Lời đồn bổ thần kinh và sự thật về dược tính
Trong y học cổ truyền, rễ các loài viễn chí (thuộc chi Polygala, bao gồm viễn chí hoa vàng hay Polygala arillata) thường được nhắc đến như một vị thuốc bồi bổ, trị đau nhức xương khớp, hỗ trợ an thần và cải thiện trí nhớ. Nhiều người vì tin vào công dụng nâng cao thể trạng, trị chứng hay quên mà tự ý tìm mua các loại rễ viễn chí khô về sắc nước uống hàng ngày như trà thảo mộc thông thường.
Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Rễ viễn chí chứa hàm lượng saponin rất lớn, một nhóm hoạt chất có thể gây kích ứng mạnh mẽ lên các lớp niêm mạc nội tạng. Các tài liệu y văn và nghiên cứu dược lý cảnh báo nhóm người có bệnh lý đường tiêu hóa, phụ nữ có thai hoặc nghi ngờ có thai, người có hệ hấp thu kém và những người đang mắc các rối loạn tiêu hóa cấp tính tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Hoạt chất saponin: Con dao hai lưỡi trong rễ cây
Saponin là thành phần có tỷ lệ đáng kể trong chiết xuất rễ viễn chí, chiếm trên 2,0% trọng lượng [1]. Saponin vừa là hoạt chất tạo nên các tác dụng sinh học chính, vừa là thành phần gây độc đường tiêu hóa của dược liệu này [1]. Cấu trúc mạch đường (glycosyl) tự nhiên gắn trên khung saponin được xem là nguyên nhân trực tiếp kích thích và làm tổn thương các mô tiếp xúc [1].
Khi đi qua đường uống, saponin tạo ra sự kích ứng tại chỗ trên niêm mạc họng, đường hô hấp và niêm mạc dạ dày [2]. Ở liều thấp có kiểm soát, sự kích ứng này có thể kích thích tăng tiết dịch phế quản, làm loãng chất nhầy để long đờm [2]. Nhưng khi nồng độ saponin đậm đặc tiếp xúc trực tiếp với bề mặt ống tiêu hóa, chúng phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên, dẫn tới đầy hơi, sụt cân và kích thích dạ dày [1]. Thậm chí ở liều lượng lớn, saponin của các loài viễn chí gây buồn nôn, tiêu chảy và nôn mửa dữ dội [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính tiêu hóa của viễn chí
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích sâu về mối liên hệ giữa cấu trúc saponin trong rễ viễn chí và độc tính dạ dày - ruột [1]. Các nhà khoa học đã dùng enzyme từ ốc sên để tiến hành biến đổi sinh học, cắt ngắn mạch đường của 37 phân tử saponin khác nhau được phân tích qua kỹ thuật sắc ký khối phổ UPLC-Q-Exactive/MS [1]. Quá trình này được tối ưu hóa ở điều kiện 46 độ C, pH 6,4 trong 72 giờ phản ứng với tỷ lệ enzyme/cơ chất là 25:1 [1]. Đánh giá mô bệnh học dạ dày và theo dõi cân nặng trên chuột cho thấy, chuột dùng saponin nguyên bản ban đầu bị sụt cân và đầy hơi rõ rệt, trong khi dạng saponin đã bị cắt mạch đường làm giảm đáng kể các độc tính đường tiêu hóa này [1]. Điều đó khẳng định chính dạng saponin tự nhiên chưa xử lý mang độc tính ăn mòn niêm mạc dạ dày [1].
Bên cạnh đó, một tổng quan nghiên cứu năm 2020 về việc sử dụng thảo dược chi Polygala ghi nhận rằng các chế phẩm này thường xuyên gây kích ứng niêm mạc dạ dày - ruột [2]. Dữ liệu an toàn lâm sàng hiện nay cho các loài Polygala còn rất thiếu thốn, do đó việc tiếp xúc lâu dài với hoạt chất saponin có thể ức chế sự hấp thu tích cực các chất dinh dưỡng ở niêm mạc ruột [2]. Nghiên cứu tổng kết năm 2023 cũng chỉ ra rằng saponin chiết từ viễn chí trực tiếp kích hoạt độc tính tiêu hóa [3]. Một bài báo tổng hợp y văn cổ và hiện đại năm 2018 lưu ý rằng liều sắc uống thông thường của viễn chí (Polygala tenuifolia) trong cổ phương chỉ từ 3 đến 9 gam, và ghi rõ người bị viêm dạ dày, loét dạ dày cần thận trọng [4].
Bốn nhóm người không nên tự ý dùng rễ viễn chí
Căn cứ vào các nghiên cứu dược lý và cảnh báo từ y văn, có 4 nhóm đối tượng đặc biệt không được tự ý sử dụng rễ viễn chí hoa vàng cũng như các loài cùng chi:
Thứ nhất là người bị viêm loét dạ dày, tá tràng tiến triển hoặc viêm dạ dày mãn tính. Các tài liệu tổng quan cảnh báo người bị viêm dạ dày hoặc loét dạ dày phải tránh dùng thảo dược này do hoạt chất saponin gây kích ứng mạnh lên vết loét, làm tăng nặng tình trạng đau, xuất huyết hoặc ăn mòn niêm mạc [2], [4].
Thứ hai là phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai. Saponin tự nhiên liều cao kích thích co bóp cơ trơn, làm tăng nguy cơ co thắt tử cung ngoài ý muốn. Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng nào chứng minh rễ viễn chí an toàn cho thai phụ [2]. Vì vậy, việc uống các loại nước sắc thảo dược chứa saponin đậm đặc có thể đe dọa sự phát triển bình thường của thai nhi.
Thứ ba là người suy giảm hấp thu dưỡng chất mạn tính hoặc tiêu hóa kém. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc để niêm mạc ruột tiếp xúc kéo dài với saponin có thể gây cản trở và ức chế sự hấp thu dưỡng chất chủ động tại ruột [2]. Những người gầy yếu, suy dinh dưỡng hoặc đang mắc hội chứng kém hấp thu nếu dùng viễn chí dài ngày sẽ khiến cơ thể càng suy kiệt và sụt cân [1], [2].
Thứ tư là người đang bị tiêu chảy cấp hoặc rối loạn đường ruột. Việc dùng liều lượng không chuẩn xác các loài viễn chí chứa lượng saponin đậm đặc có thể kích hoạt các cơn buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy dữ dội hơn [2]. Hệ tiêu hóa đang viêm nhiễm tiếp xúc với saponin thô sẽ bị bào mòn và tổn thương nặng nề hơn [1], [2].
Nghiên cứu mới về thành phần viễn chí hoa vàng tại Việt Nam
Các loài viễn chí có sự đa dạng rất lớn về thành phần loài. Riêng đối với cây viễn chí hoa vàng (tên khoa học là Polygala arillata Buch.-Ham. ex D. Don), y học cổ truyền Việt Nam từ lâu đã dùng rễ cây này để hỗ trợ điều trị viêm khớp cấp tính, phong thấp, đau nhức và dùng như vị thuốc bồi bổ [5].
Về mặt hóa học thực vật hiện đại, một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Việt Nam đã tiến hành phân lập các thành phần thứ cấp từ rễ cây Polygala arillata [5]. Nghiên cứu này phân lập thành công một hợp chất mới là polygarinolide A cùng với 6 hợp chất đã biết khác thông qua các phương pháp cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ HR-ESI-MS [5]. Đáng chú ý, một hợp chất ký hiệu là chất số 2 trong nghiên cứu thể hiện khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên tế bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS với giá trị IC50 là 25,37 micromol/L [5]. Các mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy tiềm năng tương tác của hoạt chất này với cyclooxygenase-2 (COX-2) và synthase nitric oxide cảm ứng (iNOS) [5].
Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý đây mới chỉ là những khảo sát trong phòng thí nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính (in silico) nhằm tìm kiếm chất chống viêm mới [5]. Bằng chứng lâm sàng ở người cho loài viễn chí hoa vàng này vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [2], [5]. Do đó, người bệnh không thể lấy những công dụng truyền miệng hoặc kết quả thử nghiệm ban đầu trong ống nghiệm để tự ý đào rễ cây sắc uống.
Hiểu lầm: Cứ thảo dược bổ não là an toàn tuyệt đối
Một hiểu lầm phổ biến hiện nay là cho rằng rễ viễn chí giúp tăng cường trí nhớ, chữa mất ngủ thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng tốt. Đúng là trên mô hình thực nghiệm động vật, chiết xuất từ một số loài viễn chí như Polygala tenuifolia hay Polygala sibirica đã thể hiện một số tác động bảo vệ thần kinh hứa hẹn [3], [6]. Chẳng hạn, bột viễn chí và saponin của nó có thể bảo vệ tế bào thần kinh, chống độc tính do mảng bám protein amyloid-beta gây ra trong mô hình chuột suy giảm trí nhớ thông qua cải thiện cân bằng protein và điều hòa các con đường tín hiệu [6]. Saponin viễn chí cũng thể hiện hoạt tính giảm hành vi dạng lo âu trên mô hình thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (EPM) ở chuột [1].
Thế nhưng, các lợi ích bảo vệ thần kinh kể trên gắn liền với cấu trúc saponin, mà chính saponin đó lại là tác nhân gây hại cho dạ dày [1], [3]. Các công bố khoa học nhấn mạnh rằng saponin chiếm tới hơn 2,0% trọng lượng chiết xuất và đóng vai trò như một chất độc đối với đường tiêu hóa nếu không qua xử lý làm giảm độc tính [1], [3]. Bằng chứng lâm sàng trên người cho việc điều trị các bệnh lý đường hô hấp hay thần kinh từ các loài này vẫn ở mức rất thấp hoặc chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng tin cậy [2]. Tự ý sử dụng nước sắc đậm đặc là người dùng đang trực tiếp nạp vào cơ thể lượng lớn chất gây loét dạ dày [1], [2].
Cách dùng khoa học và khuyến nghị an toàn
Rễ các cây thuộc chi Polygala không phải là loại rễ thảo mộc có thể dùng tùy tiện hay uống dài ngày. Dữ liệu độc tính lâm sàng của loài cây này hiện vẫn còn thiếu hụt [2]. Để đảm bảo sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chỉ sử dụng khi có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm cây cỏ tự nhiên hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc về uống thay nước. Nếu có các bệnh lý nền về đường ruột, đau dạ dày, ợ chua hay nghi ngờ mang thai, cần thông báo ngay cho bác sĩ trước khi kê đơn.
Trong y văn cổ, liều dùng qua đường sắc uống của viễn chí được kiểm soát chặt chẽ trong mức 3 đến 9 gam mỗi ngày và cần qua chế biến để giảm độc tính kích ứng [4]. Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như cồn cào ruột, đau thượng vị, buồn nôn, tiêu chảy sau khi dùng thuốc có chứa viễn chí, người bệnh cần dừng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế để được kiểm tra. Sử dụng thảo dược cần dựa trên cơ sở khoa học, hiểu rõ độc tính đi kèm để bảo vệ sức khỏe chính mình và gia đình.
