Sáp ong từ lâu đã trở thành thành phần quen thuộc trong son dưỡng môi, kem nẻ, mỹ phẩm handmade và các bài thuốc dân gian. Nhiều người mặc định các sản phẩm gắn mác "thiên nhiên" từ tổ ong đều an toàn tuyệt đối, lành tính cho mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, quan niệm này tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe đối với một số nhóm người.
Thực tế, sáp ong không hoàn toàn trơ hay vô hại đối với làn da nhạy cảm. Các ghi nhận y khoa cho thấy sáp ong có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm môi và tích tụ nhiều hóa chất từ môi trường bên ngoài [1, 4]. Dưới đây là 4 đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng các chế phẩm chứa nguyên liệu này.
Cơ chế khiến sáp ong gây phản ứng dị ứng
Sáp ong nguyên bản là sản phẩm bài tiết tự nhiên của ong thợ để xây dựng tổ. Trong quá trình xây tổ và bảo vệ bầy đàn, ong thợ thường trộn lẫn sáp ong với keo ong (propolis), phấn hoa, nhựa cây và nước bọt của ong [1]. Chính những tạp chất tự nhiên này là nguồn cơn kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức ở người tiếp xúc [1, 2].
Keo ong thường tồn tại như một tạp chất lẫn bên trong sáp ong [1]. Đây là chất lipophilic do ong chế tạo từ dịch tiết nhựa của các loài thực vật xung quanh tổ (như chồi cây bạch dương, dương mẫu) trộn với sáp và enzym beta-glycosidase từ tuyến nước bọt [1]. Khi bôi lên da hoặc niêm mạc môi, các kháng nguyên (hapten) như dẫn xuất acid caffeic có trong keo ong và sáp ong có thể kích thích tế bào miễn dịch, dẫn tới tình trạng chàm, mẩn ngứa và viêm loét [2].
Bên cạnh nguy cơ sinh học từ nhựa cây và keo ong, sáp ong còn có đặc tính giữ lại các hợp chất hòa tan trong chất béo từ môi trường ô nhiễm [3]. Điều này tạo ra thêm một con đường kích ứng khác khi cơ thể tiếp xúc với các hóa chất tồn dư khó phân hủy [3].
1. Người có cơ địa viêm da dị ứng, viêm môi tiếp xúc
Nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức dè chừng là những người có tiền sử viêm môi tiếp xúc hoặc chàm vùng mặt. Nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) trên 95 bệnh nhân bị viêm môi tiếp xúc, chàm mặt hoặc nghi ngờ dị ứng sáp ong [2]. Kết quả ghi nhận có 17 bệnh nhân cho phản ứng dương tính với sáp ong [2].
Trong số 14 bệnh nhân được thử nghiệm đồng thời với cả sáp ong vàng (chưa tinh chế nhiều) và sáp ong trắng (đã tinh chế), có 8 người phản ứng với cả hai loại [2]. Đáng chú ý, 5 người chỉ phản ứng với sáp ong vàng và 1 người chỉ dị ứng với sáp ong trắng [2]. Ngoài ra, có tới 14 bệnh nhân dị ứng sáp ong cũng phản ứng dương tính chéo với keo ong [2]. Khi thử nghiệm sâu hơn trên 10 bệnh nhân dị ứng sáp ong với các dẫn xuất của acid caffeic, có 3 người phản ứng dương tính [2].
Điều này giải thích vì sao nhiều người càng thoa son dưỡng sáp ong để trị nứt nẻ thì môi lại càng sưng đỏ, bong tróc và ngứa ngáy nhiều hơn [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu nhỏ (95 người) và thực hiện trên nhóm đã có triệu chứng viêm da từ trước, do đó tỷ lệ phản ứng có thể cao hơn so với quần thể người khỏe mạnh bình thường [2].
2. Người dị ứng với các sản phẩm từ ong hoặc hương liệu tự nhiên
Nếu bạn từng bị mẩn ngứa, phát ban khi dùng mật ong, sữa ong chúa hoặc keo ong, việc dùng sáp ong cũng mang lại nguy cơ tương tự [1, 2]. Một nghiên cứu năm 2020 trên 722 bệnh nhân viêm da tại miền tây Thụy Điển cho thấy tỷ lệ dị ứng tiếp xúc với keo ong dao động từ 2,4% đến 3,6% [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phản ứng dị ứng dương tính đồng thời với các chất tạo hương và nhựa thực vật là rất phổ biến, thường gặp nhất là nhựa Myroxylon pereirae (nhựa thơm Peru) và colophonium (nhựa thông) [1].
Một khảo sát đa trung tâm công bố năm 2009 do Hiệp hội Viêm da Tiếp xúc Anh thực hiện trên 2.828 đối tượng cũng phát hiện 55 trường hợp dị ứng keo ong (chiếm 1,9%) [4]. Trong số 55 người dị ứng keo ong này, có 4 người (chiếm 7,2%) phản ứng chéo với sáp ong, 22 người (chiếm 40%) phản ứng với Myroxylon pereirae, 15 người (chiếm 27,2%) phản ứng với colophonium và 6 người (chiếm 10,9%) dị ứng với hỗn hợp hương liệu FMI [4].
Khảo sát thêm trên 41 người dị ứng keo ong ghi nhận bàn tay là vị trí bị ảnh hưởng nhiều nhất, và mỹ phẩm là nguồn tiếp xúc phổ biến nhất [4]. Đáng chú ý, có 8 trong số 12 đối tượng cho biết tình trạng chàm da của họ đã cải thiện rõ rệt sau khi ngưng tiếp xúc hoàn toàn với keo ong [4]. Do sáp ong thường xuyên chứa tạp chất keo ong và chia sẻ các hợp chất nhựa thực vật tương đồng, người có tiền sử dị ứng hương liệu hay phấn hoa tự nhiên cần hết sức cẩn trọng [2, 3].
3. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ với làn da non nớt
Nhiều bậc phụ huynh có thói quen dùng sáp ong tự chế hoặc các loại kem dưỡng ẩm chứa sáp ong tự nhiên để trị hăm tã, nứt nẻ cho trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, hàng rào bảo vệ da của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, khả năng thẩm thấu qua da rất cao, khiến các chất kích thích và chất gây dị ứng dễ dàng xâm nhập sâu hơn.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về tính an toàn của sáp ong trên nhóm đối tượng trẻ sơ sinh. Các dữ liệu khoa học về dị ứng tiếp xúc chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành hoặc bệnh nhân da liễu nói chung [1, 2, 3]. Do đó, việc tự ý thoa các chế phẩm sáp ong nguyên chất hoặc son nẻ handmade lên môi và da của trẻ nhỏ có thể làm khởi phát viêm da tiếp xúc kích ứng mà cha mẹ khó nhận biết kịp thời.
Phụ huynh không nên tùy tiện bôi sáp ong cho trẻ sơ sinh nếu chưa có chỉ định hoặc tư vấn y khoa từ bác sĩ chuyên khoa nhi hay bác sĩ da liễu.
4. Người có hệ miễn dịch nhạy cảm trước hóa chất tồn dư
Sáp ong thường được dùng làm chất phủ bóng hoặc màng bọc bảo quản thực phẩm, dẫn đến nguy cơ người tiêu dùng nuốt phải qua đường tiêu hóa [3]. Nhiều người cho rằng ăn phải sáp ong thiên nhiên là vô hại, nhưng các bằng chứng mới lại chỉ ra nguy cơ từ môi trường [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 về ô nhiễm môi trường trong các sản phẩm sáp ong đã phát triển phương pháp chiết xuất và phân tích hiện đại (LC-MS/MS và GC-(MS)/MS) trên các mẫu sáp ong trắng (Cera Alba) và sáp ong vàng (Cera Flava) [3]. Kết quả cho thấy tất cả các mẫu sáp ong được phân tích đều chứa ít nhất một chất gây ô nhiễm [3]. Đặc biệt, nhóm chất làm dẻo phthalates, điển hình là DEHP, xuất hiện trong 100% các mẫu thử [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận thuốc trừ sâu, chủ yếu là các hoạt chất diệt côn trùng, chiếm tỷ lệ lớn trong các mẫu khảo sát [3]. Đáng lưu ý, các mẫu sáp ong vàng chưa qua xử lý kỹ có tỷ lệ nhiễm cao nhất: 60% mẫu chứa hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs), 75% mẫu chứa thuốc trừ sâu và 40% mẫu chứa phenol [3]. Tần suất phát hiện PAHs nhìn chung thấp hơn phthalates trên toàn bộ các loại sáp [3].
Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh hiện tại tại châu Âu vẫn chưa có quy định cụ thể về mức giới hạn tối đa cho các chất tạp nhiễm này trong sáp ong [3]. Do đó, những người nhạy cảm với hóa chất, phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc người suy giảm miễn dịch cần đặc biệt chú ý nguồn gốc khi dùng sáp ong làm thực phẩm hay thuốc uống.
Hiểu lầm thường gặp về độ lành tính của sáp ong
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "sáp ong tự nhiên nguyên chất, chưa qua tinh chế là tốt nhất và an toàn nhất". Sự thật khoa học cho thấy điều ngược lại: sáp ong vàng thô chưa qua tẩy lọc thường có tỷ lệ nhiễm tạp chất, nhựa cây gây dị ứng và hóa chất môi trường (PAHs, thuốc trừ sâu) cao hơn nhiều so với sáp ong trắng đã qua xử lý tinh chế [1, 4]. Nghiên cứu năm 2019 cũng chứng minh số người dị ứng với sáp vàng cao hơn hẳn so với sáp trắng [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng chữa lành vết thương của sáp ong với tính an toàn tuyệt đối. Dù keo ong hay sáp ong có thể hỗ trợ kháng khuẩn tự nhiên trong tổ ong, nhưng khi tiếp xúc trên nền da đang có vết thương hở, viêm loét hoặc chàm nặng, chúng có thể trở thành dị nguyên kích hoạt phản ứng quá mẫn muộn [1, 2].
Áp dụng thực tế an toàn và kết luận
Để tận dụng các đặc tính hữu ích của sáp ong mà không gặp phải tác dụng phụ không mong muốn, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Kiểm tra phản ứng da trước khi dùng: Trước khi bôi một loại son dưỡng môi hay kem nẻ mới chứa sáp ong, hãy thoa một lượng nhỏ vào vùng da mặt trong cẳng tay hoặc sau tai trong vòng 24 đến 48 giờ để quan sát xem có phản ứng đỏ rát, ngứa ngáy hay không [2].
- Ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng: Tránh sử dụng sáp ong thô không rõ nguồn gốc từ các hộ nuôi ong thủ công khi chưa qua kiểm định dư lượng thuốc trừ sâu hoặc tạp chất ô nhiễm môi trường [3].
- Ngưng sử dụng ngay khi môi hoặc da có dấu hiệu bất thường: Nếu nhận thấy môi sưng phù, nứt nẻ gia tăng, ngứa ngáy sau khi thoa dưỡng môi, cần ngừng sản phẩm ngay lập tức và đi khám chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác [1, 3].
Sáp ong là một món quà hữu ích từ tự nhiên trong ngành mỹ phẩm và đời sống, nhưng nó không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người. Việc hiểu rõ cơ địa bản thân, thận trọng trước các nguy cơ dị ứng tiếp xúc và tồn dư hóa chất sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe làn da một cách khoa học nhất. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu nếu bạn có bệnh nền về da hoặc nghi ngờ bản thân bị dị ứng với các chế phẩm từ loài ong.
