Nhiều người coi trà kim ngân hoa hay kim ngân dại là thức uống giải nhiệt lành tính, có thể dùng thay nước hằng ngày. Tuy nhiên, bất kỳ loại thảo mộc nào mang hoạt tính dược lý mạnh đều đi kèm những giới hạn sử dụng nhất định. Thói quen sử dụng đậm đặc và liên tục có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi không mong muốn cho đường tiêu hóa và quá trình đông cầm máu.
Câu trả lời ngắn gọn là người có hệ tiêu hóa yếu dạng tỳ vị hư hàn, người chuẩn bị làm phẫu thuật và người đang dùng thuốc ảnh hưởng đông máu không nên dùng trà kim ngân dại thường xuyên. Dược liệu này chứa các hoạt chất có khả năng làm giãn cơ trơn ruột, tác động lên nhu động ruột và ức chế ngưng tập tiểu cầu. Việc lạm dụng không những không mang lại lợi ích bồi bổ mà còn làm trầm trọng thêm các triệu chứng sẵn có.
Tác động dược lý lên hệ tiêu hóa và tiểu cầu
Chiết xuất từ hoa kim ngân (Flos Lonicerae / Lonicerae japonicae flos) chứa nhiều hợp chất tự nhiên mang tính sinh học cao như các axit hữu cơ và axit chlorogenic [1]. Các chất này khi vào cơ thể sẽ tác động trực tiếp lên các thụ thể thần kinh - cơ tại ruột và hệ thống tế bào máu [1].
Ở nồng độ cao, dịch chiết kim ngân thể hiện tác dụng làm giảm co bóp cơ trơn và ức chế sự kết tập của các tế bào tiểu cầu [1]. Điều này giải thích tại sao cùng một vị thảo mộc nhưng với người này lại giúp dịu bụng, còn với người khác lại gây rối loạn tiêu hóa kéo dài hoặc tiềm ẩn nguy cơ chảy máu khó cầm [2, 6].
Bằng chứng khoa học về tác động của hoa kim ngân
Để hiểu rõ hiệu quả và giới hạn của dược liệu này, các nhà khoa học đã tiến hành cả thử nghiệm lâm sàng trên người và các khảo nghiệm dược lý học thực nghiệm chuyên sâu [2, 6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 92 người trưởng thành được chẩn đoán mắc chứng khó tiêu chức năng theo tiêu chuẩn Rome III [2]. Nhóm can thiệp được chỉ định dùng 300 mg chế phẩm GCWB104 chứa 125 mg dịch chiết hoa kim ngân (Flos Lonicera), uống 2 lần mỗi ngày trong vòng 8 tuần [2]. Nhóm đối chứng sử dụng 300 mg giả dược với tần suất tương tự trong cùng thời gian [2].
Kết quả sau 8 tuần cho thấy điểm số tổng thể trên thang đánh giá triệu chứng tiêu hóa (GSRS) của nhóm dùng dịch chiết kim ngân cải thiện rõ rệt so với nhóm giả dược (p=0.0452) [2]. Đáng chú ý, 13 trong số 15 triệu chứng riêng lẻ thuộc thang GSRS ghi nhận sự cải thiện ở nhóm dùng hoạt chất [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với các biểu hiện sôi bụng, đi ngoài phân lỏng và cảm giác mót rặn ở nhóm dùng chiết xuất hoa kim ngân [2]. Ngoài ra, nồng độ chất oxy hóa 8-OHdG trong máu giảm đáng kể và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng liên quan đến điều trị trong thử nghiệm này [2].
Bên cạnh đó, các tổng quan dược lý học công bố năm 2015 đã làm rõ cơ chế tác động của hoa kim ngân trên mô hình thực nghiệm [1]. Nước sắc kim ngân (Lonicerae japonicae flos) thể hiện khả năng ức chế nhu động ruột non cô lập của thỏ, làm giảm rõ rệt lực co cơ trơn ruột non, biên độ hoạt động điện và tần số co bóp theo phụ thuộc liều lượng, với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 6,30 mg/mL [1]. Tác dụng chống co thắt này liên quan đến việc ức chế dòng canxi nội bào và ngoại bào do acetylcholine kích thích [1]. Ngoài ra, dịch chiết nước của thảo mộc còn ức chế sự ngưng tập tiểu cầu do chất ADP kích thích với nồng độ IC50 là 0,028 g/L [1]. Trong đó, các đồng phân axit chlorogenic và axit caffeic đóng vai trò chủ chốt gây ức chế tiểu cầu (ví dụ axit 4-caffeoylquinic có IC50 là 0,0286 g/L) [1].
Dịch chiết nước loài kim ngân Lonicera fulvotomentosa cũng cho thấy tác dụng thúc đẩy lợi khuẩn đường ruột (bifidobacteria và lactobacilli) ở nồng độ thích hợp trong ống nghiệm, nhưng khi ở nồng độ cao lại gây ức chế sự phát triển của các lợi khuẩn này [1]. Một nghiên cứu năm 2013 còn chỉ ra rằng việc bổ sung chito-oligosaccharide ở liều 25 mg/kg giúp nâng cao độ hấp thu an toàn các axit phenolic từ dịch chiết hoa kim ngân qua đường tiêu hóa [3].
Lợi ích thực tế và mặt hạn chế của bằng chứng
Chiết xuất hoa kim ngân cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc hỗ trợ cải thiện các triệu chứng khó tiêu chức năng mức độ nhẹ đến trung bình và chứng ruột kích thích ở người lớn [2]. Tác dụng giảm co thắt cơ trơn ruột non cũng giúp ích trong việc làm dịu các cơn đau quặn bụng do co thắt nhu động quá mức [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có đa phần dựa trên dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa với liều lượng đo lường chính xác, hoặc các mô hình ruột cô lập và thử nghiệm tế bào [2, 6]. Việc tự ý sắc, hãm trà thô tại nhà thường không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Hơn nữa, nghiên cứu lâm sàng chỉ kéo dài 8 tuần trên nhóm khó tiêu chức năng, chưa có dữ liệu an toàn khi uống thay nước lọc quanh năm suốt tháng [2].
3 nhóm người không nên dùng trà kim ngân dại thường xuyên
Dựa trên các đặc tính dược lý thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng, 3 nhóm đối tượng sau cần tránh dùng thường xuyên:
Thứ nhất là người có hội chứng tỳ vị hư hàn hoặc hệ tiêu hóa yếu, mạn tính. Nhóm này thường xuyên đối mặt với tình trạng bụng lạnh, dễ đầy trướng, hay sôi bụng và đi ngoài phân lỏng. Do kim ngân có đặc tính ức chế co bóp nhu động ruột và làm thay đổi tính chất phân (như phân lỏng, mót rặn ghi nhận trong nghiên cứu) [2, 6], đồng thời có thể ức chế lợi khuẩn nếu dùng nồng độ quá đậm đặc [1], việc dùng liên tục sẽ khiến tình trạng tiêu chảy và lạnh bụng trầm trọng hơn.
Thứ hai là người chuẩn bị bước vào các cuộc phẫu thuật hoặc can thiệp ngoại khoa. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất hoa kim ngân ức chế sự ngưng kết tiểu cầu thông qua thụ thể ADP [1]. Tiểu cầu là yếu tố quyết định sự hình thành cục máu đông để bịt kín vết thương hở. Việc dùng trà kim ngân dại hằng ngày ngay trước thềm phẫu thuật có thể làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian đông máu, gây khó khăn cho việc kiểm soát cầm máu trong và sau mổ.
Thứ ba là người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc tác động lên quá trình đông cầm máu. Do tác dụng chống kết tập tiểu cầu trực tiếp từ các axit hữu cơ trong dược liệu [1], việc kết hợp thường xuyên thảo mộc này với các liệu trình y khoa có thể tạo nên tác động cộng gộp bất lợi, làm xuất hiện tình trạng xuất huyết dưới da, chảy máu cam hoặc chảy máu chân răng khó kiểm soát.
Cần lưu ý rõ, đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú hoặc trẻ nhỏ dưới 10 tuổi, hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ của thảo mộc kim ngân trên các nhóm đối tượng này. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng công bố mới chỉ giới hạn trên người trưởng thành mắc chứng khó tiêu [2]. Do đó tuyệt đối không tùy tiện suy diễn hay áp dụng cho trẻ nhỏ và phụ nữ có thai.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc thanh nhiệt
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên là "vô hại", uống càng nhiều càng giúp giải độc cơ thể nhanh chóng. Thực tế, bất kỳ thảo mộc nào có khả năng điều hòa chức năng ruột đều có thể biến thành tác nhân gây hại nếu dùng quá liều [1].
Một hiểu lầm khác là dùng trà kim ngân đậm đặc để trị tiêu chảy. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy dịch chiết nước ở nồng độ cao ức chế sự phát triển của các chủng vi khuẩn có lợi như bifidobacteria và lactobacilli [1], đồng thời tác động lên độ đặc của phân [2]. Uống quá đậm có thể khiến hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng trầm trọng hơn [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người có thể trạng bình thường chỉ nên dùng trà kim ngân như một thức uống thưởng thức theo từng đợt ngắn ngày, không nên dùng thay thế nước uống lọc mỗi ngày. Khi sử dụng, chỉ nên hãm với lượng vừa phải, pha loãng nước trà và quan sát phản ứng của cơ thể.
Không nên uống trà khi bụng đang đói cồn cào để tránh kích thích dạ dày. Nếu nhận thấy bụng có dấu hiệu sôi liên tục, phân lỏng nát hoặc lạnh bụng thì cần ngừng uống ngay lập tức. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật nên ngừng uống trà kim ngân tối thiểu 1-2 tuần trước ngày can thiệp và luôn báo cho bác sĩ điều trị biết các loại thảo mộc mình đã sử dụng. Người có bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên.
Trà kim ngân dại là vị thuốc quý với nhiều tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ làm dịu co thắt đường ruột [2, 6]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm tác dụng phụ nếu áp dụng sai người, sai thời điểm. Hãy lắng nghe cơ thể và sử dụng thảo dược một cách thận trọng, có chừng mực để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe.
