toàn các chất kích thích hoặc dị nguyên bị nghi ngờ [2], [5]. Việc này bao gồm cả việc đưa người bệnh ra khỏi môi trường có chứa chất đó và thúc đẩy quá trình chuyển hóa, đào thải các dị nguyên đã hấp thu vào cơ thể [2].
Nếu bị dịch cây bắn vào da hoặc mắt, việc rửa sạch ngay lập tức bằng nước sạch là bước sơ cứu ban đầu cần thiết để loại bỏ tác nhân kích ứng khỏi bề mặt biểu mô [4]. Để kiểm soát tổn thương da, các biện pháp điều trị y khoa bao gồm việc phục hồi hàng rào bảo vệ da thông qua các chất làm mềm da và kiểm soát phản ứng viêm bằng thuốc bôi ngoài da hoặc thuốc toàn thân [2].
Các tổn thương viêm da tiếp xúc dị ứng cấp tính khu trú thường được điều trị hiệu quả bằng kem bôi chứa corticosteroid có hoạt lực trung bình hoặc mạnh, ví dụ như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% [5]. Thuốc kháng histamin cũng có thể được sử dụng để hỗ trợ giảm bớt cảm giác ngứa ngáy khó chịu [2], [4]. Trong những trường hợp bệnh nặng, lan tỏa trên diện rộng (trên 20% diện tích da), liệu pháp corticosteroid toàn thân thường được chỉ định và mang lại hiệu quả cải thiện trong vòng 12 đến 24 giờ [5]. Đối với những đợt viêm da nặng do thực vật có chứa urushiol như cây thường xuân độc, việc dùng prednisone đường uống cần được giảm liều dần trong vòng 2 đến 3 tuần để ngăn chặn nguy cơ bùng phát viêm da dội ngược [5].
Để phòng ngừa hiệu quả, người dân khi cắt tỉa, tưới nước hoặc thu gom cành hoa đăng tiêu nên mang găng tay bảo hộ, mặc áo dài tay và đeo kính bảo vệ mắt. Biện pháp giáo dục ý thức, trang bị bảo hộ cá nhân và chăm sóc da đúng cách sẽ góp phần quan trọng giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh [7]. Nếu tình trạng viêm đỏ, sưng nề hoặc ngứa kéo dài mà không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng, khai thác bệnh sử chi tiết hoặc thực hiện xét nghiệm áp da (patch test) để xác định chính xác dị nguyên gây bệnh [2], [5].
Các loài hoa cảnh như đăng tiêu mang lại vẻ đẹp tự nhiên cho khuôn viên sống nhưng việc tiếp xúc với dịch tiết hay phấn hoa tươi đòi hỏi sự cẩn trọng nhất định để tránh viêm da tiếp xúc. Nhận biết sớm các dấu hiệu kích ứng và chủ động mang trang phục bảo hộ khi chăm sóc cây là cách đơn giản, an toàn nhất để bảo vệ làn da của bạn cùng gia đình.
