Xà căn đậu có bảo vệ dạ dày như lời đồn? Dữ liệu thực nghiệm nói gì

Lời đồn về xà căn đậu và thực tế y khoa

Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ dân gian để trị viêm loét dạ dày nhằm tránh tác dụng phụ của thuốc tây. Cây xà căn đậu (thuộc chi Ophiorrhiza) thường được nhắc đến như một vị thuốc dân tộc chữa bệnh tiêu hóa ^[1]. Tuy nhiên, công dụng thực sự của loại cây này có đúng như lời đồn thổi hay không vẫn là điều cần kiểm chứng khoa học cặn kẽ.

Thực tế, dữ liệu khoa học về khả năng chữa loét dạ dày của chi thảo dược này chủ yếu dừng lại ở các ghi chép y học cổ truyền và dược liệu học cơ bản ^[1]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người chứng minh xà căn đậu bảo vệ dạ dày an toàn và hiệu quả.

Do đó, người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc điều trị tiêu chuẩn để uống nước sắc hay các chế phẩm truyền miệng từ xà căn đậu.

Xà căn đậu là cây gì và dân gian dùng ra sao?

Chi xà căn (Ophiorrhiza, thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) gồm nhiều loài thực vật được sử dụng trong các hệ thống y học bản địa ở châu Á ^[1]. Loài nổi tiếng nhất trong chi này là Ophiorrhiza mungos, thường được gọi là "snakeroot" (cây xà căn) do kinh nghiệm dùng chữa rắn cắn ^[1].

Theo một bài tổng quan công bố năm 2020, chi Ophiorrhiza từ xưa đã được người dân dùng để giảm đau, chống viêm, hạ sốt, điều trị vết thương, viêm loét miệng và vết loét nói chung ^[1]. Các bài thuốc dân gian sử dụng chiết xuất từ vỏ rễ hoặc lá cây còn được dùng cho các trường hợp bệnh lý dạ dày (gastropathy), hỗ trợ an thần và nhuận tràng ^[1].

Tùy theo từng vùng miền và bộ tộc bản địa, cách dùng chi này rất khác nhau. Chẳng hạn, người Tanchangya ở Bangladesh dùng đắp trị nhọt; người bộ tộc Mama nấu lá uống trị đau nhức mình mẩy hoặc ép lấy nước trị tiêu chảy; người Chakma lại giã nát lá phơi khô đắp giảm đau tai ^[1].

Chính việc y học cổ truyền ghi nhận tác dụng trị viêm loét và bệnh lý dạ dày nói chung đã khiến xà căn đậu bị đồn thổi thành vị thuốc chữa loét dạ dày ^[1].

Cơ chế chống loét dạ dày qua các nghiên cứu thực nghiệm

Dù chi xà căn chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu về bảo vệ niêm mạc, khoa học thực nghiệm đã tìm hiểu cơ chế bảo vệ dạ dày của nhiều hợp chất thực vật tương tự. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy thảo dược bảo vệ niêm mạc qua nhiều con đường sinh học phức tạp [1, 2].

Khi dạ dày bị tấn công bởi rượu cồn, axit hay thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID), các cơ chế bảo vệ tự nhiên bị suy giảm [1, 2]. Để chống loét, các hoạt chất sinh học tự nhiên thường tác động theo các cơ chế:

• Tăng cường chất nhầy và prostaglandin: Kích thích tiết chất nhầy bao phủ niêm mạc, đồng thời làm tăng nồng độ Prostaglandin E2 (PGE2) - chất trung gian thiết yếu giúp duy trì lưu lượng máu và bảo vệ mô dạ dày ^[2].
• Điều hòa bài tiết axit: Làm giảm thể tích dịch vị, giảm độ axit tự do và nâng độ pH trong lòng dạ dày, tương tự tác động của nhóm thuốc ức chế bơm proton ^[3].
• Chống oxy hóa và dọn gốc tự do: Tăng cường hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như catalase, giảm sự tổn thương màng tế bào do các phản ứng oxy hóa [4, 7].
• Thúc đẩy biểu mô hóa và phục hồi: Kích hoạt các protein tái tạo như yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF), protein tăng sinh tế bào PCNA và protein sốc nhiệt HSP-70 giúp mô tổn thương nhanh lành ^[2].

Bằng chứng thực nghiệm: Các loài thực vật chống loét thế nào?

Để hiểu cách khoa học đánh giá một loài cây có thực sự bảo vệ dạ dày hay không, các nhà nghiên cứu thường tạo tổn thương nhân tạo trên chuột bằng cồn, axit clohydric hoặc indomethacin [2, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá chiết xuất vỏ cây vẹt đỏ (Rhizophora mangle) trên chuột bị gây loét bằng cồn và axit axetic ^[2]. Kết quả cho thấy phân đoạn butanol (BuOH) ở liều 0,5 mg/kg có hiệu quả bảo vệ niêm mạc cao nhất (P<0,001) ^[2]. Hoạt chất này giúp tăng nồng độ PGE2, kích hoạt biểu hiện của COX-2, EGF, HSP-70 và PCNA, đồng thời không ghi nhận độc tính trên các chỉ số phân tích ^[2].

Năm 2014, một nghiên cứu khác khảo sát cây Rubus imperialis trên chuột bị gây loét dạ dày bằng cồn/HCl và indomethacin ^[3]. Chiết xuất ở các liều 100, 250 và 500 mg giúp ức chế tổn thương do cồn lần lượt là 70%, 71% và 86% ^[3]. Với loét do indomethacin, tỷ lệ ức chế lần lượt là 41%, 44% và 70% ^[3]. Đáng chú ý, hai hợp chất triterpene phân lập từ cây này là niga-ichigoside F1 và 2beta,3beta-19-alpha-trihydroxyursolic acid ức chế vết loét tới 98% và 99%, tương đương thuốc đối chứng omeprazole ^[3].

Một nghiên cứu năm 2024 tại Morocco trên cây Rhus pentaphylla cho thấy chiết xuất lá và quả có chứa các polyphenol như epicatechin, axit caffeic, rutin, quercetin và kaempferol ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có khả năng ức chế bạch cầu di chuyển và bảo vệ dạ dày mạnh mẽ trước tổn thương do HCl/cồn trên chuột Sprague Dawley ^[4].

Năm 2010, nghiên cứu về lá cây Parkia platycephala trên động vật gặm nhấm ghi nhận dịch chiết cồn bảo vệ niêm mạc trước tổn thương do cồn (66%), cồn-HCl (48%) và thiếu máu cục bộ tái tưới máu (52%) ^[5]. Tuy nhiên, chiết xuất này hoàn toàn không bảo vệ được dạ dày trước tổn thương do thuốc indomethacin, cho thấy cơ chế tác động phụ thuộc vào con đường tổng hợp nitric oxide (NO) và hoạt tính catalase chứ không qua prostaglandin ^[5].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Các nghiên cứu thực nghiệm mang lại hy vọng về việc tìm kiếm các hợp chất kháng viêm, chống loét từ thiên nhiên [1, 3]. Dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc trên bàn điều trị người bệnh là rất xa.

Đối với cây xà căn đậu, chiết xuất của chi này được chứng minh chứa nhiều phân tử sinh học có hoạt tính cao, tiêu biểu là camptothecin - chất có khả năng ức chế men DNA topoisomerase-1 đang ứng dụng trong ung thư ^[1]. Mặc dù y học dân gian sử dụng chi này trong điều trị các vết thương và bệnh dạ dày, tài liệu khoa học hiện đại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả trực tiếp trên bệnh nhân viêm loét dạ dày ^[1].

Các thử nghiệm thành công của các loài cây khác đều tiến hành trên chuột, với liều lượng chiết tách tinh khiết trong điều kiện kiểm soát ngặt nghèo [1, 2, 4]. Việc tự ý hái lá, rễ cây đun sắc uống hoàn toàn không tương đương với các dịch chiết phân đoạn chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm tai hại khi chữa đau dạ dày bằng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Trên thực tế, nhiều loài thực vật chứa các alkaloid độc hại hoặc các hợp chất gây kích ứng đường tiêu hóa nếu không được tinh chế ^[1].

Nhiều người bệnh dạ dày tự ý dừng thuốc kháng axit (như thuốc ức chế bơm proton PPI) do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc thảo mộc truyền miệng. Điều này có thể khiến vết loét ăn sâu hơn, dẫn tới nguy cơ biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.

Một sai lầm khác là đánh đồng ghi chép kinh nghiệm dân gian với bằng chứng khoa học. Dù bài tổng quan năm 2020 ghi nhận chi Ophiorrhiza được dùng chữa loét và đau dạ dày theo kinh nghiệm bộ tộc, tác giả nghiên cứu không khẳng định đây là thuốc chữa loét đã được kiểm chứng ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây xà căn đậu tiềm ẩn nhiều rủi ro cho các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Người đang bị viêm loét dạ dày tiến triển, chảy máu tiêu hóa: Cần được điều trị y tế khẩn cấp bằng phác đồ chuẩn; tuyệt đối không dùng thảo dược lạ làm chậm trễ can thiệp y khoa.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chi Ophiorrhiza chứa nhiều hợp chất sinh học phức tạp như camptothecin có độc tính tế bào cao, chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai ^[1].
• Trẻ em và người cao tuổi có bệnh nền: Chức năng gan và thận ở các nhóm này dễ bị ảnh hưởng bởi các chất chưa rõ độc tính trong thảo mộc thô.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống viêm: Nguy cơ tương tác thuốc gây tổn thương niêm mạc nghiêm trọng hơn.

Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng bất kỳ loại cây thuốc dân gian nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày đúng cách

Thay vì tìm kiếm các loài cây lạ chưa được kiểm chứng, người bệnh nên thực hiện các biện pháp bảo vệ niêm mạc dạ dày đã được khoa học chứng minh rõ ràng:

• Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế thực phẩm quá cay nóng, nhiều dầu mỡ và đồ uống có cồn. Cồn là tác nhân hàng đầu phá hủy lớp nhầy bảo vệ niêm mạc được ghi nhận qua nhiều mô hình thí nghiệm [1, 2].
• Cẩn trọng khi dùng thuốc giảm đau: Các thuốc giảm đau kháng viêm NSAID (như indomethacin, ibuprofen) gây hại trực tiếp lên niêm mạc dạ dày qua ức chế prostaglandin [1, 2]. Chỉ dùng thuốc khi có chỉ định và uống sau bữa ăn.
• Thăm khám định kỳ: Khi có triệu chứng đau thượng vị, ợ hơi, ợ chua hay sụt cân, cần đến cơ sở y tế nội soi dạ dày để xác định chính xác nguyên nhân, kiểm tra vi khuẩn HP và tuân thủ đơn thuốc chuẩn mực.

Bảo vệ dạ dày là một quá trình chăm sóc tổng thể từ dinh dưỡng, sinh hoạt cho tới điều trị y khoa bài bản. Xà căn đậu hiện tại mới chỉ là vị thuốc dân gian tiềm năng và chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người ^[1]. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, không tự biến mình thành "vật thử nghiệm" cho các lời đồn thổi chưa có căn cứ xác thực.