3 nhóm người cần tránh dùng dược liệu từ cây sến mật

Cây sến mật (hay sến, tên khoa học thường thuộc chi Madhuca, họ Hồng xiêm Sapotaceae) từ lâu đã quen thuộc trong dân gian như một loại gỗ quý và các bộ phận vỏ, hoa, hạt đôi khi được truyền tai dùng làm dược liệu trị bệnh. Nhiều người thường mặc định rằng các bài thuốc từ thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính, không gây tác dụng phụ nên tự ý sắc uống để bồi bổ hoặc điều trị các triệu chứng sức khỏe thường gặp.

Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu từ cây sến mật bừa bãi tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe. Đối với ba nhóm đối tượng đặc thù gồm phụ nữ mang thai, người suy giảm chức năng gan và người suy thận, loại dược liệu này tuyệt đối cần phải tránh xa do sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu kiểm chứng lâm sàng về độ an toàn.

Thận trọng tối đa khi thiếu vắng nghiên cứu lâm sàng

Trong y học thực chứng hiện đại, bất kỳ một hoạt chất hay dược liệu nào khi đưa vào cơ thể đều phải trải qua các thử nghiệm lâm sàng khắt khe để xác định liều lượng điều trị hiệu quả và độc tính tiềm ẩn. Với sến mật, các tài liệu ghi chép hiện nay chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lưu truyền dân gian mà hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người.

Việc không có dữ liệu định lượng về hoạt chất, cơ chế hấp thu, chuyển hóa sinh học hay khả năng đào thải khiến cho việc sử dụng dược liệu sến mật giống như một canh bạc đối với sức khỏe. Những chất tự nhiên chưa qua tinh chế chứa hàng trăm hợp chất hữu cơ phức tạp, trong đó có thể tồn tại những độc tố tác động tiêu cực đến cơ thể nếu người dùng có cơ địa nhạy cảm hoặc sẵn bệnh nền nội tạng.

Nguyên tắc phân loại an toàn thảo dược ở phụ nữ mang thai

Đối với phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ, việc tự ý dùng thảo mộc mang lại rủi ro rất lớn cho sự phát triển của thai nhi. Trong nghiên cứu năm 2016 về việc xây dựng hệ thống cấp bậc an toàn cho thảo dược tự nhiên trong thai kỳ, các nhà khoa học đã nhấn mạnh sự cần thiết phải phân loại thuốc y học cổ truyền dựa trên các nguyên tắc y học hiện đại ^[1].

Nghiên cứu này đã đề xuất một hệ thống an toàn gồm 5 bậc dành cho phụ nữ mang thai: cấm dùng (forbidden), chống chỉ định (contraindicated), thận trọng (cautious), không chắc chắn/chưa rõ ràng (uncertain) và có thể sử dụng (available) ^[1]. Hệ thống này phân loại chi tiết các vị thảo dược dựa trên độc tính đối với phôi thai (như khả năng gây quái thai, đột biến gien, ngưng trệ phát triển), độc tính theo kinh nghiệm truyền thống (nguy cơ sảy thai) cũng như dược tính mạnh (phá huyết trục ứ, hành khí mạnh) ^[1]. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu đã đưa vào danh mục "không chắc chắn" (uncertain) để chỉ những loại cây thuốc chưa đủ dữ liệu an toàn nhưng tiềm ẩn rủi ro khách quan ^[1]. Do sến mật hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu đánh giá độc tính nào đối với phôi thai, loại dược liệu này hiển nhiên thuộc nhóm nguy cơ không xác định và phải chống chỉ định cho bà bầu.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu quốc tế về thảo dược sử dụng trong thai kỳ cũng chỉ ra rằng việc thiếu dữ liệu cụ thể về liều lượng, tần suất và kết quả thai kỳ là rào cản lớn nhất đối với việc xác lập tính an toàn ^[2]. Một nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 khảo sát phụ nữ mang thai đã ghi nhận một số loại thảo dược bị xếp vào nhóm chống chỉ định đơn thuần vì có tác dụng kích thích kinh nguyệt hoặc tác động lên hệ mạch máu, dù dữ liệu về thai nhi còn hạn chế ^[2]. Vì vậy, việc áp dụng nguyên tắc phòng ngừa tối đa đối với các thảo dược dân gian truyền miệng như sến mật là điều kiện bắt buộc để bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ quái thai hoặc sảy thai ngoài ý muốn.

Người suy giảm chức năng gan đối mặt nguy cơ ngộ độc

Nhóm đối tượng thứ hai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu từ cây sến mật là những người đang có tổn thương hoặc suy giảm chức năng gan (như viêm gan virus, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan). Gan là cơ quan trung ương đảm nhiệm vai trò chuyển hóa hóa chất, giải độc và xử lý hầu hết các hợp chất đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa. Khi gan bị tổn thương, hệ thống enzyme cytochrom P450 và các phản ứng liên hợp khử độc bị suy giảm nghiêm trọng.

Các bài thuốc tự sắc nấu từ vỏ cây hoặc hạt sến mật thô chứa nhiều hợp chất tự nhiên như saponin, tanin và các alkaloid chưa được định danh rõ ràng. Ở người bình thường khỏe mạnh, gan có thể đào thải được một lượng nhỏ chất lạ; nhưng ở người bệnh gan, sự tích tụ chuyển hóa của các chất này có thể gây hoại tử tế bào gan cấp tính, khiến men gan tăng vọt và đẩy nhanh tiến trình dẫn đến suy gan tối cấp. Thiếu dữ liệu độc học đồng nghĩa với việc chúng ta không biết ngưỡng liều nào sẽ gây ngộ độc tế bào gan.

Gánh nặng đào thải đe dọa người bệnh thận

Thận là bộ phận lọc máu chính, chịu trách nhiệm bài tiết các sản phẩm chuyển hóa tan trong nước và duy trì cân bằng điện giải. Nhóm đối tượng thứ ba không được phép sử dụng thảo dược sến mật chính là những bệnh nhân suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận mạn hoặc có tiền sử sỏi thận phức tạp.

Dược liệu tự nhiên chưa qua tinh chế chuẩn hóa thường chứa nồng độ khoáng chất, ion kim loại hoặc muối khoáng không đồng nhất, cùng với các chất chuyển hóa có trọng lượng phân tử lớn. Khi chức năng lọc cầu thận đã suy giảm, thận không thể đào thải hữu hiệu các chất cặn bã này, dẫn tới tình trạng lắng đọng độc chất tại ống thận, gây viêm ống thận mô kẽ cấp hoặc thúc đẩy bệnh thận mạn tính tiến triển sang giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo. Việc dùng các bài thuốc nam không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm lâm sàng từ lâu đã được giới thận học cảnh báo là nguyên nhân hàng đầu gây suy thận cấp nhập viện.

Những hiểu lầm tai hại về việc dùng thảo mộc tự nhiên

Quan niệm "thuốc tây trị bệnh nhưng nóng người, thuốc nam thảo mộc mát và lành tính" là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng người Việt. Rất nhiều bệnh nhân đã đánh đồng giữa khái niệm "tự nhiên" với "vô hại". Trên thực tế, nhiều loài thực vật sản sinh ra các chất độc để tự bảo vệ trước môi trường và côn trùng; khi con người thu hái sắc uống, các chất này hoàn toàn có thể trở thành độc tố hủy hoại nội tạng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng các bài thuốc dân gian đã qua hàng trăm năm truyền miệng nên không cần đến các nghiên cứu hiện đại chứng minh. Y học cổ truyền chuẩn mực luôn có sự phối ngũ dược liệu chặt chẽ và chỉ định nghiêm ngặt. Việc một số cá nhân tự ý hái vỏ, lá sến mật ngâm rượu hay sắc uống với liều lượng áng chừng theo cảm tính tiềm ẩn mối nguy ngộ độc cực kỳ lớn. Không có bằng chứng nào cho thấy uống thảo dược sến mật giúp phòng ngừa bệnh tật hay nâng cao thể trạng.

Ai nên thận trọng và khuyến cáo thực tế khi sử dụng

Từ các phân tích chuyên môn dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý, khuyến cáo rõ ràng là 3 nhóm người sau tuyệt đối không được sử dụng các chế phẩm, bài thuốc liên quan đến sến mật dưới bất kỳ hình thức nào (dù là uống trong hay bôi đắp ngoài da):

• Phụ nữ đang mang thai, dự định có thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú.
• Người có tiền sử bệnh gan, viêm gan B, C, gan thoái hóa mỡ hoặc men gan bất thường.
• Người suy giảm chức năng thận, đang điều trị các bệnh lý thận mạn tính.

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng các loại cây cỏ dân gian lạ như sến mật cũng không được khuyến khích khi chưa có bất kỳ chỉ định hay hướng dẫn nào từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền được cấp phép. Người tiêu dùng không nên nghe theo các lời đồn thổi trên mạng xã hội về tác dụng chữa bệnh kỳ diệu của vỏ hay hạt sến mật mà mua về tự ý đun sắc uống.

Trong trường hợp vô tình hoặc đã lỡ sử dụng các chế phẩm có nguồn gốc từ thảo dược sến mật mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, vàng da, nước tiểu sẫm màu, phù chân hoặc mệt mỏi kiệt sức, người bệnh cần lập tức ngưng dùng và đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận, tránh để xảy ra các biến chứng suy đa tạng nguy hiểm đến tính mạng.