Keo cao và rủi ro tổn thương gan: Dữ liệu thực tế cho thấy điều gì?

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên hoặc thực phẩm chức năng bổ sung để cải thiện sức khỏe, hỗ trợ xương khớp hay tăng cường trí não. Trong số các dược liệu này, cây keo cao (tên khoa học là Acacia catechu, còn gọi là cây khế biển, cây catechu) thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền và chế phẩm hiện đại. Tuy nhiên, không ít người dùng cảm thấy lo ngại trước các cảnh báo về nguy cơ tổn thương gan do thảo mộc hoặc chiết xuất liều cao gây ra.

Liệu keo cao có thực sự gây độc cho gan hay dữ liệu thực nghiệm đang phản ánh một thực tế hoàn toàn khác? Nhìn từ các bằng chứng y khoa hiện có, chiết xuất keo cao đơn độc chưa từng ghi nhận độc tính trực tiếp lên gan trong các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực, thậm chí còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ mô tế bào trước các tác nhân gây hoại tử [1, 2]. Mặc dù vậy, việc sử dụng các sản phẩm phối hợp không rõ nguồn gốc, dùng liều quá cao kéo dài hoặc nhầm lẫn với các thảo dược gây độc gan khác vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ y tế đáng lưu tâm [2, 8].

Keo cao là gì và vì sao lại được quan tâm?

Cây keo cao (Acacia catechu Willd, thuộc họ Fabaceae) là một loài thực vật đã được ứng dụng hàng trăm năm nay trong y học nhân dân [2, 5]. Trong thực tế đời sống và y học cổ truyền, dịch chiết từ gỗ lõi và các bộ phận của loài cây này thường được dùng như một chất làm se tự nhiên, chống tiêu chảy và kháng viêm mà không xuất hiện các tác dụng bất lợi rõ rệt [2, 5].

Các nghiên cứu thành phần hóa thực vật cho thấy chiết xuất hạt keo cao chứa nhiều hoạt chất sinh học nhóm flavonoid quý giá như epicatechin, rutin và quercetin ^[1]. Đây là các chất có khả năng dọn gốc tự do, kháng viêm và bảo vệ tế bào trước hiện tượng stress oxy hóa [2, 5]. Nhờ những hoạt tính này, keo cao đã được ứng dụng trong các nghiên cứu về phòng ngừa ung thư, hỗ trợ thoái hóa khớp và cải thiện chức năng nhận thức ở người [2, 5, 6].

Cơ chế tác động của chiết xuất keo cao đối với gan

Để hiểu vì sao chiết xuất keo cao thường được nghiên cứu ở góc độ an toàn và giải độc tế bào, các nhà khoa học đã phân tích tác động sinh học của các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong thảo mộc này. Khi gan chịu thương tổn do các chất độc hóa học hoặc chuyển hóa thuốc quá mức, một lượng lớn các gốc oxy hóa tự do (ROS) sẽ sản sinh, gây cạn kiệt nguồn glutathione (GSH) dự trữ và kích hoạt chuỗi phản ứng peroxy hóa lipid (LPO), dẫn tới hoại tử tế bào gan ^[2].

Các chất chống oxy hóa, chống viêm và quét gốc tự do có trong gỗ lõi và hạt của keo cao can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng bệnh lý này ^[3]. Dược liệu giúp kích thích và duy trì mức độ ổn định của các enzym phòng thủ chống oxy hóa nội sinh, tiêu biểu là superoxide dismutase (SOD) và glutathione ^[2]. Bằng cách ngăn chặn sự tích tụ của peroxy hóa màng lipid, các hoạt chất trong keo cao giúp bảo vệ tính toàn vẹn của màng tế bào, duy trì cấu trúc xoang gan bình thường và hạn chế rò rỉ enzym chuyển hóa vào huyết thanh ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học

Bằng chứng thực nghiệm về tác động của cây keo cao lên lá gan được thể hiện chi tiết qua nhiều công trình nghiên cứu trên động vật và người:

Một nghiên cứu trên mô hình động vật công bố năm 2018 đã đánh giá tác động bảo vệ gan của dịch chiết hạt và vỏ cây keo cao trên chuột cống trắng cái giống Wistar ^[2]. Trong nghiên cứu này, tổn thương gan cấp tính được tạo ra bằng cách cho chuột uống liều cao paracetamol (acetaminophen - APAP) ở mức 750 mg/kg thể trọng trong 24 giờ ^[2]. Chuột bị ngộ độc paracetamol ghi nhận sự gia tăng mạnh tỷ lệ trọng lượng gan trên trọng lượng cơ thể, nồng độ enzym gan trong máu tăng vọt bao gồm alanine aminotransferase (ALT), alkaline phosphatase (ALP), aspartate aminotransferase (AST), đồng thời các enzym chống oxy hóa như glutathione (GSH) và superoxide dismutase (SOD) sụt giảm trầm trọng ^[2]. Phân tích mô bệnh học của nhóm này chỉ ra tình trạng tắc nghẽn xoang gan mức độ trung bình, hoại tử vùng trung tâm tiểu thùy kèm theo thâm nhiễm tế bào đa nhân, ứ máu và tạo không bào rõ rệt ^[2].

Tuy nhiên, khi các nhóm chuột được cho dùng dịch chiết hạt keo cao (liều 400 mg/kg thể trọng) hoặc dịch chiết vỏ cây (liều 400 mg/kg thể trọng), hiệu quả bảo vệ gan đã xuất hiện rõ rệt tương đương với thuốc đối kháng lâm sàng nổi tiếng là N-acetylcysteine (NAC) ^[2]. Việc tiền xử lý bằng dịch chiết keo cao làm giảm tích tụ LPO, hạ thấp nồng độ men gan ALT, AST, ALP và làm tăng vọt các enzym phòng thủ chống oxy hóa ^[2]. Đáng chú ý, hình ảnh mô bệnh học của nhóm dùng dịch chiết hạt cho thấy cấu trúc gan hoàn toàn bình thường, trong khi nhóm dùng dịch chiết vỏ cây chỉ còn xuất hiện các không bào nhẹ trong tế bào gan và mức độ tắc nghẽn xoang gan ở mức tối thiểu ^[2]. Các nhà nghiên cứu kết luận dịch chiết hạt Acacia catechu là ứng viên rất triển vọng trong việc chống lại độc tính trên gan do thuốc giảm đau gây ra ^[2].

Ở đối tượng con người, một tổng quan nghiên cứu năm 2015 đã chỉ ra rằng các chiết xuất từ gỗ lõi của keo cao đã được dùng trong y học người nhiều năm qua như một chất làm se mà không có độc tính nào được biết đến ^[3]. Đáng lưu ý, không có bất kỳ biến cố bất lợi nào được báo cáo khi dịch chiết gỗ lõi keo cao được dùng đơn độc hoặc dùng phối hợp trên người và động vật từ các thử nghiệm trước đó ^[3]. Các thử nghiệm lâm sàng sơ bộ trên người sử dụng hỗn hợp chiết xuất độc quyền giữa hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) và keo cao (Acacia catechu) ở liều lượng từ 250 đến 500 mg/ngày trong khoảng thời gian từ 1 đến 12 tuần không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ^[3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt nào được thiết kế nhằm đánh giá độ an toàn dài hạn của riêng một mình chiết xuất keo cao, và tỷ lệ phần trăm chính xác của keo cao trong hỗn hợp độc quyền nói trên cũng chưa được làm rõ ^[3].

Mới đây nhất, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược công bố năm 2024 đã được thực hiện để đánh giá tác động trên nhận thức và mức độ an toàn của keo cao ^[4]. Nghiên cứu tiến hành trên 85 người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 26 nam và 59 nữ, độ tuổi trung bình 43 ± 8 tuổi) ^[4]. Nhóm can thiệp uống sản phẩm chứa 240 mg chiết xuất thân cây hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) kết hợp cùng 51 mg chiết xuất gỗ lõi keo cao (Acacia catechu), mã sản phẩm UP326, duy trì liên tục trong 4 tuần ^[4]. Kết quả theo dõi cho thấy không có bất kỳ biến cố bất lợi nào xảy ra và không có sự thay đổi tiêu cực nào về các dấu ấn sinh học an toàn cũng như sức khỏe trong máu ^[4]. Sản phẩm được dung nạp rất tốt trên người trưởng thành ^[4].

Mặt khác, trong một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2017 đánh giá tác động diệt tế bào ung thư vòm họng người (SCC-25), dịch chiết hạt keo cao trong ethanol thể hiện hoạt tính độc tế bào ở nồng độ từ 25 đến 50 microgam/mL và có giá trị IC50 ở mức 100 microgam/mL ^[1]. Sự phá hủy tế bào ung thư diễn ra thông qua kích hoạt các dấu ấn chết theo chương trình caspase 8, caspase 9, cytochrome c, Bax và ức chế gen Bcl-2 ^[1]. Kết quả này cho thấy chiết xuất đậm đặc có khả năng gây độc chọn lọc trên các dòng tế bào đột biến ở mức nồng độ thấp trong ống nghiệm ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dựa trên dữ liệu khoa học, chiết xuất keo cao mang lại tiềm năng chống oxy hóa, dập tắt các phản ứng viêm và bảo vệ tế bào gan trước các gốc tự do độc hại [1, 2]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận trung thực về các giới hạn nghiên cứu:

Thứ nhất, dữ liệu chứng minh keo cao giải độc gan và hạ men gan chủ yếu mới được tiến hành trên mô hình động vật là chuột cống trắng, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc bệnh gan mạn tính để khẳng định hiệu quả điều trị bệnh gan [1, 2].

Thứ hai, các nghiên cứu lâm sàng trên người có kiểm chứng thường kết hợp keo cao cùng hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) ở liều 51 mg keo cao mỗi ngày hoặc trong khoảng liều 250-500 mg hỗn hợp mỗi ngày [2, 6]. Do đó, dữ liệu dung nạp tốt mới chỉ chứng minh cho các chế phẩm phối hợp ở liều lượng vừa phải trong thời gian ngắn (từ 1 đến 12 tuần), chưa thể bảo chứng cho việc dùng keo cao liều lượng quá cao hay dùng liên tục nhiều năm mà không có chỉ dẫn y khoa [2, 6].

Thứ ba, dịch chiết gỗ lõi keo cao từng được ghi nhận là một thành phần trong tục nhai trầu ^[3]. Các nhà khoa học đã cảnh báo rằng việc nhai trầu có liên quan mật thiết đến chứng loạn sản biểu mô miệng và ung thư khoang miệng, được cho là do quá trình tạo ra các gốc tự do và phản ứng oxy hóa khi nhai kéo dài ^[3].

Vì sao có những nghi ngại về việc keo cao làm hại gan?

Nỗi lo ngại về việc keo cao làm tổn thương gan phần lớn bắt nguồn từ tình trạng đánh đồng các loại thảo dược trong chế phẩm bổ sung xương khớp hoặc do các thành phần dùng chung gây ra ^[5]. Một trường hợp điển hình đã được báo cáo trong y văn năm 2013 ghi nhận bệnh nhân nữ 62 tuổi bị viêm gan do thảo mộc sau khi sử dụng một loại thực phẩm chức năng giảm đau khớp có chứa nhiều thành phần thảo dược ^[5]. Phân tích y khoa xác định thủ phạm gây tổn thương gan cấp và thâm nhiễm phổi trong trường hợp này bắt nguồn từ thành phần hoàng cầm (Chinese skullcap) chứ không phải do keo cao ^[5]. Tình trạng tổn thương gan này đã hồi phục hoàn toàn sau vài tuần kể từ khi bệnh nhân ngưng uống thuốc ^[5].

Việc một số người dùng tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung trôi nổi, kết hợp bừa bãi nhiều dược liệu hoặc lạm dụng liều lượng tinh chất cô đặc có thể kích hoạt tổn thương gan do thảo mộc không lường trước ^[5]. Khi gan phải chuyển hóa quá mức các hợp chất phức tạp, phản ứng thải độc có thể bị gián đoạn, từ đó dẫn đến tình trạng ngộ độc tế bào gan ^[5].

Nhận diện sớm dấu hiệu tổn thương gan do thảo mộc

Dù keo cao đơn độc chưa ghi nhận độc tính gan ở liều khuyến cáo, người tiêu dùng khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất thảo mộc nào liều cao cũng cần biết cách nhận diện các triệu chứng cảnh báo chức năng gan đang bị suy giảm [2, 8]:

• Cơ thể mệt mỏi rũ rượi, kiệt sức không rõ nguyên do.
• Rối loạn tiêu hóa kéo dài, buồn nôn, chán ăn, ăn không ngon miệng.
• Nước tiểu chuyển sang màu vàng sẫm hoặc màu nước trà đặc.
• Phân nhạt màu hoặc chuyển sang màu đất sét.
• Tròng trắng của mắt hoặc da xuất hiện sắc vàng (hoàng đảm).
• Đau tức nhẹ hoặc cảm giác khó chịu liên tục ở vùng hạ sườn phải.

Khi phát hiện một trong các dấu hiệu này, người dùng cần ngưng sử dụng sản phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được xét nghiệm enzym gan ALT, AST và kiểm tra chuyên sâu [1, 8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

• Người có bệnh nền về gan: Người bị viêm gan virus, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các chất bổ sung chứa chiết xuất keo cao, bởi cơ chế chuyển hóa tại gan đã bị suy yếu.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Các nghiên cứu an toàn hiện tại chưa được tiến hành đầy đủ trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; dữ liệu lâm sàng hiện chỉ có trên người trưởng thành khỏe mạnh ^[4]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng dịch chiết keo cao liều cao.
• Trẻ em: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về liều lượng và độ an toàn trên trẻ nhỏ, tuyệt đối không tự ý bổ sung nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nhi.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Những người dùng thuốc hạ sốt giảm đau liều cao hoặc các loại thuốc có nguy cơ ảnh hưởng men gan cần thông báo cho bác sĩ để tránh tương tác hoặc tạo áp lực chuyển hóa quá tải lên gan [1, 8].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm có chứa chiết xuất keo cao để hỗ trợ bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

Chỉ chọn mua các chế phẩm thảo dược đã qua kiểm định chất lượng, có tem nhãn, nguồn gốc minh bạch và được cấp phép lưu hành bởi cơ quan y tế uy tín ^[5]. Không mua các loại bột thảo dược, rễ cây trôi nổi trên mạng internet mà không rõ hàm lượng hay quy trình tinh chế.

Tuyệt đối tuân thủ liều lượng được nhà sản xuất in trên bao bì hoặc chỉ định từ bác sĩ. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận sự an toàn khi dùng ở liều lượng kiểm soát như 51 mg chiết xuất gỗ lõi keo cao mỗi ngày (trong sản phẩm kết hợp UP326) hoặc 250–500 mg hỗn hợp chiết xuất mỗi ngày trong vòng vài tuần đến 12 tuần [2, 6]. Không tự ý tăng liều với suy nghĩ "dược liệu tự nhiên dùng càng nhiều càng tốt".

Không nên uống kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có khoảng nghỉ hoặc không qua thăm khám định kỳ ^[3]. Đồng thời, cần xây dựng lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia, thuốc lá và ăn uống cân bằng để duy trì lá gan luôn khỏe mạnh.

Nhìn chung, dữ liệu khoa học thực tế cho thấy chiết xuất keo cao không phải là chất gây độc cho gan mà ngược lại còn sở hữu tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ mô tế bào đáng chú ý [1, 2]. Tuy nhiên, mọi loại dược liệu khi được tinh chế liều cao đều cần được dùng đúng mực, đúng thời gian và có sự tư vấn của chuyên gia y tế để phòng ngừa tối đa mọi rủi ro không mong muốn.