Nhiều người thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh vườn nhà hoặc tìm mua dược liệu khô theo lời truyền tai để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Trong số đó, cây tước sàng là một vị thuốc quen thuộc thường được nhắc đến trong các bài thuốc dân gian trị cảm mạo, ho hay phù thũng. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái và sắc uống loại cây này mà không nắm rõ cơ chế dược lý tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe.
Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học là người dân không nên tùy tiện sử dụng tước sàng, đặc biệt là phụ nữ mang thai, người bị huyết áp thấp và người có bệnh lý suy giảm chức năng gan thận. Dù các chiết xuất từ tước sàng cho thấy nhiều tiềm năng sinh học triển vọng trong phòng thí nghiệm, dữ liệu nghiên cứu về độc tính dài hạn trên cơ thể người hiện vẫn còn rất hạn chế.
Cây tước sàng và những kinh nghiệm dân gian lưu truyền
Cây tước sàng, có tên khoa học là Justicia procumbens L., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), là loài thân thảo phân bố phổ biến ở nhiều khu vực như Việt Nam, Ấn Độ, Đài Loan, Úc, Nam Trung Quốc và Hàn Quốc [1]. Trong y học cổ truyền, loài cây này từ lâu đã được nhân dân thu hái toàn cây để làm thuốc điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [1].
Theo các ghi chép dân gian, tước sàng thường được sử dụng nhằm mục đích hạ sốt, chữa hen suyễn, giảm phù nề, trị ho, vàng da, viêm nhiễm đường tiết niệu và đau rát họng [1]. Thậm chí, ở một số vùng bản địa, loại cây này còn được dùng để đắp vết rắn cắn hoặc dùng như một chất độc tự nhiên nhằm mục đích diệt cá trong đánh bắt thủy sản [1].
Chính vì được xếp vào nhóm cây cỏ mọc hoang dại dễ tìm, nhiều người lầm tưởng rằng tước sàng hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay trà hàng ngày. Việc thiếu vắng các khuyến cáo y khoa bài bản khiến không ít bệnh nhân tự ý tăng liều sắc uống với mong muốn trị bệnh nhanh chóng, dẫn tới các phản ứng không mong muốn.
Thành phần hóa thực vật và cơ chế tác động sinh học
Dưới góc nhìn hóa học hiện đại, tước sàng chứa một lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ chứ không chỉ đơn thuần là các chất làm mát cơ thể. Các phân tích hóa thực vật cho thấy đã có 95 chất chuyển hóa được phân lập từ loài thảo dược này [1].
Thành phần hóa học chủ yếu mang lại hoạt tính sinh học cho cây tước sàng là các hợp chất nhóm lignan và dẫn xuất glycoside của chúng [1]. Các chất chuyển hóa này thể hiện nhiều tác động dược lý đa dạng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, bao gồm khả năng ức chế kết tập tiểu cầu, kháng khuẩn, chống khối u và kháng virus [1].
Trong số các hợp chất lignan, hoạt chất 6'-hydroxy justicidin B (viết tắt là 6'-HJB) phân lập từ cây tước sàng đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới nghiên cứu [2]. Đây là một lignan dạng arylnaphthalene có đặc tính chống virus nổi bật và từng được ứng dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc [2].
Hợp chất này có khả năng can thiệp vào quá trình nhân lên của virus và ức chế sự phát triển của mầm bệnh trong môi trường tế bào [3]. Tuy nhiên, các hoạt tính dược lực mạnh như ức chế tiểu cầu hay tác động vào sự phân chia tế bào cũng đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể gây ra những biến đổi sinh lý phức tạp nếu dùng sai liều lượng hoặc sai đối tượng [1].
Bằng chứng khoa học về mức độ an toàn của tước sàng
Để làm rõ mức độ an toàn của các hoạt chất trong cây tước sàng, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm độc tính tiền lâm sàng trên mô hình động vật theo các quy chuẩn thực hành tốt.
Vào năm 2024, một công trình nghiên cứu đánh giá hoạt chất 6'-HJB chiết xuất từ cây tước sàng nhằm tìm kiếm giải pháp điều trị virus đường hô hấp đã tiến hành thử nghiệm an toàn trên động vật [3]. Thử nghiệm được thực hiện trên chó Beagle với thiết kế dùng liều đơn và liều lặp lại đường uống trong thời gian 4 tuần theo tiêu chuẩn GLP [3]. Kết quả cho thấy liều gây chết của hợp chất 6'-HJB trên chó Beagle vượt mức 2000 mg/kg [3]. Các thử nghiệm an toàn dược lý và động học độc chất trên mô hình này ghi nhận hoạt chất gây tác hại tối thiểu ở mức liều cao nhất và không làm suy giảm các chỉ số trao đổi chất, hô hấp hay hệ thần kinh trung ương [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng công bố vào năm 2025 đã khảo sát toàn diện nguy cơ tổn hại di truyền và độc tính đường uống của 6'-HJB [2]. Nghiên cứu thực hiện trên chuột cống trắng Sprague Dawley với cả hai phương pháp dùng liều đơn và liều lặp lại đường uống [2]. Kết quả thử nghiệm độc tính di truyền khẳng định hợp chất 6'-HJB từ cây tước sàng không gây độc tính di truyền và có nguy cơ làm tổn thương cấu trúc DNA ở mức rất thấp [2]. Tương tự như trên loài chó, liều gây chết đường uống của hoạt chất này trên chuột Sprague Dawley cũng được xác định là vượt quá 2000 mg/kg và không ghi nhận các phản ứng bất lợi rõ rệt ở mức liều thử nghiệm [2].
Mặc dù các kết quả thử nghiệm trên động vật gặm nhấm và chó Beagle mở ra hy vọng về một hoạt chất tiềm năng ít độc tính cấp tính, các tác giả nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là các đánh giá tiền lâm sàng đối với đơn chất tinh khiết [2], [3]. Dữ liệu an toàn toàn diện của toàn cây tước sàng trên cơ thể người vẫn chưa được hoàn thiện [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận một số tác dụng dược lý giá trị của các hợp chất trong cây tước sàng, mở ra hướng đi mới cho việc bào chế thuốc kháng virus và ức chế khối u [1]. Trong các thử nghiệm nuôi cấy tế bào Vero và Calu-3, hợp chất 6'-HJB phân lập từ tước sàng đã chứng minh khả năng ức chế sự phát triển của virus vượt trội hơn cả remdesivir với độc tính tế bào thấp hơn [3]. Khi thử nghiệm trên chồn nhiễm virus, hoạt chất này cho thấy hiệu quả điều trị tương đương với đối chứng dương Truvada [3].
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chỉ ra một khoảng trống rất lớn giữa các thử nghiệm trong phòng lab và việc sử dụng thảo dược thực tế ngoài đời sống. Hầu hết các dữ liệu an toàn khả quan hiện nay mới chỉ tập trung vào một phân đoạn hoạt chất đơn lẻ là 6'-HJB trên động vật thực nghiệm [2], [3]. Trong khi đó, việc người dân tự hái cây tước sàng để sắc uống sẽ đưa vào cơ thể đồng thời hàng chục hợp chất chuyển hóa khác nhau cùng tồn tại trong cây [1].
Một tổng quan khoa học toàn diện vào năm 2023 đã khẳng định rằng, mặc dù tước sàng thể hiện nhiều tác dụng sinh học phù hợp với kinh nghiệm chữa bệnh dân gian, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ để kết luận về tính an toàn tuyệt đối [1]. Nghiên cứu chỉ rõ cần phải có thêm các khảo sát độc tính chuyên sâu hơn về toàn bộ cây tước sàng, bao gồm cả các thử nghiệm tiền lâm sàng mở rộng và thử nghiệm lâm sàng trên người, mới có thể đảm bảo việc sử dụng dược liệu này được an toàn [1].
3 nhóm người cần tránh sử dụng tước sàng tự phát
Dựa trên đặc tính dược lý đã biết và sự thiếu hụt các dữ liệu an toàn dài hạn, có 3 nhóm đối tượng đặc biệt cần tránh việc tự ý dùng cây tước sàng:
Nhóm thứ nhất là phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của cây tước sàng trên cơ thể phụ nữ mang thai; toàn bộ dữ liệu an toàn hiện có mới chỉ được khảo sát trên chuột cống trắng, chồn và chó Beagle [2], [3]. Các hoạt chất nhóm lignan trong tước sàng có hoạt tính sinh học rất cao và khả năng tác động đến sự phân chia tế bào [1]. Việc thiếu dữ liệu về nguy cơ gây quái thai hoặc độc tính phôi thai khiến việc dùng tước sàng tự phát trở thành mối nguy hại tiềm ẩn đối với sự phát triển của thai nhi.
Nhóm thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang gặp các vấn đề về tuần hoàn máu. Nghiên cứu thực vật học ghi nhận các hợp chất lignan trong tước sàng có hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu [1]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên nhóm người bệnh huyết áp thấp hay người bị rối loạn đông máu; dữ liệu hiện có mới chỉ cho thấy hợp chất 6'-HJB không làm biến đổi hệ hô hấp và thần kinh ở chó khỏe mạnh [3]. Người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc chống đông nếu tự ý uống nước sắc tước sàng có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp bất thường hoặc làm tăng xu hướng chảy máu khó cầm.
Nhóm thứ ba là những người bị suy giảm chức năng gan, suy thận hoặc mắc các bệnh lý mạn tính chuyển hóa. Cần nhấn mạnh rằng chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của tước sàng trên người bị suy gan hoặc suy thận; các dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận độc tính lặp lại trong 4 tuần ở chó Beagle và chuột khỏe mạnh [2], [3]. Tước sàng vốn từng được người xưa dùng làm thuốc diệt cá trong môi trường nước [1], chứng tỏ cây chứa các độc tố sinh học nhất định cần gan và thận xử lý. Khi các cơ quan bài tiết này đã bị tổn thương, việc dung nạp thêm các hỗn hợp hóa chất thực vật phức tạp sẽ tạo thêm gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu dân gian
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì không độc, uống vào nếu không bổ cũng không hại". Thực tế cho thấy rất nhiều loại thảo dược có chứa các chất ức chế sinh học mạnh mẽ hoặc chất kháng dinh dưỡng, có thể gây ngộ độc tích lũy qua thời gian.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng kinh nghiệm truyền miệng hàng trăm năm là bằng chứng thép thay thế cho các nghiên cứu y khoa. Việc dân gian dùng tước sàng trị cảm mạo hay sưng đau chỉ phản ánh phần nào tác dụng chống viêm ban đầu [1], hoàn toàn không thể phản ánh được các tổn thương vi thể ở gan, thận hoặc biến đổi gen nếu dùng liên tục nhiều ngày.
Hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý kết hợp tước sàng với các loại thuốc Tây y trị bệnh mạn tính. Do tước sàng có hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu [1], việc uống chung thảo dược này với thuốc kháng đông hoặc thuốc hạ áp có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm mà người bệnh không hề hay biết.
Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên ứng dụng thực tế
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ nguyên tắc thận trọng khi tiếp cận với bất kỳ cây thuốc nam nào, bao gồm cả cây tước sàng. Tuyệt đối không tự ý thu hái các loại cây cỏ mọc hoang dại ven đường để sắc uống khi chưa có sự giám định chính xác từ chuyên gia thực vật học hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.
Do các bằng chứng khoa học hiện tại chưa xác lập liều lượng an toàn và thời gian sử dụng chuẩn mực cho người bệnh [1], người dân không được tự ý đun nước tước sàng uống thay trà hàng ngày. Nếu có nhu cầu sử dụng tước sàng trong các bài thuốc cổ truyền, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã được bác sĩ chuyên khoa bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng.
Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, ho kéo dài, khó thở hay phù nề, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự chữa trị bằng thảo dược truyền miệng. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao như phụ nữ có thai, người huyết áp thấp hay suy gan thận cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ về bất kỳ loại trà thảo mộc nào mình đang có ý định sử dụng.
Tước sàng là một vị thuốc dân gian chứa nhiều hợp chất tự nhiên có triển vọng dược lý đối với y học hiện đại [1]. Tuy nhiên, khoảng cách từ những thử nghiệm khả quan trên động vật đến việc ứng dụng an toàn cho con người vẫn còn rất lớn [2], [3], [1]. Thái độ thông thái nhất đối với thảo dược tự nhiên là tận dụng giá trị điều trị dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế, tránh biến vị thuốc thành mối nguy cho sức khỏe chỉ vì thói quen sử dụng tùy tiện.
