Nhiều người dân thường có thói quen sử dụng các loại cây cỏ dân gian để đun nước uống hàng ngày với mục đích thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ trị sỏi đường tiết niệu. Trong số các thảo mộc quen thuộc, thòng bong (còn gọi là hải kim sa) được nhắc đến khá nhiều trong các bài thuốc dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, việc sắc uống thảo mộc kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng khiến không ít người băn khoăn liệu thòng bong có thực sự an toàn cho thận và gan hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu độc tính trực tiếp trên thòng bong trong kho dữ liệu kiểm chứng. Việc tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay hợp chất tự nhiên nào dài ngày khi chưa rõ giới hạn an toàn đều tiềm ẩn rủi ro cho các cơ quan chuyển hóa và bài tiết, đặc biệt là gan và thận.

Thận và gan chịu tác động thế nào khi tiếp nhận thảo mộc dài ngày?

Gan là một trong những cơ quan lớn nhất trong cơ thể, đóng vai trò chuyển hóa và bài tiết chính [1]. Cơ quan này đảm nhận nhiều chức năng quan trọng, bao gồm giải độc, tổng hợp protein và sản xuất các chất sinh hóa cần thiết cho tiêu hóa [1]. Trong khi đó, thận đóng vai trò chính trong việc bài tiết các chất thải chuyển hóa, điều hòa thể tích dịch ngoại bào, thành phần điện giải và cân bằng toan kiềm [1].

Độc tính từ các loại thuốc hoặc hợp chất đưa vào cơ thể đối với gan và thận là điều rất phổ biến và dễ xảy ra, có thể làm gián đoạn một hoặc toàn bộ các chức năng này [1]. Khi gan bị tổn thương màng tế bào, các enzym nội bào như alanine aminotransferase (ALT/ALAT) và aspartate aminotransferase (AST/ASAT) sẽ tràn vào máu, làm tăng nồng độ của chúng trong huyết thanh [2].

Đối với thận, các thông số sinh hóa như creatinine, urê và axit uric là những chỉ số phản ánh tình trạng tổn thương thận khi xuất hiện sự thay đổi bất thường [2]. Nếu dùng chất lạ dài ngày, cầu thận và biểu mô ống thận có thể bị ảnh hưởng trực tiếp, dẫn đến viêm cầu thận hoặc ứ đọng protein trong nước tiểu [1].

Bằng chứng khoa học về độc tính bán trường diễn của các dược liệu

Để chuẩn hóa liều lượng an toàn của các sản phẩm tự nhiên, việc nghiên cứu các dạng độc tính khác nhau trên động vật trước khi ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe con người là điều bắt buộc [3]. Độc tính cấp tính cung cấp thông tin về liều gây tác dụng phụ tối đa và xác định mức gây chết phụ thuộc liều [3]. Trong khi đó, các nghiên cứu bán trường diễn giúp cung cấp dữ liệu về chế độ liều, độc tính trên cơ quan đích và xác định tác dụng bất lợi ảnh hưởng đến tuổi thọ trung bình của động vật [4].

Nhiều nghiên cứu đánh giá độc tính bán trường diễn đã được tiến hành trên các chiết xuất thực vật và hợp chất tự nhiên khác nhau:

  • Nghiên cứu chiết xuất ethyl acetate của lá cây Premna integrifolia L. (năm 2021) trên chuột cho thấy quan sát mô bệnh học gan và thận ở các liều 400, 600 và 1000 mg/kg thể trọng bình thường so với đối chứng [3]. Không có thoái hóa tế bào gan, tắc tĩnh mạch trung tâm, gan nhiễm mỡ cục bộ hay phồng tĩnh mạch trung tâm [3]. Phần thận duy trì cầu thận và biểu mô ống thận bình thường [3]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống lên đến 5000 mg/kg thể trọng không gây chết hay dấu hiệu độc tính, xếp mức LD50 trên 5000 mg/kg [3].
  • Nghiên cứu hỗn dịch chiết nước từ Persea americana, Cymbopogon citratus, quả Citrus medica và mật ong (năm 2025) trên chuột cống Wistar [2]. Các thông số gan gồm ALT, AST, glucose, cholesterol và các chỉ số thận như creatinine, urê, axit uric không thay đổi đáng kể so với nhóm dùng nước cất [2]. Cấu trúc vi thể gan bình thường, tế bào gan đều đặn, khoảng cửa bình thường [2]. Riêng nồng độ chất béo trung tính (triglycerides) giảm rõ rệt ở con đực nhóm liều E600 so với nhóm đối chứng [2].
  • Nghiên cứu axit syringic (năm 2019) theo hướng dẫn OECD TG407 trên chuột Wistar [5]. Thử nghiệm giới hạn đơn liều 2000 mg/kg đường uống không gây triệu chứng độc hay tử vong sau 14 ngày, cho thấy LD50 lớn hơn 2000 mg/kg và liều 1000 mg/kg an toàn cho nghiên cứu bán trường diễn [5]. Kiểm tra mô học thận cho thấy cầu thận và ống thận bình thường ở vùng vỏ và tủy; mô gan giữ nguyên nhu mô, bộ ba khoảng cửa và tĩnh mạch trung tâm; dây thần kinh tọa và tuyến tụy bình thường [5].
  • Nghiên cứu dịch chiết ethanol lá Marsdenia tenacissima (năm 2017) trên chuột ghi nhận liều 5000 mg/kg không gây tác dụng phụ trong 14 ngày theo dõi, LD50 trên 5000 mg/kg [4]. Các chỉ số ALT, AST, ALP và creatinine không thay đổi liên quan, không có tổn thương đại thể trên mô bệnh học trước khi thử nghiệm bán trường diễn 28 ngày [4].
  • Nghiên cứu dịch chiết Erodium guttatum (năm 2022) trên chuột ghi nhận LD50 cấp tính lớn hơn 2000 mg/kg [6]. Dùng liều 200 mg/kg làm tăng bạch cầu, tiểu cầu, hemoglobin; chiết xuất nước làm giảm ASAT gan, còn creatinine và urê không biến đổi đáng kể [6]. Tuy nhiên, chiết xuất này làm tăng nhẹ ALAT và chất béo trung tính, đồng thời ghi nhận một số thay đổi mô bệnh học ở gan, thận và tụy dù hồ sơ thận không có độc tính rõ ràng [6].
  • Ngược lại, nghiên cứu vi nhũ tương lithium carbonate kích thước nano (năm 2015) trên chuột cho thấy sự gia tăng enzym gan và dấu ấn sinh học thận [1]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận tổn thương với hoại tử trung tâm tiểu thùy, thoái hóa mỡ, thâm nhiễm tế bào lympho ở gan, đi kèm viêm cầu thận và lắng đọng protein trong nước tiểu [1].

Các dữ liệu trên chứng minh rằng: mỗi loại thảo dược, hợp chất hay dạng bào chế đều có ngưỡng an toàn, liều lượng và độc tính bán trường diễn hoàn toàn khác biệt. Chưa thể ngoại suy sự an toàn từ thảo mộc này sang thòng bong.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng tốt và không gây hại [6]. Thực tế, cây cỏ làm thuốc có thể chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp rất phức tạp [6]. Nhiều loại thảo dược được dùng theo kinh nghiệm truyền khẩu mà thiếu hẳn kiến thức khoa học hoặc bằng chứng độc học rõ ràng [6].

Quan niệm cho rằng uống nước lá thay nước lọc liên tục trong nhiều tháng giúp "mát gan, lọc thận" là nhận thức sai lầm. Dù là thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên, nếu sử dụng liều cao hoặc uống kéo dài không qua kiểm soát, các chất lạ vẫn phải được gan chuyển hóa và bài tiết qua thận, dễ dẫn đến hiện tượng tích lũy và gây quá tải chức năng bài tiết [1].

Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có nghiên cứu độc tính cụ thể trên người đối với thòng bong trong các dữ liệu hiện có. Do đó, người dân không nên chủ quan tự ý sử dụng dài ngày, đặc biệt là các nhóm đối tượng sau:

  • Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận hoặc đang điều trị bệnh thận mạn tính.
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao hoặc chức năng gan kém.
  • Người cao tuổi có hệ thống cơ quan bài tiết suy giảm sinh lý tự nhiên.
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.

Bất kỳ ai thuộc nhóm nguy cơ trên nếu muốn dùng các bài thuốc thảo mộc đều bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi bắt đầu.

Khuyến cáo áp dụng thực tế và theo dõi sức khỏe

Để bảo vệ sức khỏe và phòng tránh nguy cơ ngộ độc hay tổn thương gan thận âm thầm khi dùng thảo dược, người bệnh cần thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý dùng thòng bong hay bất kỳ thảo mộc nào với liều cao hoặc kéo dài liên tục nhiều tuần mà không có chỉ định từ thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Dùng thảo mộc ở lượng vừa phải, tuân thủ đúng hướng dẫn chuyên môn và chỉ dùng theo từng đợt ngắn.
  • Định kỳ xét nghiệm kiểm tra chức năng gan (chỉ số men gan AST, ALT) và chức năng thận (chỉ số creatinine, urê máu) nếu có chỉ định dùng thuốc dài ngày để phát hiện sớm bất thường [1, 5].
  • Tuyệt đối không thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày bằng các loại nước sắc thảo dược.

Các bằng chứng khoa học cho thấy thảo dược tự nhiên chỉ an toàn khi đã được nghiên cứu độc tính cụ thể và kiểm soát nghiêm ngặt về liều dùng. Việc lắng nghe cơ thể, sử dụng chừng mực và chủ động kiểm tra chức năng gan thận định kỳ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.