Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên để giảm đau, hạ sốt vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Trong số đó, vỏ cây liễu (Salix) từ lâu đã được ví như một loại "aspirin tự nhiên" nhờ công dụng hạ sốt, chống viêm và giảm đau khớp. Tuy nhiên, sự thật là thảo dược này không hề an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người.
Vỏ cây liễu chứa hoạt chất chuyển hóa thành axit salicylic trong cơ thể, mang lại dược tính tương tự aspirin. Do đó, việc tự ý sử dụng chiết xuất vỏ liễu có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm khó lường, đặc biệt là nguy cơ khởi phát hội chứng Reye ở trẻ em sốt do nhiễm virus, làm nặng thêm tình trạng xuất huyết tiêu hóa và gây sốc dị ứng nghiêm trọng.
Cơ chế tác động: Tiền chất aspirin tự nhiên chuyển hóa thế nào?
Vỏ cây liễu từ lâu đã được y học cổ truyền và hiện đại ứng dụng nhờ chứa nhóm hợp chất phenolic phong phú, tiêu biểu là salicin [1], [2]. Hoạt chất salicin khi đi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành axit salicylic [3]. Đây là chất có tác dụng chống viêm, giảm đau và hạ sốt mạnh mẽ, đóng vai trò như tiền thân thực vật của thuốc giảm đau thông dụng aspirin [4], [3].
Một báo cáo an toàn của Dược điển Hoa Kỳ cho thấy, khi cơ thể chuyển hóa 240 mg salicin từ chiết xuất vỏ liễu, lượng axit salicylic tạo ra có thể đạt tới 113 mg [5]. Lượng axit này thậm chí còn cao hơn hàm lượng 62 mg axit salicylic tạo ra từ liều aspirin thấp 81 mg không kê đơn [5].
Chính vì vậy, dù là chiết xuất từ thiên nhiên, vỏ liễu vẫn mang đầy đủ đặc tính dược lý và rủi ro độc chất học của các hợp chất salicylate [4], [5]. Chiết xuất này cũng thể hiện tác động lên chức năng tiểu cầu, dù yếu hơn so với aspirin thông thường [4].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm đau của vỏ liễu
Tác dụng giảm đau của vỏ liễu đã được ghi nhận qua một số thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành mắc bệnh lý xương khớp [4], [6]. Các nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ tiềm năng cũng như giới hạn liều dùng của thảo dược.
Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược thực hiện trên 210 bệnh nhân bị đau thắt lưng mạn tính tái phát (thang điểm đau từ 5/10 trở lên) trong vòng 4 tuần [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất vỏ liễu chuẩn hóa chứa 120 mg salicin (liều thấp), 240 mg salicin (liều cao) hoặc giả dược, với tramadol là thuốc giảm đau cứu nguy duy nhất [6]. Kết quả cho thấy trong tuần điều trị cuối cùng, tỷ lệ bệnh nhân cắt cơn đau hoàn toàn mà không cần dùng tramadol ít nhất 5 ngày đạt 39% ở nhóm liều cao (27/65 người) và 21% ở nhóm liều thấp (15/67 người), vượt trội rõ rệt so với mức 6% ở nhóm giả dược (4/59 người) [6]. Tác dụng giảm đau ở nhóm dùng 240 mg salicin bắt đầu rõ rệt chỉ sau 1 tuần can thiệp [6].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng hợp năm 2002 ghi nhận chế phẩm vỏ liễu chuẩn hóa Assalix (liều 1572 mg/ngày, chứa 240 mg salicin) vượt trội hơn giả dược trong việc cải thiện thoái hóa khớp háng, khớp gối và đau thắt lưng mạn tính [4]. Hai nghiên cứu mở đối chứng khác cũng chỉ ra vỏ liễu mang lại lợi thế so với phác đồ chuẩn của chuyên khoa chỉnh hình dùng thuốc chống viêm không steroid, đồng thời cho hiệu quả tương đương thuốc ức chế chọn lọc COX-2 rofecoxib [4]. Ở các liều có tác dụng dược lý này, nghiên cứu ghi nhận vỏ liễu không gây tác dụng phụ trên niêm mạc dạ dày như thuốc acetylsalicylic acid [4].
3 nhóm người tuyệt đối cần tránh dùng vỏ liễu
Dù có hiệu quả giảm đau, dược tính tương đồng aspirin khiến vỏ liễu tiềm ẩn nguy cơ y khoa nghiêm trọng với 3 nhóm đối tượng sau:
Trẻ em và thanh thiếu niên bị sốt do virus
Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với các hoạt chất salicylate. Việc cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên dùng aspirin hoặc các sản phẩm chứa salicylate trong khi đang mắc các bệnh nhiễm virus như cúm, thủy đậu có liên quan mật thiết đến nguy cơ khởi phát hội chứng Reye – một tình trạng tổn thương não và gan cấp tính đe dọa trực tiếp đến tính mạng [5].
Đánh giá an toàn của Dược điển Hoa Kỳ nhấn mạnh rằng trẻ em là nhóm đối tượng có nguy cơ gặp hội chứng Reye khi tiếp xúc với salicylate [5]. Mọi nghiên cứu lâm sàng của vỏ liễu từ trước đến nay chỉ thực hiện trên người trưởng thành, hoàn toàn không có nghiên cứu an toàn trên trẻ em [5]. Do đó, phụ huynh không bao giờ được dùng vỏ liễu để hạ sốt cho trẻ nhỏ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Người có bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa tiến triển và nguy cơ xuất huyết
Tác dụng phụ phổ biến nhất được ghi nhận ở những người dùng vỏ liễu là các rối loạn liên quan đến đường tiêu hóa [5]. Ngoài ra, salicylate còn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng chảy máu ở những cá nhân dễ bị tổn thương [5].
Chiết xuất vỏ liễu có thể tác động đến chức năng ngưng tập của tiểu cầu [4]. Vì vậy, những bệnh nhân đang bị viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, người có tiền sử xuất huyết dạ dày hoặc những người đang sử dụng thuốc chống đông máu cần hết sức thận trọng và tránh dùng thảo dược này để phòng ngừa nguy cơ xuất huyết ồ ạt [4], [5].
Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm với aspirin (salicylate)
Những người từng bị nổi mề đay, co thắt phế quản, khó thở hoặc sốc phản vệ khi sử dụng aspirin hay các thuốc chứa salicylate tuyệt đối không được dùng vỏ liễu [5]. Dược điển Hoa Kỳ chỉ ra rằng đã có các phản ứng dị ứng được báo cáo trong quá trình sử dụng sản phẩm từ vỏ liễu [5].
Thực tế trong thử nghiệm lâm sàng điều trị đau lưng trên 210 bệnh nhân, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận một trường hợp gặp phản ứng dị ứng nặng, được nghi ngờ là do chiết xuất vỏ liễu gây ra [6]. Báo cáo an toàn khuyến cáo trên bao bì chế phẩm vỏ liễu bắt buộc phải có nhãn cảnh báo: "Không dùng cho trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, hoặc người có tiền sử nhạy cảm với aspirin" [5].
Các đối tượng khác cần đặc biệt thận trọng
Ngoài 3 nhóm chống chỉ định chính nêu trên, phụ nữ có thai và đang cho con bú cũng là nhóm đối tượng cần kiêng cữ [5]. Bằng chứng khoa học chứng minh salicylates có khả năng đi qua hàng rào nhau thai và đào thải rất chậm ở trẻ sơ sinh [5]. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc dùng chiết xuất vỏ liễu trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú [5].
Đối với người cao tuổi mắc bệnh mạn tính đang điều trị nhiều loại thuốc cùng lúc (đa thuốc), việc dùng vỏ liễu cũng tiềm ẩn rủi ro tương tác [7]. Nghiên cứu năm 2021 trên tế bào gan người HepaRG cho thấy, ở nồng độ từ 25 µg/ml trở lên, chiết xuất vỏ liễu (đặc biệt là chiết xuất S6 từ loài Salix pentandra) gây ức chế hoạt tính của các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng là CYP1A2, CYP3A4 và CYP2C19 [7]. Ứng chế enzym gan CYP450 có thể làm biến đổi nồng độ các thuốc điều trị phối hợp, dẫn đến tăng độc tính hoặc làm giảm hiệu lực trị bệnh [7].
Hiểu lầm thường gặp về "aspirin tự nhiên" từ vỏ liễu
Nhiều người lầm tưởng rằng thực phẩm chức năng chiết xuất từ thảo dược luôn an toàn hơn thuốc tổng hợp và không cần cảnh báo. Tuy nhiên, theo Dược điển Hoa Kỳ, các sản phẩm bổ sung chứa vỏ liễu lưu hành trên thị trường thường không bắt buộc phải dán nhãn cảnh báo chi tiết, trong khi liều 240 mg salicin tạo ra lượng axit salicylic (113 mg) cao gần gấp đôi lượng tạo ra từ một viên aspirin liều thấp 81 mg (62 mg) [5]. Việc thiếu nhãn cảnh báo dễ khiến người tiêu dùng chủ quan sử dụng bừa bãi [5].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng bất kỳ loại vỏ cây liễu nào cũng có tác dụng hạ sốt, giảm đau như nhau. Nghiên cứu phân tích hàm lượng salicin trên các loài liễu phân bố tự nhiên cho thấy sự dao động rất lớn, từ 0,08% đến 12,6% tùy loài, độ tuổi của cây và mùa thu hoạch [3]. Các loài như Salix alba, Salix viminalis Americana chứa hàm lượng salicin rất thấp, không đủ để tạo ra hiệu quả chống viêm hay hạ sốt [3]. Do đó, việc tự ý hái vỏ liễu sắc uống không chỉ tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc mà còn không đảm bảo được hiệu quả chữa bệnh [3], [2].
Hướng dẫn áp dụng và khuyến cáo an toàn
Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh, không thuộc các nhóm nguy cơ và muốn sử dụng vỏ liễu để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa: Chỉ dùng các sản phẩm chiết xuất thương mại có tiêu chuẩn hàm lượng salicin rõ ràng. Trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài tối đa 8 tuần trên người lớn, liều lượng cung cấp từ 120 mg đến 240 mg salicin mỗi ngày được ghi nhận là không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [5].
- Tránh kết hợp tùy tiện: Tuyệt đối không dùng chung chiết xuất vỏ liễu với các thuốc hạ sốt, giảm đau chứa salicylate khác, thuốc chống đông máu hoặc thuốc kháng viêm không steroid vì sẽ làm nhân đôi nguy cơ tác dụng phụ và xuất huyết [5].
- Lưu ý nghiên cứu kết hợp: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm từng chỉ ra dịch chiết nước vỏ liễu (Salix purpurea và Salix myrsinifolia) kết hợp với cà phê có thể tạo ra tính tương hỗ chống oxy hóa và ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [8]. Dù vậy, đây mới chỉ là khảo sát trong ống nghiệm, người tiêu dùng không nên tự chế biến đồ uống tại nhà khi chưa có hướng dẫn y tế chính thức [8].
Vỏ cây liễu là một vị thuốc tự nhiên có giá trị trong việc hỗ trợ giảm các cơn đau nhức cơ xương khớp ở người trưởng thành. Song, bản chất sinh hóa của thảo dược này tương đương với hoạt chất tổng hợp của aspirin. Nhận thức đúng về các chống chỉ định – đặc biệt là hội chứng Reye ở trẻ nhỏ và nguy cơ xuất huyết – sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình một cách an toàn nhất.
