Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ trị bệnh khớp. Cây ngũ trảo (tên khoa học thường gặp là Cayratia japonica) là một trong những loại thảo dược dân gian được truyền tai sử dụng khá phổ biến. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước uống mà không nắm rõ đặc tính dược học và thành phần hoạt chất có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khôn lường.
Câu trả lời ngắn gọn: Người dân tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc ngũ trảo bừa bãi, đặc biệt là phụ nữ mang thai, người suy thận, người đang dùng thuốc hạ huyết áp và các đối tượng nhạy cảm khác. Dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy các hợp chất tự nhiên trong ngũ trảo có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đồng thời loại cây này rất dễ bị nhầm lẫn với các dược liệu khác, đòi hỏi phải có sự kiểm soát chặt chẽ từ chuyên gia y tế.
Hoạt chất thực vật và cơ chế tác động sinh học
Ngũ trảo (Cayratia japonica) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng nhờ đặc tính chống viêm và hỗ trợ trị liệu [1]. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các tác dụng sinh học của cây chủ yếu đến từ nguồn hợp chất flavonoid vô cùng phong phú được sinh tổng hợp tự nhiên [1].
Khi phân tích qua hệ thống sắc ký và khối phổ, các nhà khoa học đã phân lập được ít nhất 7 hợp chất flavonoid chính bao gồm schaftoside, luteolin-7-O-glucuronide, luteolin-7-O-glucoside, apigenin-7-O-glucuronide, luteolin, apigenin, chrysin cùng 1 dẫn xuất coumarin là esculetin [2]. Các phân tử này có khả năng thâm nhập sinh học tốt và có ái lực gắn kết mạnh mẽ với các thụ thể mục tiêu trong giai đoạn viêm và tăng sinh tế bào [2].
Chính vì chứa các hoạt chất có tính chuyển hóa và tác động dược lý rõ rệt lên tế bào, việc đưa một lượng lớn dịch chiết dạng nước sắc vào cơ thể qua đường uống sẽ kích hoạt các phản ứng sinh hóa nội sinh. Những hoạt chất này có thể can thiệp vào quá trình co giãn mạch, ảnh hưởng đến mức lọc vi cầu thận hoặc tác động lên sự co thắt cơ trơn.
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Cho đến nay, các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học và di truyền của cây ngũ trảo (Cayratia japonica):
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng tế bào khuếch tán Franz cải tiến và mô da bụng chuột cống để kiểm tra độ thấm và lưu giữ hoạt chất của thuốc mỡ ngũ trảo qua da lành hoặc da bị rách [2]. Kết quả bằng phương pháp UPLC-Q-TOF-MS/MS kết hợp mô hình hóa phân tử ghi nhận 7 flavonoid và 1 coumarin có khả năng thẩm thấu hoặc lưu giữ trong mô da [2]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng các flavonoid là thành phần hoạt chất cốt lõi có ái lực gắn kết cao với các đích liên quan đến giai đoạn viêm và tăng sinh [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên mô hình ngoài da và trong ống nghiệm, chưa đánh giá tác động toàn thân khi dung nạp qua đường tiêu hóa.
Một nghiên cứu khác được công bố vào năm 2025 đã xây dựng cơ sở dữ liệu hệ phiên mã từ ba mô của cây Cayratia japonica để làm rõ con đường sinh tổng hợp flavonoid [1]. Các nhà khoa học đã xác định được 38 gen đơn bội liên quan đến con đường này, trong đó ghi nhận mức độ biểu hiện của 3 gen mã hóa enzyme chủ chốt (một gen 4-coumarate-CoA ligase DN990 và hai gen chalcone isomerase DN1381, DN2421) có mối tương quan thuận và có ý nghĩa thống kê với hàm lượng flavonoid tổng số [1]. Thông qua phân tích dược lý mạng lưới, nghiên cứu dự đoán được 5 đích điều trị quan trọng liên quan đến viêm đại tràng [1]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ dừng lại ở phân tích tin sinh học và phiên mã thực vật, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.
Về mặt di truyền học thực vật, các nghiên cứu năm 2012 và 2014 đã làm sáng tỏ tính phức tạp trong phân loại học của phức hợp loài Cayratia japonica [3], [4]. Các phân tích gen nhân và lạp thể cho thấy các quần thể ngũ trảo tại châu Á phát sinh qua nhiều sự kiện lai chéo lặp đi lặp lại giữa các dòng phân kỳ di truyền từ thế Oligocene, dẫn đến sự hiện diện của các chủng tam bội và nhị bội mang tính dị hợp tử cao [3], [4]. Quá trình tiến hóa và lai chéo phức tạp này khiến các dòng thực vật trong tự nhiên bị biến đổi hình thái tinh vi và khó phân định chính xác bằng mắt thường [4].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ nhầm lẫn loài
Cần nhìn nhận khách quan rằng hầu hết các nghiên cứu hiện đại về ngũ trảo mới chỉ dừng lại ở mức độ phân tích hệ gen thực vật, nghiên cứu tin sinh học hoặc kiểm tra độ thấm hoạt chất trên mô da động vật trong ống nghiệm [2], [1], [3]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn đánh giá tính an toàn tuyệt đối của nước sắc ngũ trảo khi uống dài ngày trên cơ thể người.
Đáng lưu tâm hơn, cây ngũ trảo rất thường xuyên bị nhầm lẫn hoặc dùng để làm giả dược liệu giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum) [5], [6]. Năm 2008, một nghiên cứu đã phải sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử PCR-RFLP phân cắt 6 đoạn DNA lục lạp bằng enzyme giới hạn để phân biệt 7 loài giảo cổ lam với mẫu ngũ trảo làm giả [6]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra rằng cấu trúc vân tay DNA nhân bản bằng mồi ngẫu nhiên giữa giảo cổ lam và ngũ trảo chỉ có độ tương đồng từ 45,7% đến 94,5% [5].
Sự nhầm lẫn giữa ngũ trảo và giảo cổ lam hay các cây dại có hình thái lá chân vịt tương tự là rủi ro cực kỳ phổ biến trong tự nhiên. Người tự thu hái rất dễ dùng sai cây, dẫn đến việc hấp thu các chất lạ hoặc không kiểm soát được tác dụng dược lý.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính, uống nước sắc ngũ trảo thay trà hằng ngày sẽ giúp phòng ngừa mọi chứng bệnh viêm nhiễm mà không có tác dụng phụ. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Mọi loại thảo dược chứa các flavonoid hoạt tính cao đều có thể gây phản ứng quá mẫn, tạo gánh nặng đào thải cho các cơ quan nội tạng hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc tân dược điều trị bệnh mạn tính. Việc dùng thảo mộc bừa bãi không qua chế biến chuẩn hóa có thể dẫn đến quá liều các chất chuyển hóa tự nhiên mà người dùng không hề hay biết.
4 nhóm đối tượng không nên tự ý dùng nước sắc ngũ trảo
Dựa trên các đặc tính dược lý thực vật học và nguyên tắc thận trọng y khoa, có 4 nhóm người cần tuyệt đối tránh việc tự ý sắc uống nước ngũ trảo:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên nhóm phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Các hoạt chất flavonoid và coumarin trong ngũ trảo có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, tiềm ẩn nguy cơ tác động lên trương lực cơ trơn tử cung hoặc bài tiết qua sữa mẹ [2]. Để đảm bảo an toàn tối đa cho thai nhi và trẻ nhỏ, nhóm đối tượng này không được tự ý dùng.
Thứ hai là người mắc bệnh suy thận hoặc rối loạn chức năng thận: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc lọc và đào thải các dẫn xuất chuyển hóa của flavonoid cũng như các tạp chất hữu cơ từ nước sắc dược liệu. Ở người đã bị tổn thương vi cầu thận hoặc suy giảm độ thanh thải, việc uống dịch chiết cô đặc từ cây cỏ chưa qua kiểm định liều lượng chuẩn sẽ làm tăng gánh nặng lọc, có thể khiến chức năng thận suy giảm nhanh hơn.
Thứ ba là người đang dùng thuốc điều trị hạ huyết áp: Các hợp chất flavonoid tự nhiên (như luteolin, apigenin) đã được ghi nhận có các hoạt tính tác động đến thụ thể tế bào và phản ứng viêm mạch máu [2]. Khi kết hợp chung với các nhóm thuốc ức chế men chuyển, chẹn kênh canxi hay thuốc chẹn thụ thể, nước sắc thảo mộc có thể làm biến đổi sinh khả dụng của thuốc, dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc làm mất tác dụng ổn định huyết áp định kỳ.
Thứ tư là người có cơ địa dị ứng và người mắc nhiều bệnh mạn tính đang uống thuốc tây y: Do ngũ trảo có nguy cơ bị nhầm lẫn rất cao với các loài thực vật khác do tính dị hợp di truyền phức tạp [5], [3], người có cơ địa nhạy cảm rất dễ bị phát ban, dị ứng hoặc ngộ độc thực vật lạ. Ngoài ra, việc phối hợp thảo dược tự nhiên chưa rõ cơ chế dược động học với các phác đồ điều trị nội khoa phức tạp luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.
Cách áp dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Nếu có nhu cầu ứng dụng dược tính của ngũ trảo trong việc hỗ trợ điều trị viêm nhiễm, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm chiết xuất đã qua chuẩn hóa (chẳng hạn như dạng mỡ bôi ngoài da đã được nghiên cứu về cơ chế thẩm thấu và làm lành tổn thương) dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc [2].
Tuyệt đối không tự ý hái lá, thân cây tươi hoặc khô để nấu nước sắc uống thay nước lọc khi chưa có chẩn đoán bệnh và chỉ định liều lượng cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Khi nhận thấy bản thân thuộc các nhóm nguy cơ cao, người bệnh cần ưu tiên tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi tiếp cận bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Nước sắc ngũ trảo dù chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên đầy tiềm năng nhưng dữ liệu khoa học về đường uống vẫn còn nhiều khoảng trống. Người dân cần giữ thái độ khoa học, cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ, không để những lời đồn truyền miệng gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe bản thân.
