Nhịn ăn ngắt quãng có làm nặng thêm tình trạng thiếu máu?

Băn khoăn về chế độ ăn ngắt quãng và bệnh thiếu máu

Nhịn ăn ngắt quãng hiện là phương pháp kiểm soát cân nặng phổ biến trong cộng đồng. Nhiều người áp dụng việc thu hẹp khung thời gian nạp năng lượng trong ngày để cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, mối lo ngại về nguy cơ thiếu máu hay làm trầm trọng thêm chỉ số hồng cầu thấp lại khiến không ít người e dè.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp khẳng định nhịn ăn ngắt quãng gây suy giảm hồng cầu hay trực tiếp làm bùng phát thiếu máu. Dẫu vậy, việc co hẹp khung giờ ăn tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nếu khẩu phần không bảo đảm đủ vi chất. Những tác dụng phụ ghi nhận khi nhịn ăn kéo dài có thể tương đồng hoặc chồng lấp lên triệu chứng thiếu máu.

Sự liên kết giữa chuyển hóa năng lượng, mức độ hấp thu sắt và lượng dinh dưỡng nạp vào đòi hỏi người thực hiện phải hiểu rõ cơ thể trước khi áp dụng.

Cơ chế hấp thu vi chất và tương tác chuyển hóa

Thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là sắt và folate, là nguồn cơn chính dẫn đến tình trạng suy giảm hồng cầu. Ở cấp độ chuyển hóa, hormone insulin giữ mối tương tác chặt chẽ với quá trình phân bổ sắt trong cơ thể ^[1]. Insulin kích thích tổng hợp ferritin và thúc đẩy tế bào hấp thu sắt qua việc tái phân bố thụ thể transferrin từ tế bào chất ra màng tế bào ^[1]. Quá trình này diễn ra song song với việc vận chuyển đường glucose ^[1].

Khi thời gian nạp thức ăn bị rút ngắn, năng lượng không đủ dễ kéo theo sụt giảm hàm lượng vi chất quan trọng ^[2]. Nếu các bữa ăn không cung cấp đủ nguyên liệu cấu tạo máu, dự trữ sắt trong cơ thể sẽ suy kiệt.

Bên cạnh đó, việc cơ thể thiếu hụt năng lượng và nước trong các khung giờ nhịn ăn kéo dài có thể kích hoạt hàng loạt phản ứng tiêu cực. Tình trạng này làm trầm trọng hơn cảm giác choáng váng mệt mỏi ở người vốn có dự trữ vi chất kém ^[2].

Bằng chứng khoa học về thiếu máu và các can thiệp liên quan

Các tài liệu y khoa hiện nay đánh giá nhiều khía cạnh khác nhau của thiếu máu trên từng nhóm dân số chuyên biệt.

Một nghiên cứu năm 2007 tiến hành can thiệp trên 54 phụ nữ tiền mãn kinh không mắc đái tháo đường bị thiếu máu thiếu sắt ^[1]. Các đối tượng được điều trị bằng chế phẩm sắt đường uống, tính toán chỉ số đề kháng insulin dựa trên mô hình HOMA và phân nhóm theo độ tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[1]. Kết quả cho thấy sau khi bù sắt, nồng độ insulin lúc đói giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm dưới 40 tuổi (P=0.040) và nhóm có BMI dưới 27 kg/m2 (P=0.022), nhưng không thấy ở nhóm từ 40 tuổi trở lên hoặc BMI từ 27 kg/m2 trở lên ^[1]. Nồng độ insulin sau điều trị tương quan thuận với chỉ số khối cơ thể (r=0.386, P=0.004) và nồng độ hemoglobin (r=0.285, P=0.036) ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra việc điều chỉnh thiếu máu cải thiện độ nhạy insulin ở phụ nữ trẻ, thể trạng gầy, nhưng giới hạn là cỡ mẫu nhỏ và không đánh giá chế độ nhịn ăn ^[1].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2011 rà soát 31 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và giả ngẫu nhiên theo tiêu chuẩn CHERG nhằm đánh giá việc bổ sung sắt có hoặc không kèm axit folic ở phụ nữ mang thai ^[3]. Bổ sung sắt hàng ngày giúp giảm 73% nguy cơ thiếu máu vào thời điểm chuyển dạ (RR = 0.27; KTC 95%: 0.17 - 0.42) và giảm 67% nguy cơ thiếu máu thiếu sắt (RR = 0.33; KTC 95%: 0.16 - 0.69) so với nhóm chứng hoặc giả dược ^[3]. Khi phối hợp sắt cùng axit folic hàng ngày, nguy cơ thiếu máu ở thời điểm sinh nở cũng giảm 73% (RR = 0.27; KTC 95%: 0.12 - 0.56) ^[3]. Bằng chứng được xếp loại chất lượng trung bình, xác thực tầm quan trọng của nguồn vi chất cung ứng ổn định ^[3].

Một nghiên cứu theo dõi năm 1996 trên 69 bệnh nhân trên 50 tuổi (43 nam, 26 nữ, tuổi trung bình 68) bị thiếu máu thiếu sắt có kết quả nội soi tiêu hóa bình thường ^[4]. Thời gian theo dõi trung bình kéo dài 39 tháng ^[4]. Kết quả cho thấy tình trạng thiếu máu thiếu sắt được giải quyết ở 49 bệnh nhân (71%) ^[4]. Trong số 16 bệnh nhân (23%) còn thiếu máu nhẹ mạn tính, có 12 người mắc kèm bệnh lý nền mạn tính ^[4]. Nghiên cứu phản ánh hầu hết các ca thiếu máu hồi phục tốt khi được bù sắt, trừ trường hợp có bệnh mạn tính gây cản trở ^[4].

Một khảo sát cắt ngang năm 2024 tại Quảng Châu (Trung Quốc) thu thập dữ liệu từ 2.530 trẻ em và thanh thiếu niên 9-17 tuổi cho thấy tỷ lệ thiếu sắt là 13.36% ^[5]. Nhóm tiêu thụ nhiều đồ ăn vặt, thức ăn nhanh hoặc nhóm ăn nhiều ngũ cốc và củ có nguy cơ thiếu sắt cao hơn nhóm tiêu thụ ít nhất ^[5]. Ngược lại, nhóm có xu hướng tiêu thụ nhiều thịt kết hợp nội tạng, hoặc ăn nhiều rau củ quả ghi nhận nguy cơ thiếu sắt thấp hơn rõ rệt ^[5]. Chế độ ăn uống do đó quyết định trực tiếp đến tình trạng tích trữ sắt trong cơ thể ^[5].

Tại Ấn Độ, dữ liệu năm 2018 từ sổ đăng ký bệnh nhân suy tim giảm phân suất tống máu không do thiếu máu cục bộ xác định giới nữ, tiền sử chảy máu, chế độ ăn chay, đái tháo đường và suy giảm chức năng thận là những yếu tố nguy cơ dẫn tới thiếu sắt và thiếu máu ^[6].

Năm 2021, một nghiên cứu cắt ngang trên 165 phụ nữ mang thai từ 19 đến 45 tuổi ghi nhận tỷ lệ thiếu máu là 15.2% và tỷ lệ thiếu sắt lên tới 65.5% ^[7]. Tổng lượng sắt nạp vào, photpho, vitamin B1 và B2 là các yếu tố then chốt liên quan đến thiếu sắt, trong khi tuổi, số lần sinh, việc bổ sung axit folic và tổng lượng sắt ăn vào ảnh hưởng đến tỷ lệ thiếu máu ^[7]. Thiếu máu và thiếu sắt thường đi kèm với tình trạng thiếu hụt đồng thời nhiều chất dinh dưỡng ^[7].

Rủi ro sức khỏe khi thực hành nhịn ăn ngắt quãng

Mặc dù việc điều chỉnh khung giờ ăn có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết, các báo cáo y khoa nhấn mạnh nhịn ăn ngắt quãng tiềm ẩn tác dụng phụ ^[2]. Các phản ứng bất lợi bao gồm chóng mặt, buồn nôn, mất ngủ, ngất xỉu, té ngã, đau nửa đầu, suy nhược gây hạn chế sinh hoạt hàng ngày và cồn cào do đói ^[2]. Những vấn đề này xuất phát từ việc lượng năng lượng cung cấp không đủ hoặc do tình trạng mất nước gây ra ^[2].

Người mắc các bệnh mạn tính như bệnh mạch vành, đau thắt ngực không ổn định, suy tim, rung nhĩ, tiền sử đột quỵ, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thuyên tắc mạch, hen suyễn, bệnh thận mạn có nguy cơ gặp biến cố cao hơn khi nhịn ăn ^[2]. Hiện tại còn thiếu dữ liệu lâm sàng về phản ứng của nhóm bệnh nhân này khi nhịn ăn, do đó việc để người bệnh đối mặt với các nguy cơ nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ là không hợp lý ^[2].

Nếu một người đang bị thiếu máu mà lại gặp thêm triệu chứng chóng mặt, suy nhược do thiếu calo hoặc mất nước khi nhịn ăn, thể trạng chung sẽ suy giảm nghiêm trọng.

Những hiểu lầm thường gặp về thiếu máu và dinh dưỡng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt giảm thời gian ăn mà không cần quan tâm đến thành phần thực phẩm thì sức khỏe vẫn đảm bảo. Dữ liệu khoa học chứng minh việc ăn nhiều đồ ăn vặt, đồ ăn nhanh dẫn đến nguy cơ thiếu hụt sắt cao hơn ^[5]. Trái lại, việc cung cấp đầy đủ thực phẩm chất lượng như rau củ, trái cây, thịt nạc và nội tạng mới là yếu tố bảo vệ cơ thể khỏi thiếu máu thiếu sắt ^[5].

Một ngộ nhận khác là thiếu máu chỉ liên quan đơn thuần tới lượng thức ăn. Một nghiên cứu định tính năm 2015 tại Burkina Faso chỉ ra rằng phụ nữ địa phương chỉ xem mất máu là vấn đề thể tích máu và nghĩ có thể dễ dàng bù đắp bằng cách ăn uống thông thường, đồng thời không hiểu rõ vai trò vi chất của các viên sắt ^[8]. Thực tế lâm sàng cho thấy thiếu máu thiếu sắt thường phức tạp, liên quan mật thiết đến sự thiếu hụt nhiều chất dinh dưỡng như folate, vitamin nhóm B và sự hấp thu của từng cá thể [2, 6].

Do đó, nhịn ăn ngắt quãng nếu thực hiện một cách cực đoan, lơ là thành phần dinh dưỡng trong khung giờ nạp thức ăn sẽ nhanh chóng làm trầm trọng thêm sự thiếu hụt này.

Nhóm đối tượng cần thận trọng tuyệt đối

Một số nhóm đối tượng có rủi ro sức khỏe đặc thù và được khuyến cáo không nên áp dụng nhịn ăn ngắt quãng ^[2]. Cụ thể gồm phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người già có thể trạng suy nhược, đặc biệt là những người có kèm bệnh đái tháo đường ^[2].

Bên cạnh đó, những bệnh nhân có tiền sử suy tim, rối loạn chức năng thận hoặc bệnh lý mạn tính cần hết sức lưu ý vì đây đều là những nhóm dễ bị biến chứng thiếu máu nặng và suy kiệt [5, 7].

Những ai đang trong giai đoạn điều trị thiếu máu chưa ổn định hoặc có bệnh lý tiêu hóa gây chảy máu rỉ rả cũng cần tránh tự ý cắt giảm bữa ăn. Sự gián đoạn dinh dưỡng có thể cản trở tiến trình phục hồi các chỉ số tế bào máu ^[4].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn an toàn

Nếu lựa chọn bất kỳ phương thức kiểm soát ăn uống nào, người thực hiện cần tuân thủ việc cung cấp đủ nước cho cơ thể. Uống đủ nước giúp bù đắp lượng chất lỏng vốn thường được nạp qua thực phẩm, phòng tránh các biến cố do mất nước ^[2].

Khung giờ ăn cần ưu tiên các thực phẩm giàu dinh dưỡng đã được chứng minh có lợi cho việc phòng ngừa thiếu sắt, bao gồm rau xanh, hoa quả tươi và các loại thịt ^[5]. Không nên lạm dụng đồ ăn nhanh, thức ăn vặt chế biến sẵn hay chế độ ăn quá thiên lệch về tinh bột củ ^[5].

Đối với những người được xác định thiếu máu thiếu sắt, việc can thiệp bằng các chế phẩm sắt và axit folic dưới sự hướng dẫn y tế là giải pháp bắt buộc để phục hồi chỉ số hemoglobin [1, 2]. Mọi thay đổi lớn trong nhịp sinh hoạt ăn uống cần được tham vấn ý kiến từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn.

Áp dụng chế độ ăn ngắt quãng đòi hỏi sự hiểu biết kỹ lưỡng về dinh dưỡng và tình trạng thể chất cá nhân. Thay vì kiêng khem mù quáng, việc bảo đảm đủ năng lượng, đủ nước và đa dạng vi chất mới là chìa khóa duy trì sức khỏe bền vững. Lắng nghe cơ thể và nhờ cậy hỗ trợ y tế khi có dấu hiệu bất thường luôn là quyết định đúng đắn.