Keo cao (Acacia catechu) là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để cầm tiêu chảy, giảm đau họng hoặc hỗ trợ chống viêm. Nhiều người xem đây là thảo mộc lành tính nên tự ý mua các chế phẩm chứa keo cao đường uống về dùng dài ngày. Dù vậy, việc dùng tùy tiện bất kỳ chế phẩm thảo dược cô đặc nào cũng tiềm ẩn nguy cơ cho các cơ địa nhạy cảm.
Vậy những nhóm người nào cần đặc biệt cẩn trọng trước loại dược liệu này? Câu trả lời là phụ nữ mang thai, người thiếu máu do thiếu sắt, người suy giảm chức năng gan và trẻ nhỏ nên tránh hoặc thận trọng tối đa khi uống keo cao vì còn thiếu dữ liệu lâm sàng an toàn trên người.
Keo cao và cơ chế tác động lên cơ thể
Phần gỗ lõi của cây keo cao (Acacia catechu) chứa lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, điển hình là catechin và epicatechin (các dẫn xuất của axit gallic), cùng một lượng nhỏ flavonoid [1]. Các hợp chất này được nghiên cứu chi tiết trong ống nghiệm và mô hình động vật, cho thấy hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Nhờ khả năng này, keo cao thể hiện tính kháng viêm, bảo vệ mô, giảm đau, hạ sốt, hạ đường huyết và chống tiêu chảy trên động vật thí nghiệm [1].
Tuy nhiên, chính hàm lượng dồi dào của catechin và các hợp chất polyphenol lại là "con dao hai lưỡi". Nhóm hoạt chất này khi vào đường tiêu hóa có thể tạo phức hợp với một số vi chất dinh dưỡng, đồng thời khi vào cơ thể cần được chuyển hóa qua gan. Dù đã có lịch sử ứng dụng lâu năm, các chuyên gia ghi nhận rất ít nghiên cứu trên người được thực hiện để đánh giá toàn diện tính hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất lõi gỗ keo cao đơn độc [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính và thử nghiệm lâm sàng
Các dữ liệu an toàn của keo cao chủ yếu đến từ các công thức kết hợp thảo dược được tiêu chuẩn hóa. Cụ thể, chế phẩm UP446 kết hợp rễ hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) và lõi gỗ keo cao (Acacia catechu) đã trải qua các thử nghiệm độc tính sinh sản trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2015, chuột cống và thỏ trắng New Zealand mang thai được cho uống UP446 ở các liều 250, 500 và 1000 mg/kg/ngày trong giai đoạn tạo cơ quan trọng yếu [2]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ làm tổ, dị tật bẩm sinh, tỷ lệ chết của phôi thai hay tỷ lệ giới tính thai nhi, xác định mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là trên 1000 mg/kg/ngày ở cả hai loài [2].
Một nghiên cứu tiếp nối cùng năm 2015 cũng dùng UP446 trên chuột cống mang thai và theo dõi thế hệ con non (F1) cho đến tuổi trưởng thành [3]. Kết quả ghi nhận tác động của hoạt chất lên các chỉ số sinh sản của mẹ và con là rất nhỏ, không gây bất thường về phát triển thể chất hay chức năng sinh dục, xác định NOAEL phát triển trước và sau sinh vượt mức 1000 mg/kg [3].
Về thử nghiệm trên người, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 thử nghiệm công thức UP326 (chứa 51 mg chiết xuất lõi gỗ Acacia catechu và 240 mg chiết xuất thân Scutellaria baicalensis) trên 85 người trưởng thành khỏe mạnh (26 nam, 59 nữ, độ tuổi 43 ± 8) trong 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy sản phẩm dung nạp tốt, không ghi nhận biến cố bất lợi hay thay đổi đáng kể ở các dấu ấn sinh học an toàn máu, dù tác dụng cải thiện nhận thức không khác biệt so với giả dược [4]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng chỉ ra sản phẩm kết hợp chứa chiết xuất Acacia catechu dùng hàng ngày đến 12 tuần không gây tác dụng bất lợi ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối [1].
Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu hiện tại chỉ ra chiết xuất keo cao có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa rõ nét trong ống nghiệm và trên động vật [1]. Trên người khỏe mạnh, liều nhỏ phối hợp trong thời gian ngắn (4 đến 12 tuần) tỏ ra dung nạp tốt [5, 6].
Dù vậy, giới hạn nghiên cứu còn rất lớn. Cho đến nay, hầu hết các đánh giá an toàn đều dựa trên chế phẩm kết hợp (như UP446 hay UP326) chứ không phải keo cao nguyên chất dùng đơn độc [1, 4, 6]. Đặc biệt, nghiên cứu trên người chỉ giới hạn ở nhóm người trưởng thành khỏe mạnh hoặc viêm khớp gối [5, 6]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của keo cao trên phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hay người có bệnh nền suy gan.
4 nhóm người không nên tự ý dùng keo cao đường uống
Từ khoảng trống dữ liệu lâm sàng và đặc tính dược lý, 4 nhóm đối tượng sau được khuyến cáo cần thận trọng:
Phụ nữ mang thai: Mặc dù nghiên cứu độc tính của chế phẩm chứa keo cao trên thỏ và chuột cống không cho thấy nguy cơ gây quái thai ở liều kiểm tra [1, 4], hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai [1]. Việc thiếu dữ liệu an toàn phát triển khiến việc dùng thảo dược trong thai kỳ luôn tiềm ẩn rủi ro khó lường [1, 4].
Người thiếu máu do thiếu sắt: Lõi gỗ keo cao rất giàu catechin, epicatechin và các hợp chất polyphenol [1]. Về mặt dược lý tự nhiên, các hợp chất tanin và polyphenol này có xu hướng liên kết tạo phức chelate với các ion kim loại như sắt trong thức ăn, gây ức chế và làm giảm khả năng hấp thu sắt qua niêm mạc ruột. Do đó, người đang điều trị thiếu máu do thiếu sắt uống keo cao có thể khiến tình trạng bệnh kém cải thiện.
Người suy giảm chức năng gan: Mọi thảo dược chuyển hóa qua gan đều cần sự cẩn trọng. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ kiểm tra các chỉ số an toàn máu trên người trưởng thành có chức năng gan bình thường [4]. Chưa có dữ liệu về dược động học hay mức độ an toàn của keo cao trên người suy gan hoặc xơ gan [1], do đó nhóm này không nên mạo hiểm sử dụng.
Trẻ nhỏ: Dữ liệu lâm sàng về keo cao hiện hoàn toàn chỉ ghi nhận trên người trưởng thành (độ tuổi trung bình 43 tuổi) [4]. Trẻ em có hệ thống chuyển hóa gan thận chưa hoàn thiện và cơ thể nhạy cảm, trong khi các chuyên gia nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng trên người để làm rõ độ an toàn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược keo cao
Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng thảo dược dùng qua nhiều thế kỷ thì hoàn toàn vô hại ở mọi liều lượng. Thực tế nghiên cứu chỉ rõ, hầu như mọi bài thuốc thảo mộc đều có thể mang tính trị liệu ở liều này nhưng lại gây độc ở liều khác [3]. Niềm tin cho rằng thảo dược luôn lành tính khiến nhiều người lạm dụng uống bừa bãi [3].
Một hiểu lầm khác là quy đổi kết quả an toàn trên động vật sang người. Dù liều NOAEL trên chuột và thỏ đạt mức cao trên 1000 mg/kg [1, 4], phản ứng chuyển hóa của cơ thể người có thể khác biệt rất lớn. Hơn nữa, việc keo cao an toàn khi kết hợp với hoàng cầm ở liều thấp (51 mg chiết xuất) trong 4 tuần [4] không đồng nghĩa với việc uống keo cao đơn độc liều cao dài ngày là an toàn.
Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn
Nếu bạn thuộc nhóm người trưởng thành khỏe mạnh muốn sử dụng chế phẩm chứa keo cao để hỗ trợ sức khỏe, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:
- Không tự ý dùng nguyên liệu thô sắc uống không rõ nguồn gốc hoặc không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất.
- Nếu dùng chế phẩm bổ sung, chỉ nên dùng sản phẩm đã được tiêu chuẩn hóa, có nguồn gốc rõ ràng và dùng trong thời gian ngắn (dưới 4-12 tuần như các nghiên cứu đã theo dõi) [5, 6].
- Uống cách xa các bữa ăn chính hoặc cách xa thời điểm uống viên bổ sung sắt ít nhất 2 giờ để tránh tương tác cản trở hấp thu vi chất.
- Tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị bệnh bằng thảo dược keo cao.
Keo cao là dược liệu chứa nhiều hợp chất polyphenol có hoạt tính sinh học giá trị [1]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người thuộc các nhóm nguy cơ như mang thai, thiếu máu thiếu sắt, suy gan hoặc trẻ nhỏ không nên tự ý dùng đường uống. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi quyết định sử dụng bất kỳ thảo dược nào.