Cây giá, còn được biết đến với tên gọi mù mắt hay ngập mặn mủ trắng, là loài thực vật quen thuộc dọc các vùng ven biển và bãi bồi ngập mặn tại Việt Nam. Trong quá trình làm vườn, chặt đốn củi hoặc đi dã ngoại, không ít người vô tình bị mủ trắng của loài cây này bắn trực tiếp vào mắt dẫn đến đau đớn dữ dội, sợ hãi trước nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn. Vậy khi gặp phải sự cố này, đâu là hành động cấp cứu chuẩn xác nhất để bảo vệ đôi mắt trước khi tiếp cận cơ sở y tế?
Câu trả lời ngắn gọn và quan trọng nhất là: Hãy lập tức rửa mắt liên tục với một lượng nước thật lớn trong nhiều phút ngay tại hiện trường, tuyệt đối không được dụi tay vào mắt hay nhỏ bất kỳ loại thuốc lạ nào, sau đó khẩn trương tới ngay cơ sở chuyên khoa mắt để được thăm khám.
Hiểm họa từ loài thực vật có tên gọi "làm mù mắt"
Cây giá có danh pháp khoa học là Excoecaria agallocha L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), phân bố rộng rãi tại các dải duyên hải nhiệt đới và ôn đới của châu Á, bờ đông châu Phi, Úc cùng các đảo ở Thái Bình Dương [1]. Trong các tài liệu thực vật học dân gian quốc tế, loài cây này thường gắn liền với cái tên đầy tính cảnh báo là "Blind-your-eye mangrove" (loài ngập mặn làm mù mắt) hoặc "Milky-mangrove" (ngập mặn mủ trắng) [1]. Toàn thân cây giá, đặc biệt là phần vỏ thân, cành và lá non, chứa một lượng dịch mủ màu trắng đục như sữa, chảy ra rất nhanh khi bề mặt cây bị cứa rách hoặc bẻ gãy.
Mặc dù trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, các chế phẩm từ cây giá từng được ứng dụng trong kinh nghiệm dân gian để điều trị một số chứng bệnh như phong ngứa, đau răng, loét, động kinh, viêm kết mạc hay viêm da [1], phần mủ của loài cây này lại tiềm ẩn độc tính rất mạnh [2]. Nhựa mủ tiết ra từ vỏ cây có đặc tính độc tự nhiên và đã được ghi nhận có thể gây mù tạm thời nếu bắn trúng mắt [3]. Điều này khiến mủ cây giá trở thành một trong những mối nguy hiểm nghề nghiệp hàng đầu đối với ngư dân, thợ đốn củi ven rừng và người dân sinh sống ở các cửa sông ven biển.
Các nghiên cứu hóa thực vật toàn diện đã phân lập được ít nhất 235 hợp chất trong các bộ phận của cây giá [1]. Những nhóm chất chính bao gồm diterpenoid, triterpenoid, flavonoid, sterol và nhiều dẫn xuất khác [3]. Trong số đó, các diterpenoid đặc thù họ thầu dầu nằm trong mủ trắng là tác nhân chính gây kích ứng mô học dữ dội. Khi tiếp xúc với các mô mềm nhạy cảm như biểu mô kết mạc và giác mạc, các hợp chất này có thể phá hủy cấu trúc tế bào bề mặt, gây phản ứng viêm cấp tính, làm phù nề mô, trợt giác mạc và sưng phồng mí mắt nghiêm trọng [2].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận gì về tổn thương mắt do mủ cây giá?
Tác động độc hại của mủ cây giá lên mắt không phải là một lời đồn thổi trong dân gian mà đã được y văn ghi nhận chi tiết qua các báo cáo lâm sàng và tổng quan thực vật dược lý học.
Năm 1998, một báo cáo ca bệnh lâm sàng về tổn thương da và mắt nặng nề do mủ của cây Excoecaria agallocha đã được công bố, qua đó nhấn mạnh bản chất độc hại khôn lường của nhựa loài cây ngập mặn phổ biến này [2]. Bệnh nhân trong báo cáo phải đối mặt với tình trạng viêm mô mắt và thương tổn da sâu sắc do tiếp xúc trực tiếp với mủ cây trong tự nhiên [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mủ cây giá khi bám vào mắt không chỉ hoạt động như một dị vật cơ học đơn thuần, mà còn đóng vai trò như một chất gây bỏng hóa chất hữu cơ có độc tính mô học, nhanh chóng bào mòn lớp biểu mô bảo vệ phía ngoài cùng của nhãn cầu [2].
Tiếp tục nghiên cứu về giá trị dược lý lẫn độc tính, một bài tổng quan công bố năm 2016 đã cung cấp bức tranh chi tiết về các đặc điểm dân tộc học, hóa thực vật và dược lý của Excoecaria agallocha L. [3]. Nghiên cứu này một lần nữa khẳng định nhựa mủ từ vỏ cây có tính chất độc hại và có khả năng gây ra tình trạng mù tạm thời cho người tiếp xúc [3]. Bên cạnh các hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm, giảm đau hay bảo vệ DNA được tìm thấy trong dịch chiết tinh khiết ở phòng thí nghiệm, độc tính trực tiếp của mủ tươi chưa qua xử lý vẫn là một nguy cơ tổn hại nhãn khoa thực tế [3].
Một báo cáo tổng quan quy mô lớn khác công bố năm 2025 cũng nhắc lại tên gọi dân gian nổi tiếng "Blind-your-eye mangrove" của loài cây này, đồng thời xác nhận cây có sự hiện diện phong phú tại các khu vực ven biển nhiệt đới châu Á [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng dù cây có hơn 235 hợp chất thực vật và chứa nhiều hứa hẹn dược liệu cho việc khám phá thuốc mới trong tương lai, việc tiếp xúc bất cẩn với nhựa cây ngoài đời sống vẫn luôn mang lại nguy cơ tổn thương kết mạc và viêm da kích ứng [1].
Dù các tài liệu ghi nhận tình trạng mất thị lực do mủ cây giá đa phần là "mù tạm thời" do phù nề và trợt biểu mô giác mạc [3], việc điều trị sai cách hoặc xử lý muộn màng có thể dẫn đến nhiễm trùng thứ phát, loét thủng giác mạc và để lại sẹo đục vĩnh viễn, làm suy giảm thị lực không thể phục hồi.
Tầm quan trọng của việc rửa mắt khẩn cấp tại chỗ
Khi một hóa chất độc hại hay dịch mủ thực vật có tính ăn mòn bắn vào mắt, yếu tố quyết định thị lực của người bệnh không nằm ở phòng phẫu thuật mà nằm ở những phút đầu tiên ngay tại hiện trường. Một nghiên cứu chuyên sâu về tổn thương hóa chất ở mắt công bố năm 1997 đã chỉ rõ: bỏng mắt là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa khẩn cấp, trong đó việc điều trị cấp cứu bao gồm rửa mắt liên tục với một lượng nước thật lớn (copious irrigation) phải được bắt đầu ngay tại nơi xảy ra tai nạn nhằm làm thay đổi hoàn toàn kết cục của chấn thương [4].
Nghiên cứu này cũng khẳng định một hệ thống tưới rửa đơn giản, hiệu quả và chi phí thấp có thể áp dụng dễ dàng bởi cả những người không có chuyên môn y tế trong lúc chờ vận chuyển nạn nhân đến trung tâm nhãn khoa [4]. Khi mủ cây giá bắn vào bề mặt nhãn cầu, nó nhanh chóng bám dính vào lớp màng nước mắt và tế bào biểu mô. Dòng nước rửa chảy liên tục sẽ pha loãng nồng độ độc tố, cuốn trôi các giọt mủ bám dính trước khi các chất diterpenoid kịp xâm nhập sâu vào lớp nhu mô của giác mạc [3], [4]. Rửa mắt kịp thời và triệt để giúp bảo tồn tối đa các tế bào biểu mô, ngăn chặn nguy cơ hoại tử mô bề mặt nhãn cầu.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cấp cứu nhấn mạnh rằng trong quy trình tiếp cận người bệnh bị chấn thương, việc kiểm tra bệnh sử mắt và thăm khám vùng mắt ban đầu cần được tiến hành sớm ngay khi tình trạng chung của bệnh nhân đã ổn định [5]. Những thương tổn mắt nhẹ có thể được xử trí bước đầu tại phòng cấp cứu tổng quát rồi chuyển đến bác sĩ nhãn khoa theo dõi [5]. Tuy nhiên, nếu bác sĩ cấp cứu có bất kỳ nghi ngờ nào về bản chất hoặc mức độ nghiêm trọng của tổn thương mắt, việc hội chẩn chuyên khoa mắt ngay lập tức là điều bắt buộc phải thực hiện để đưa ra hướng tiếp cận chuẩn xác và tự tin [5].
Quy trình rửa mắt từng bước chuẩn xác giảm tổn hại giác mạc
Để giảm thiểu tổn thương biểu mô giác mạc khi không may bị dính mủ cây giá, người bệnh hoặc người hỗ trợ cần bình tĩnh thực hiện ngay các bước sơ cứu sau đây:
Thứ nhất, rửa mắt ngay lập tức với lượng nước dồi dào. Không được chậm trễ tìm kiếm những loại dung dịch đắt tiền hay phức tạp. Sử dụng ngay bất kỳ nguồn nước sạch nào có sẵn gần nhất, tốt nhất là nước muối sinh lý 0,9%, nước đóng chai tinh khiết hoặc vòi nước máy sinh hoạt sạch [4]. Hãy mở vòi nước chảy nhẹ hoặc nghiêng đầu dùng ca nước dội liên tục vào mắt bị tổn thương. Nghiêng đầu về phía bên mắt bị dính mủ để dòng nước bẩn chảy ra ngoài, tránh chảy tràn sang bên mắt lành.
Thứ hai, chủ động banh rộng mi mắt trong lúc tưới rửa. Khi bị mủ độc bắn vào, phản xạ tự nhiên của mắt là nhắm chặt lại do đau rát và co thắt mi. Nếu mí mắt nhắm nghiền, lượng nước rửa sẽ chỉ chảy trên da mi mà không thể tiếp cận để làm sạch cùng đồ và bề mặt giác mạc bên trong. Dùng các ngón tay sạch nhẹ nhàng banh mở hai mi mắt trên và dưới, đưa tròng mắt liếc sang các hướng trên, dưới, trái, phải để dòng nước luồn lách cuốn trôi hoàn toàn dịch mủ đọng ở các nếp gấp kết mạc.
Thứ ba, duy trì thời gian rửa liên tục tối thiểu từ 15 đến 20 phút. Đừng dừng lại chỉ sau vài cái chớp mắt hay vài giây rửa ngắn ngủi. Bỏng hóa chất bề mặt đòi hỏi một quá trình tưới rửa liên tục để hạ thấp nồng độ độc chất về mức an toàn [4]. Cần kiên trì rửa mắt trong suốt quá trình chờ phương tiện vận chuyển, và nếu có điều kiện, việc tưới rửa bề mặt nhãn cầu nên được duy trì liên tục ngay cả trong lúc đang trên xe di chuyển tới bệnh viện mắt [4].
Thứ tư, tháo bỏ kính áp tròng nếu đang sử dụng. Nếu người bị nạn đang đeo kính áp tròng mềm hoặc cứng, dịch mủ cây giá có thể thấm hút và mắc kẹt giữa thấu kính với bề mặt giác mạc, khiến độc chất tiếp xúc kéo dài và gây loét nhanh chóng. Cần tháo bỏ kính áp tròng ngay trong quá trình tưới rửa.
Những hiểu lầm và sai lầm tai hại cần tuyệt đối tránh
Khi mắt bị cay xót dữ dội do dính mủ cây, tâm lý hoảng loạn rất dễ dẫn tới những hành vi sai lầm làm trầm trọng thêm mức độ tổn thương:
Tuyệt đối không dụi mắt. Dụi mắt là phản xạ tự nhiên nhưng lại là hành vi nguy hiểm nhất. Động tác chà xát mi mắt lên bề mặt giác mạc khi đang có mủ cây giá sẽ nghiền nát các tế bào biểu mô mỏng manh, đẩy các hạt diterpenoid độc tính cọ xát sâu hơn vào lớp nhu mô [2], [3]. Điều này có thể biến một tổn thương trợt nông nhẹ thành vết loét giác mạc diện rộng, gia tăng nguy cơ sẹo giác mạc vĩnh viễn.
Không nhỏ nước chanh, sữa mẹ, nước trầu không hay các loại lá cây dân gian. Một số kinh nghiệm truyền miệng sai lệch cho rằng dùng các chất chua hoặc nước lá có thể "khử độc" hay "làm mát" mắt. Thực chất, việc đưa thêm các dung dịch chưa vô khuẩn hoặc có tính axit, kiềm vào một đôi mắt đang bị tổn thương hóa chất sẽ làm bỏng mắt kép, dẫn tới biến chứng nhiễm trùng vi khuẩn hoặc nấm mắt vô cùng nguy hiểm.
Không tự ý mua thuốc nhỏ mắt có chứa corticoid hoặc thuốc gây tê để tự điều trị tại nhà. Các loại thuốc nhỏ mắt kháng viêm mạnh hoặc giảm đau tức thì có thể che lấp triệu chứng lâm sàng, làm ức chế quá trình biểu mô hóa tự nhiên của giác mạc và khiến tình trạng loét giác mạc tiến triển âm thầm dẫn tới thủng nhãn cầu. Mọi loại thuốc dùng cho mắt sau chấn thương hóa chất đều phải có chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với cây giá?
Mặc dù bất kỳ ai tiếp xúc trực tiếp với mủ cây giá đều có nguy cơ tổn thương da và mắt [2], một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt nâng cao ý thức cảnh giác và phòng ngừa:
Ngư dân, người nuôi trồng thủy sản ven biển và người khai thác củi: Nhóm đối tượng này thường xuyên làm việc trong môi trường rừng ngập mặn nơi cây giá sinh trưởng dày đặc [1]. Thói quen chặt cành, phát quang bờ đầm mà không đeo kính bảo hộ làm tăng vọt nguy cơ bị cành cây bật ngược hoặc mủ bắn trực tiếp vào mắt.
Trẻ em sinh sống gần các vùng rừng ngập mặn ven biển: Trẻ nhỏ thường hiếu động, tò mò hái lá, bẻ cành cây giá làm đồ chơi mà không biết đến độc tính của mủ trắng [3]. Trẻ em cũng khó hợp tác trong quá trình sơ cứu rửa mắt, khiến mức độ tổn thương biểu mô mắt thường nặng nề hơn người lớn.
Những người có tiền sử bệnh lý giác mạc, khô mắt nặng hoặc đang đeo kính áp tròng: Lớp biểu mô giác mạc của những người này vốn đã suy yếu hoặc có màng nước mắt không ổn định. Khi tiếp xúc với mủ độc có tính chất gây mù tạm thời của cây giá [3], phản ứng viêm và tốc độ bong tróc biểu mô sẽ diễn ra nhanh hơn, thời gian hồi phục kéo dài và dễ để lại di chứng hơn người bình thường.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để phòng ngừa tai nạn do mủ cây giá, nguyên tắc vàng trong lao động và sinh hoạt tại vùng duyên hải ngập mặn là luôn chủ động bảo vệ cơ thể:
Trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân: Khi phải phát dọn cành cây, đốn củi hoặc di chuyển qua khu vực có nhiều cây giá, bắt buộc phải đeo kính bảo hộ lao động ôm sát vùng mắt, đội mũ rộng vành và mang găng tay. Kính mắt thông thường chỉ che chắn phía trước mà không ngăn được giọt bắn từ các góc nghiêng.
Cẩn trọng khi chặt tỉa cây: Khi dùng dao, rựa chặt cành cây giá, mủ trắng có thể bị lực chém làm văng xa thành các tia nhỏ li ti. Luôn đứng xuôi theo chiều gió và giữ khoảng cách an toàn với các nhánh cây bị gãy rách.
Chuẩn bị sẵn nguồn nước sạch: Nếu công việc đòi hỏi phải làm việc lâu trong rừng ngập mặn, luôn mang theo bên mình ít nhất vài chai nước sạch loại 500ml hoặc nước muối sinh lý để có thể tiến hành rửa mắt khẩn cấp ngay tại chỗ nếu không may xảy ra sự cố [4].
Đến cơ sở y tế chuyên khoa: Sau khi đã rửa mắt đủ thời gian tại hiện trường, nạn nhân cần được người thân đưa ngay tới cơ sở y tế có chuyên khoa mắt. Tại đây, bác sĩ sẽ tiến hành nhuộm giác mạc bằng dung dịch chuyên dụng để đánh giá chính xác mức độ trợt biểu mô, kiểm tra tình trạng kết mạc và kê đơn thuốc kháng sinh phòng ngừa nhiễm trùng hoặc thuốc bôi trơn tái tạo biểu mô thích hợp [5].
Mủ cây giá là mối hiểm họa thực sự với đôi mắt do độc tính tự nhiên của nó [2], [3]. Tuy nhiên, thay vì hoang mang lo sợ, việc nắm vững quy trình rửa mắt liên tục với lượng nước lớn ngay tại hiện trường sẽ giúp loại bỏ phần lớn độc chất, bảo vệ giác mạc và giữ lại trọn vẹn ánh sáng cho đôi mắt của bạn [4]. Khi gặp chấn thương mắt do nhựa thực vật, hãy coi sơ cứu tại chỗ là chìa khóa vàng và luôn đến khám bác sĩ chuyên khoa để được điều trị an toàn, dứt điểm [5].
