Nhiều người dân thường có thói quen truyền tai nhau các bài thuốc nam từ rễ cây mọc hoang, trong đó có rễ cây nhãn dê, để sắc nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc hoặc chữa đau nhức. Tuy nhiên, thói quen tự ý thu hái, sắc uống với liều lượng tùy tiện và dùng liên tục trong nhiều tuần lại tiềm ẩn mối nguy khôn lường cho sức khỏe. Liệu loại rễ cây này có thực sự an toàn tuyệt đối cho cơ thể như nhiều lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không có loại thảo dược nào an toàn nếu dùng sai liều lượng và tự ý kéo dài thời gian sử dụng. Đối với rễ cây nhãn dê, hiện chưa có nghiên cứu khoa học chuyên biệt nào xác định giới hạn an toàn hay liều lượng trị liệu rõ ràng trên người. Tự ý sắc uống liều cao có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa, tạo ra các tổn thương tế bào gan và thận âm thầm nhưng nghiêm trọng.
Gan và thận: Hai lá chắn dễ tổn thương nhất trước hợp chất lạ
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại sinh (xenobiotics), bao gồm thuốc và các hợp chất tự nhiên từ thảo dược [1]. Tại gan, hệ thống enzym cytochrome P450 hoạt động mạnh mẽ để khử độc và biến đổi các chất giúp cơ thể đào thải [1]. Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa này đôi khi không chỉ vô hiệu hóa độc chất mà còn vô tình tạo ra các sản phẩm trung gian độc hại, ví dụ như các gốc oxy hóa phản ứng tồn tại ngắn hạn [1].
Khi các gốc tự do này tích tụ, chúng thúc đẩy quá trình nitrat hóa protein và trực tiếp gây tổn thương cấu trúc mô gan [1]. Song song với gan, thận giữ vai trò then chốt trong việc đào thải thuốc và các sản phẩm chuyển hóa ra ngoài cơ thể [1]. Quá trình cô đặc nước tiểu diễn ra tại thận có thể trở thành mối nguy hại lớn cho các ống thận và mô liên kết xung quanh nếu nồng độ chất lạ quá cao [1]. Nếu gan và thận phải tiếp nhận liên tục một lượng lớn các hợp chất phức tạp từ thảo dược chưa qua tinh chế, nguy cơ nhiễm độc tạng là khó tránh khỏi [2].
Độc tính gan thận khi dùng thảo dược: Nghiên cứu khoa học nói gì?
Cần nhấn mạnh một thực tế: trong các dữ liệu y khoa hiện hành, chưa có nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng chuẩn mực nào được công bố để đánh giá chi tiết về rễ cây nhãn dê. Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ cho thấy bức tranh chung về nguy cơ ngộ độc gan thận từ các hợp chất đưa vào cơ thể đường uống.
Một nghiên cứu năm 2024 về mô hình 3D gan-thận kết hợp hệ tuần hoàn mô phỏng sinh học chỉ ra rằng gan và thận là hai cơ quan giải độc chính của cơ thể [2]. Tổn thương gan và thận do chất ngoại sinh có thể gây ra những biến đổi không thể phục hồi [2]. Nghiên cứu cho thấy khi tiếp xúc lặp lại với liều thấp chất gây độc (cyclosporine A), các dấu ấn sinh học báo hiệu tổn thương gan và thận đã xuất hiện rõ rệt chỉ sau 3 ngày [2]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp nạp các chất có độc tính liên tục, dù ở nồng độ không quá cao, vẫn gây hại rất nhanh cho tế bào.
Mặt khác, mức độ ảnh hưởng của thảo dược tự nhiên đường uống phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và thời gian. Một nghiên cứu năm 2025 về bột nhục đậu khấu (Myristica fragrans Houtt.) đánh giá độc tính đường uống trên động vật cho thấy: chuột dùng liều 1400 mg/kg thể trọng trong 90 ngày bị tổn thương gan và lắng đọng hemosiderin ở lách [3]. Đáng chú ý, ở liều 3500 mg/kg thể trọng kéo dài 90 ngày, chuột ghi nhận tổn thương cả gan và thận, kèm theo lắng đọng hemosiderin ở lách [3]. Thử nghiệm này minh chứng rõ ràng: thảo dược tự nhiên khi dùng lặp lại liều cao trong thời gian dài hoàn toàn có khả năng gây suy hoại đồng thời cả gan và thận.
Dẫu vậy, không phải mọi thảo dược đều gây độc. Một đánh giá năm 2015 trên cây Polygonum minus cho thấy thảo dược này an toàn cho gan và thận ngay cả khi dùng kéo dài với liều 100 mg mỗi ngày trong 12 tuần [4]. Các chỉ số cận lâm sàng cơ bản như albumin, AST, ALT, phosphatase kiềm, bilirubin, ure máu (BUN), creatinine và độ lọc cầu thận ước tính (GFR) đều không thay đổi có ý nghĩa [4]. Nghiên cứu độc tính cấp và bán cấp trên chuột Wistar uống dịch chiết nước của cây này trong 28 ngày cũng xác định mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là trên 1000 mg/kg thể trọng [4]. Sự khác biệt giữa các loại cây cho thấy người dùng không thể đánh đồng mọi thảo mộc thiên nhiên đều lành tính như nhau.
Những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Hạn chế lớn nhất đối với việc dùng rễ cây nhãn dê là sự thiếu hụt hoàn toàn các nghiên cứu thực nghiệm độc chất học. Mọi dữ liệu về tính an toàn của việc sắc rễ cây này hầu như chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian lưu truyền miệng, không có thông số về liều độc hay liều an toàn.
Bên cạnh đó, các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm cũng tồn tại những giới hạn nhất định [2]. Động vật có khả năng cô đặc nước tiểu ở mức độ cao hơn nhiều so với người hoặc chó, do đó mức độ phơi nhiễm cục bộ với các chất độc hoặc chất chuyển hóa trong nước tiểu ở động vật có thể cao hơn [1]. Ngược lại, các nghiên cứu tiền lâm sàng không phải lúc nào cũng phát hiện được hết mọi độc tính gan và thận sẽ xảy ra trên cơ thể người do sự khác biệt về gen và cơ chế chuyển hóa [1, 4]. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu chưa được thử nghiệm bài bản là hành động mạo hiểm.
Hiểu lầm tai hại: Thảo dược tự nhiên là không có độc?
Quan niệm phổ biến nhất trong dân gian là "thuốc nam từ cây cỏ lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là một sai lầm nguy hiểm. Rất nhiều loài cây chứa độc chất nội sinh để tự vệ sinh học, hoặc tạo ra các chất chuyển hóa gây hại khi đi qua gan [1]. Độc tính trên gan và thận là mối lo ngại hàng đầu khi sử dụng bất kỳ sản phẩm tự nhiên nào [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng khi cơ thể chưa xuất hiện triệu chứng vàng da, phù nề hay đau đớn thì tạng vẫn an toàn. Trong thực tế lâm sàng, các độc chất có thể phá hủy tế bào gan và màng lọc cầu thận một cách thầm lặng trong nhiều tuần trước khi biểu hiện qua các xét nghiệm máu hoặc triệu chứng suy tạng cấp [1, 4].
Bốn lưu ý an toàn tối quan trọng khi dùng rễ cây nhãn dê
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dùng cần ghi nhớ 4 nguyên tắc cốt lõi:
Thứ nhất, không tự ý tăng liều hoặc sắc uống đậm đặc. Các phản ứng nhiễm độc gan và thận tỷ lệ thuận với nồng độ chất đưa vào cơ thể; dùng liều càng cao, áp lực chuyển hóa lên gan và tổn thương ống thận càng nặng [3, 4].
Thứ hai, không dùng kéo dài liên tục nhiều tuần. Quá trình phơi nhiễm lặp lại với các chất lạ chưa rõ cấu trúc độc tính trong thời gian dài (như mô hình 90 ngày trên động vật) đã được chứng minh có thể gây suy thoái mô gan thận nghiêm trọng [3].
Thứ ba, không tự thu hái hoặc sử dụng nguồn rễ không rõ nguồn gốc. Nhầm lẫn dược liệu hoặc thu hái cây mọc ở vùng đất ô nhiễm kim loại, hóa chất sẽ làm tăng gấp bội nguy cơ tổn thương tạng khi sắc uống [5].
Thứ tư, luôn đảm bảo cơ thể đủ nước khi dùng bất kỳ dược liệu nào. Thiểu niệu do mất nước làm tăng nồng độ thuốc và chất chuyển hóa trong nước tiểu, biến tình trạng mất nước thành yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tổn thương thận do chất độc [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người lớn tuổi cần tuyệt đối thận trọng trước các bài thuốc dân gian [1]. Ở người cao tuổi, tình trạng thiểu niệu do thiếu nước diễn ra khá phổ biến, làm cho nồng độ các chất chuyển hóa qua thận bị cô đặc ở mức nguy hiểm [1]. Bệnh nhân cao tuổi cũng thường có sẵn các bệnh lý nền về gan hoặc thận [1].
Ngoài ra, những người đang dùng đồng thời các loại thuốc tây y, người uống rượu bia, hoặc người có chế độ ăn gây cảm ứng hoặc ức chế enzym gan P450 cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1]. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong rễ cây với hệ thống enzym chuyển hóa có thể làm bùng phát các chất trung gian độc hại, gây hoại tử mô gan nghiêm trọng [1].
Cách xử trí và áp dụng an toàn trong thực tế
Trước khi có ý định sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây nhãn dê, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng hoặc đơn kê từ người không có chuyên môn y khoa.
Nếu được bác sĩ chỉ định dùng một bài thuốc có vị nhãn dê, người dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn. Trong quá trình sắc uống, cần uống đủ nước trong ngày để hỗ trợ thận đào thải [1]. Ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi quá mức, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, phù chân hoặc đau tức vùng hạ sườn, phải ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện để xét nghiệm đánh giá chức năng gan (AST, ALT, bilirubin) và thận (creatinine, BUN) [2, 5].
Chăm sóc sức khỏe bằng thảo dược chỉ thực sự mang lại lợi ích khi dựa trên cơ sở khoa học và sự kiểm soát y tế chặt chẽ. Việc tôn trọng liều lượng, thận trọng trước các bài thuốc lạ và không lạm dụng thảo dược dài ngày chính là biện pháp tốt nhất để bảo vệ hai cơ quan giải độc quý giá của cơ thể.
