Cây xương khô (còn gọi là cây giao, kim giao, san hô xanh, tên khoa học Euphorbia tirucalli) được trồng làm cảnh phổ biến tại nhiều gia đình và lưu truyền trong dân gian như bài thuốc trị viêm xoang. Nhiều người tự ý bẻ cành xông hơi hoặc bôi dịch mủ mà không lường trước độc tính. Dù có một số nghiên cứu thử nghiệm về hoạt tính sinh học, nhựa mủ cây xương khô chứa nhiều chất gây kích ứng mạnh và tiềm ẩn độc tính toàn thân.
Nhựa cây này có thể gây bỏng rát da, tổn thương mắt nghiêm trọng và rối loạn tiêu hóa. Bốn nhóm người cần tránh hoàn toàn việc tiếp xúc gồm: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh lý về mắt và người mắc bệnh hô hấp mạn tính. Việc tiếp xúc qua da, niêm mạc mắt hoặc tự ý hít hơi xông chứa mủ cây tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính.
Độc tính và cơ chế tác động của nhựa cây xương khô
Cây xương khô thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), đặc trưng bởi dòng nhựa mủ trắng đục chảy ra dồi dào mỗi khi thân hoặc cành bị tổn thương [1]. Nhựa mủ này chứa hỗn hợp phức tạp của các hợp chất triterpene, diterpene và steroid [2]. Trong số đó, các este ingenol và este phorbol (nhóm tigliane) là những thành phần có hoạt tính sinh học mạnh nhưng cũng gây kích ứng dữ dội mô tiếp xúc [3].
Khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt sinh học, mủ xương khô gây phản ứng viêm cấp tính cục bộ [1]. Tiếp xúc qua mắt gây viêm kết mạc và viêm giác mạc do hóa chất [4]. Khi nuốt phải, dịch mủ gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa [1]. Không những vậy, các diterpene loại ingenol còn được ghi nhận có khả năng thúc đẩy hình thành khối u và là yếu tố nguy cơ môi trường liên quan đến u lympho Burkitt [3]. Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2025 cũng chỉ ra độc tố từ mủ cây gây stress oxy hóa và phản ứng viêm mạch máu khi đi vào cơ thể [5].
Bằng chứng ngộ độc thực tế từ hệ thống y tế
Dữ liệu lâm sàng ghi nhận nhiều ca ngộ độc do tiếp xúc ngoài ý muốn với loài cây này. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2020 phân tích số liệu tại Hệ thống Trung tâm Chống độc Texas (TPCN) trong giai đoạn 2000-2018 đã thống kê 678 trường hợp phơi nhiễm với Euphorbia tirucalli [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tiếp xúc do vô ý lên tới 97,5% và 94,4% vụ việc xảy ra ngay tại nhà riêng của nạn nhân [1].
Con đường phơi nhiễm phổ biến nhất là qua mắt chiếm 60,9%, tiếp theo là đường nuốt phải chiếm 31,9% và tiếp xúc qua da chiếm 17,3% [1]. Về triệu chứng lâm sàng được báo cáo, tác động lên mắt chiếm 60,0%, phản ứng trên da chiếm 14,0% và rối loạn tiêu hóa chiếm 12,1% [1]. Nghiên cứu ghi nhận 17,1% tổng số ca bệnh có kết cục nghiêm trọng tiềm ẩn [1]. Dù 66,5% trường hợp được xử trí ngoài cơ sở y tế, một tỷ lệ đáng kể nạn nhân vẫn cần can thiệp cấp cứu chuyên sâu [1].
Nguy cơ tổn thương mắt nghiêm trọng
Tác động hủy hoại bề mặt nhãn cầu là mối nguy lớn nhất khi tiếp xúc dịch mủ xương khô [1]. Báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2009 ghi nhận một trường hợp nam giới 40 tuổi bị tổn thương mắt do hóa chất từ nhựa mủ Euphorbia tirucalli, dẫn đến viêm kết mạc giác mạc cấp tính [4]. Bệnh nhân chịu tổn thương mô mắt nghiêm trọng sau khi bị mủ cây bắn vào [4].
Các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận mủ cây gây kích ứng cục bộ rất mạnh khi chạm vào mắt [1]. Với người vốn đã có bệnh lý giác mạc, viêm kết mạc hay các tổn thương mắt mạn tính, độc chất từ nhựa cây có thể làm trầm trọng hóa phản ứng viêm, gây loét giác mạc và ảnh hưởng lâu dài đến thị lực. Bất kỳ thao tác tỉa cành nào làm bắn mủ vào mắt đều đòi hỏi phải xử trí rửa mắt khẩn cấp và chuyển tới cơ sở y tế [1, 3].
Tác động trên thận và tế bào miễn dịch
Bên cạnh nguy cơ kích ứng bề mặt, dịch mủ cây xương khô còn bộc lộ độc tính toàn thân qua các mô hình nghiên cứu động vật. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 đánh giá tác động của nhựa Euphorbia tirucalli trên chuột cống trắng Wistar khỏe mạnh bằng đường uống [5]. Động vật thí nghiệm được chia thành nhóm đối chứng uống nước và nhóm dùng mủ cây với liều 13,47 mg/kg cân nặng mỗi ngày thông qua ống thông dạ dày trong 15 ngày [5].
Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm chuột dùng mủ cây bị suy giảm đáng kể mức lọc cầu thận (GFR), lưu lượng huyết tương qua thận (RPF) và lưu lượng máu qua thận (RBF), đồng thời gia tăng sức cản mạch máu thận (RVR) và huyết áp động mạch trung bình (MAP) [5]. Mô thận xuất hiện mức độ gia tăng của các sản phẩm oxy hóa protein tiến triển, enzyme myeloperoxidase, oxit nitric cùng các gốc tự do peroxynitrite/hydroxyl [5]. Những biến đổi này khẳng định nhựa mủ xương khô gây tổn thương huyết động thận, thúc đẩy stress oxy hóa và phản ứng viêm mô thận ngay cả trên cơ thể khỏe mạnh [5].
Ở mức độ tế bào, một nghiên cứu năm 2011 trên dịch nuôi cấy tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) từ người khỏe mạnh cho thấy dịch chiết mủ Euphorbia tirucalli kích thích mạnh mẽ cả sự tăng sinh lẫn hiện tượng chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào lympho T CD3(+) [6]. Phản ứng can thiệp sâu vào chu kỳ tế bào miễn dịch này cho thấy hợp chất trong mủ xương khô có hoạt tính sinh học không thể xem thường [6].
Các nghiên cứu tế bào chống ung thư và giới hạn
Trong nghiên cứu dược học thực nghiệm, một số thành phần chiết xuất từ cây xương khô được phân tích tiềm năng ức chế khối u. Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra hợp chất euphol phân lập từ nhựa mủ cây có tác dụng làm ngừng chu kỳ tế bào ung thư vú người dòng T47D ở pha G1 sau các mốc thời gian 24, 48 và 72 giờ thông qua việc điều hòa giảm cyclin D1, CDK2 và tăng biểu hiện các chất ức chế chu kỳ tế bào p21, p27 [7]. Một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên chuột tiêm tế bào u hắc tố B16/F10 ghi nhận việc cho chuột uống 0,467 microgam nhựa mủ pha loãng trong 200 ml nước muối sinh lý suốt 14 ngày làm giảm thể tích các nốt di căn ở phổi [2]. Nghiên cứu mô phỏng điện toán năm 2025 cũng dự đoán một số phối tử trong lá cây có ái lực gắn kết với tế bào ung thư đầu cổ dương tính với virus Epstein-Barr [8].
Tuy nhiên, các kết quả chống ung thư này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở mô hình mô phỏng máy tính, tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm liều lượng vi mô trên chuột [2, 4, 8]. Chúng không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể dùng cây tươi để trị bệnh. Trái lại, các este ingenol tự nhiên trong nhựa cây còn được chứng minh là chất kích thích khối u và liên quan đến u lympho Burkitt [3]. Sử dụng tự phát không những không chữa được bệnh mà còn đẩy người dùng vào nguy cơ ngộ độc cấp tính [1, 6].
4 nhóm người cần tránh tuyệt đối việc tiếp xúc
Dựa trên độc tính kích ứng niêm mạc, độc tính trên thận và dữ liệu ngộ độc lâm sàng, 4 nhóm đối tượng sau không được tiếp xúc với cây xương khô:
Trẻ nhỏ: Trẻ em hiếu động, thường tò mò ngắt lá, bẻ cành và đưa tay lên mắt, miệng. Báo cáo từ TPCN ghi nhận nhóm trẻ từ 5 tuổi trở xuống chiếm tới 16,8% tổng số ca ngộ độc, nhóm trẻ từ 6-12 tuổi chiếm 8,0% [1]. Da và niêm mạc mắt trẻ rất mỏng manh, nguy cơ nuốt phải mủ cây hoặc dụi mủ vào mắt dẫn đến tổn thương diện rộng [1].
Phụ nữ mang thai: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận tính an toàn của cây xương khô trên phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, các độc chất diterpene, este phorbol và khả năng gây stress oxy hóa, thay đổi huyết áp mạch máu thận quan sát thấy trên động vật cảnh báo nguy cơ tiềm tàng cho thai kỳ [5, 6]. Phụ nữ mang thai cần tránh xa hoàn toàn loại cây này.
Người có bệnh lý về mắt: Các bệnh nhân viêm kết mạc, viêm loét giác mạc hoặc tổn thương nhãn cầu mạn tính tuyệt đối không đến gần nơi trồng hoặc chăm sóc cây xương khô. Nhựa cây bắn vào mắt gây viêm kết mạc giác mạc cấp do hóa chất, có thể làm hỏng thị lực vĩnh viễn trên nền mắt đang tổn thương [1, 3].
Người mắc bệnh hô hấp mạn tính: Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc bẻ cành xương khô nấu nước sôi để hít hơi trị viêm xoang. Trong dân gian tại Brazil, mủ cây từng được dùng trị ho [3]. Tuy nhiên, việc đun nóng làm bay hơi các este diterpene và hóa chất gây kích ứng [5, 8]. Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc viêm đường hô hấp mạn tính khi hít phải hơi chứa độc tố này dễ bị co thắt phế quản cấp, kích ứng niêm mạc đường thở nghiêm trọng.
Hiểu lầm thường gặp và khuyến cáo an toàn
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược thiên nhiên luôn lành tính. Nhiều người tự bẻ cành cây xông mũi, thậm chí nhỏ dịch cây vào mũi họng mà không biết dịch mủ gây kích ứng tiêu hóa chiếm 12,1% và tổn thương nghiêm trọng chiếm 17,1% các ca ngộ độc được báo cáo [1]. Dân gian từng dùng mủ cây làm thuốc trị giun sán hay phong thấp, nhưng y học hiện đại đã ghi nhận độc tính làm suy giảm chức năng lọc máu của thận và nguy cơ kích thích khối u [5, 6].
Để đảm bảo an toàn, các gia đình có trẻ nhỏ hoặc người mắc bệnh mạn tính không nên trồng cây xương khô làm cảnh trong nhà [1]. Nếu bắt buộc phải chăm sóc hoặc chặt bỏ cây, người thực hiện cần đeo găng tay dày, kính bảo hộ mắt kín và khẩu trang che kín mũi miệng [1, 3].
Khi không may bị nhựa cây dính vào mắt hoặc da, phải rửa ngay lập tức dưới vòi nước sạch liên tục trong nhiều phút và đến ngay cơ sở y tế gần nhất [1, 3]. Người có bệnh lý nền cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào, tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược chưa được cấp phép để thay thế phác đồ điều trị chuẩn y khoa.
