4 nhóm người không nên tùy tiện uống xạ vàng để thanh lọc cơ thể

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể, giải độc gan. Trong số đó, cây xạ vàng (thuộc họ Dây gối - Celastraceae) được truyền tai như một vị thuốc quý có khả năng phòng ngừa nhiều bệnh lý nan y.

Tuy nhiên, việc sử dụng tùy tiện vị thuốc này tiềm ẩn nhiều mối nguy hại khó lường cho sức khỏe. Người huyết áp thấp, bệnh nhân suy thận nặng, phụ nữ có thai và trẻ nhỏ là những đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng xạ vàng vì dược tính mạnh, cửa sổ điều trị hẹp và sự thiếu hụt nghiêm trọng các dữ liệu an toàn lâm sàng.

Cơn sốt uống thảo dược "thanh lọc cơ thể" và thực tế khoa học

Trong đời sống hiện đại, xu hướng sử dụng thảo mộc tự nhiên để "thải độc" ngày càng trở nên phổ biến. Cây xạ vàng thường được người dân thu hái hoặc mua dưới dạng phơi khô để sắc nước uống thay trà mỗi ngày. Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì lành tính, uống càng nhiều càng giúp cơ thể sạch sẽ, phòng chống bệnh tật.

Tuy vậy, các nghiên cứu dược lý học hiện đại chỉ ra rằng các loài thực vật thuộc chi Celastrus và họ Celastraceae chứa nhiều hoạt chất sinh học rất mạnh. Khi đi vào cơ thể người, các chất này tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch, chuyển hóa tế bào và các cơ quan nội tạng. Việc uống không kiểm soát về liều lượng có thể biến dược liệu thành chất độc hại cho gan, thận và hệ tuần hoàn.

Hoạt chất Celastrol và "ranh giới mong manh" giữa trị liệu và độc tính

Một trong những hoạt chất đặc trưng, được nghiên cứu nhiều nhất từ các cây thuộc họ Xạ (Celastraceae) là Celastrol ^[1]. Đây là một triterpene tự nhiên có nhiều tiềm năng dược lý nhưng lại sở hữu hồ sơ độc tính rất phức tạp [1, 3]. Vấn đề lớn nhất của hoạt chất này nằm ở khoảng điều trị (cửa sổ trị liệu) vô cùng hẹp ^[2].

Cửa sổ trị liệu hẹp nghĩa là khoảng cách giữa liều có tác dụng chữa bệnh và liều gây độc rất nhỏ ^[2]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2020 cho biết, ở các mô hình nghiên cứu ung thư trên động vật, liều hiệu quả của Celastrol thường rơi vào khoảng 3-5 mg/kg ^[2]. Dưới mức này hoạt chất mất tác dụng, nhưng nếu tăng liều lên một chút thì độc tính xuất hiện ngay lập tức ^[2].

Các ghi nhận trên loài gặm nhấm cho thấy sự biến thiên độc tính rất khó lường: liều 3 mg/kg có thể gây tác dụng phụ và tỷ lệ tử vong lên tới 27%, thậm chí mức 4 mg/kg từng ghi nhận tỷ lệ tử vong đến 40% ^[2]. Một nghiên cứu khác cũng xác định liều gây chết trung bình (LD50) ở mức 20.5 mg/kg ^[2]. Nghiên cứu năm 2020 này cũng nhấn mạnh hàng loạt tác dụng phụ nguy hiểm của Celastrol gồm độc tính cho tim, độc cho gan, tổn thương thận, độc tính trên hệ tạo máu và nguy cơ gây vô sinh ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 về chuyển hóa của Celastrol trên chuột đã làm sáng tỏ thêm cơ chế độc ^[3]. Các nhà khoa học tìm thấy 7 chất chuyển hóa pha I trong ống nghiệm, 9 chất liên hợp glutathione trong ống nghiệm và 20 chất chuyển hóa trong cơ thể sống ^[3]. Độc tính gan và đường tiêu hóa được chứng minh trên chuột, thể hiện qua các triệu chứng sụt cân, tiêu chảy, viêm đường tiêu hóa và viêm gan ^[3].

Điểm mặt 4 nhóm người không nên tùy tiện dùng xạ vàng

Dựa trên các đặc tính dược lý và giới hạn độc tính đã được nghiên cứu, việc tự ý dùng xạ vàng thanh lọc cơ thể có thể gây nguy hiểm cho 4 nhóm đối tượng sau:

Người bệnh suy thận nặng: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các sản phẩm chuyển hóa của thuốc và thảo dược. Celastrol trong dược liệu được khoa học chứng minh có khả năng gây độc thận (nephrotoxicity) ^[2]. Khi chức năng thận đã suy giảm nghiêm trọng, khả năng đào thải kém sẽ làm tích tụ các chất chuyển hóa độc hại, làm bệnh thận tiến triển nặng hơn hoặc gây tổn thương ống thận cấp tính.

Người huyết áp thấp và bệnh nhân tim mạch: Nghiên cứu năm 2020 xác nhận Celastrol có độc tính trên tim mạch (cardiotoxicity) ^[2]. Hơn nữa, việc tự ý uống các loại nước sắc thảo dược lợi tiểu, thanh nhiệt bừa bãi có thể làm thay đổi thể tích tuần hoàn, dễ gây tụt huyết áp đột ngột, hoa mắt, chóng mặt và ngất xỉu.

Phụ nữ có thai: Hoạt chất Celastrol có tác động sinh học rất mạnh mẽ, ức chế các con đường truyền tín hiệu tăng sinh tế bào như JAK2/STAT3 ^[1], gây tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) ^[1] và có liên quan đến độc tính sinh sản (infertility) ^[2]. Hoạt chất này còn đi kèm nguy cơ làm tổn thương tế bào và viêm nhiễm nội tạng ^[3]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của xạ vàng cho thai nhi; do đó, nguy cơ sảy thai, dị tật bẩm sinh hoặc ảnh hưởng thai kỳ là rất lớn.

Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa, gan và thận của trẻ em chưa phát triển hoàn thiện để chuyển hóa các hợp chất phức tạp. Thử nghiệm trên động vật cho thấy Celastrol gây sụt cân, tiêu chảy, kích ứng viêm đường tiêu hóa và tổn thương mô gan ^[3]. Cơ thể nhạy cảm của trẻ nhỏ rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc, suy kiệt tiêu hóa nếu phụ huynh cho uống nước xạ vàng để "mát gan, trị mụn".

Nghiên cứu khoa học nói gì về các lợi ích tiềm năng?

Mặc dù có nhiều độc tính cần cảnh giác, các dẫn xuất và chiết xuất từ nhóm dược liệu này vẫn được giới khoa học quan tâm nghiên cứu vì các hoạt tính sinh học đáng chú ý:

Năm 2024, một nghiên cứu trên tế bào ung thư dạ dày và ung thư buồng trứng cùng mô hình chuột đã làm rõ cơ chế chống ung thư của Celastrol ^[1]. Hoạt chất này giúp ức chế sự phát triển của khối u bằng cách nhắm vào con đường tín hiệu JAK2/STAT3, làm giảm mức IL-6, ngăn chặn sự di căn và xâm lấn tế bào ^[1]. Đáng chú ý, ở liều dùng 1.5 mg/kg/ngày trong 15 ngày trên chuột, hoạt chất này không thể hiện tác dụng độc hại rõ rệt ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống đực Wistar đã đánh giá tác dụng của chiết xuất cồn cây Celastrus paniculatus (cùng chi với xạ vàng) ^[4]. Chuột được chia thành các nhóm dùng Methylmercury (thủy ngân hữu cơ gây độc, liều 5 mg/kg thể trọng), dùng kết hợp chiết xuất cây liều 200 mg/kg, hoặc dùng chiết xuất đơn độc trong 21 ngày ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất Celastrus paniculatus giúp bảo vệ tiểu não chống lại độc tính thủy ngân thông qua việc tăng hoạt động chuỗi vận chuyển điện tử ty thể, giảm giải phóng cytochrome c và giảm biểu hiện caspase 3 mRNA ^[4]. Ở động mạch chủ, chiết xuất này cũng làm giảm stress oxy hóa và cải thiện biến đổi lipid do thủy ngân gây ra ^[4].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột đánh giá dịch chiết vỏ rễ cây Hippocratea celastroides Kunth (thuộc họ Celastraceae) cho thấy một số loài trong họ này có thể dung nạp tốt ở dạng chiết xuất thô ^[5]. Thử nghiệm độc tính bán trường diễn với liều tối đa 2000 mg/kg ở chuột cho thấy men gan AST đạt mức trung bình 38.28 ± 5.91 U/l (không gây hại gan nặng như hóa chất CCl4) và các chỉ số creatinine, urê vẫn nằm trong giới hạn bình thường ^[5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học khuyến cáo không thể đánh đồng mọi bộ phận hay mọi loài trong cùng họ dược liệu với nhau.

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng "thảo mộc nấu nước uống thay nước lọc càng nhiều càng tốt". Như các bằng chứng đã chỉ ra, dược tính của họ cây này gắn liền với nguy cơ độc tính tế bào [3, 4]. Một liều nhỏ có thể là chất chống oxy hóa, nhưng chỉ cần tăng liều nhẹ đã có thể gây sụt cân 5.7 - 9%, tiêu chảy hoặc gây hoại tử [3, 4].

Điểm mấu chốt độc giả cần lưu ý: hầu hết các dữ liệu y khoa hiện nay về hoạt chất Celastrol và cây họ Xạ mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật gặm nhấm (chuột) [1, 2, 4, 5]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người, đặc biệt là nhóm phụ nữ mang thai, trẻ em hay người cao tuổi. Do đó, việc tự ý suy diễn từ kết quả trên động vật để áp dụng thanh lọc cơ thể ở người là điều hết sức nguy hiểm.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng các bài thuốc từ thảo mộc hay xạ vàng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

• Không tự ý thu hái, mua bán các loại thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc tự ý dùng liều cao kéo dài để thanh lọc cơ thể.
• Khi sử dụng, chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép; không uống thay hoàn toàn nước lọc.
• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang có vấn đề về thận phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất cứ dược liệu nào nhằm tránh hiện tượng tương tác thuốc bất lợi ^[2].
• Ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, tiêu chảy kéo dài, nôn mửa, mệt mỏi, vàng da hoặc sụt cân nhanh ^[3].

Cơ thể con người đã có sẵn hệ thống giải độc tự nhiên vô cùng hoàn hảo là gan và thận. Thay vì tìm kiếm các vị thảo dược truyền tai tiềm ẩn nhiều độc tính như xạ vàng, giải pháp thanh lọc an toàn và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh: uống đủ nước lọc mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia, giảm muối và tập thể dục đều đặn. Thảo dược chỉ phát huy giá trị trị liệu khi được dùng đúng người, đúng liều và có chỉ định khoa học từ chuyên gia.