Nhiều người dân thường truyền tai nhau cách dùng các loại hạt cây mọc hoang để làm trà uống, sắc thuốc trị bệnh đường ruột hay bồi bổ sức khỏe. Trong số đó, cây điền thanh bụi (danh pháp khoa học thường liên quan đến chi Sesbania, bao gồm Sesbania sesban hay Sesbania cannabina) là loại cây quen thuộc mọc ở các vùng đất ngập nước bãi bồi [1]. Dù được lưu truyền trong dân gian, việc tự ý dùng hạt điền thanh bụi làm thuốc trị bệnh tiềm ẩn hàng loạt mối nguy cho cơ thể nếu sử dụng bừa bãi.
Việc tự ý sắc uống hoặc nhai trực tiếp hạt điền thanh bụi thô liều cao kéo dài không an toàn cho sức khỏe. Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc dùng hạt điền thanh bụi thô có thể chữa bệnh an toàn trên người. Ngược lại, dữ liệu sinh học cảnh báo các hoạt chất độc tố tự nhiên có thể gây độc tế bào và ảnh hưởng xấu đến các cơ quan chuyển hóa [4, 7].
Bối cảnh và lời đồn đại dùng hạt làm thuốc
Trong đời sống nông nghiệp, cây điền thanh bụi từ lâu được bà con trồng để cải tạo đất, làm phân xanh hoặc làm thức ăn chăn nuôi [1, 8]. Theo các tài liệu tổng quan, một số kinh nghiệm bản địa có ghi nhận hạt và vỏ cây Sesbania sesban được người dân sử dụng như chất làm săn se se niêm mạc, hỗ trợ kinh nguyệt hay tiêu chảy [2].
Chính từ các ghi chép dân gian truyền miệng này, nhiều người lầm tưởng hạt điền thanh bụi là vị thuốc quý không độc. Một số tin đồn thổi phồng hạt cây thành phương thuốc trị dứt điểm khối u, giải độc gan hay trị đái tháo đường. Tuy nhiên, việc tự ý hái hạt khô đem sắc uống, hãm trà dùng mỗi ngày là hành vi nguy hiểm do hoạt chất trong hạt chưa được tinh lọc hoặc định lượng chính xác [4, 7].
Rủi ro 1: Nguy cơ nhiễm độc tế bào từ hợp chất tự nhiên
Mối nguy hiểm hàng đầu khi tiêu thụ hạt của các loài thuộc chi Sesbania nằm ở các hoạt chất gây độc tế bào nội tại [3]. Đánh giá khoa học cho thấy các hợp chất sesbanimide chiết xuất từ hạt cây có khả năng gây độc tế bào cực kỳ mạnh mẽ thông qua cơ chế phá vỡ chức năng ty thể [3]. Ty thể vốn là cơ quan tạo năng lượng sống còn của tế bào, khi bị tổn thương sẽ dẫn đến chết tế bào theo chương trình [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã tiến hành phân lập hợp chất sesbanimide (sesbanimide A) từ dịch chiết tan trong nước của hạt loài thuộc chi điền thanh (Sesbania vesicaria) [4]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy hợp chất này có hoạt tính ức chế dòng tế bào ung thư bạch cầu chuột (L1210) với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu IC50 ở mức cực thấp, chỉ 0,8 ng/ml [4]. Giá trị nồng độ độc tế bào tính bằng nanogam chứng minh độc tính sinh học của nhóm hợp chất trong hạt điền thanh rất cao [4]. Nếu người dân tự ý uống hạt thô kéo dài, các độc tố tế bào này có thể làm tổn hại các mô lành bên trong cơ thể.
Rủi ro 2: Gánh nặng chuyển hóa, nguy cơ tổn thương gan và thận
Khi các độc tố thực vật hoặc saponin liều cao đi vào cơ thể, gan và thận là hai cơ quan gánh chịu hậu quả nặng nề nhất để chuyển hóa và bài tiết. Mặc dù chiết xuất lá của loài Sesbania grandiflora trong nghiên cứu năm 2003 cho thấy khả năng bảo vệ tế bào gan chuột trước độc tính của erythromycin estolate ở liều 200 mg/kg/ngày trong 15 ngày, nhưng đó là dạng chiết tách từ lá đã chuẩn hóa [5]. Đối với hạt điền thanh thô, việc chứa nồng độ saponin và các alkaloid đậm đặc có thể tạo ra phản ứng ngược lại [1, 4].
Đặc tính hạt của chi Sesbania chứa chỉ số xà phòng hóa cao (185,79 mg KOH/g) và có chứa các chất hoạt động bề mặt dạng saponin [1, 5]. Độc tố tế bào từ sesbanimide một khi hấp thu vào máu sẽ tích tụ tại các mô chuyển hóa [4, 7]. Khi dùng hạt thô liều cao và kéo dài mà không qua tinh lọc loại bỏ tạp chất, tế bào gan và cầu thận phải làm việc quá tải, làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng gan và viêm hoại tử ống thận trên động vật thực nghiệm.
Rủi ro 3: Xáo trộn hệ vi sinh và tổn thương niêm mạc ruột
Nhiều người truyền miệng dùng hạt điền thanh để chữa các chứng đau bụng, rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy dựa trên kinh nghiệm dân gian [2]. Tuy nhiên, các thành phần hóa học thực vật dạng thô lại có thể gây kích ứng nặng nề lên hệ tiêu hóa. Hoạt chất saponin có trong cây Sesbania sesban đã được chứng minh có độc tính rất mạnh đối với sinh vật đơn bào đường ruột [6].
Một nghiên cứu công bố năm 1997 thực hiện đánh giá ảnh hưởng của các loài cây đối với vi sinh vật dạ cỏ [6]. Trong thử nghiệm này, Sesbania sesban biểu hiện độc tính rất cao với động vật nguyên sinh (protozoa) trong dạ cỏ trong ống nghiệm so với các loài cây khác [6]. Khi cho cừu ăn lá và mẫu từ Sesbania sesban, số lượng sinh vật protozoa trong hệ tiêu hóa đã sụt giảm nghiêm trọng tới 60% chỉ sau 4 ngày [6]. Điều này cho thấy hoạt chất tự nhiên của loài điền thanh có tác động xáo trộn hệ sinh thái đường tiêu hóa rất mạnh, dễ dẫn đến rối loạn hấp thu dinh dưỡng và tiêu chảy nhiễm độc nếu dùng dạng thô bừa bãi [6].
Rủi ro 4: Nhiễm độc kim loại nặng do đặc tính tích lũy môi trường
Một rủi ro tiềm ẩn ít ai ngờ tới bắt nguồn từ chính đặc tính sinh học tự nhiên của cây điền thanh bụi. Các loài cây thuộc chi Sesbania vốn là loại cây tiên phong thường được trồng để cải tạo đất nghèo dinh dưỡng hoặc phục hồi đất ô nhiễm sau khai thác khoáng sản [7].
Nghiên cứu thử nghiệm trong nhà kính kéo dài 6 tháng công bố năm 2003 so sánh khả năng sinh trưởng và xử lý ô nhiễm chất thải mỏ chì kẽm (Pb/Zn) và đồng (Cu) của bốn loài thuộc chi Sesbania (S. cannabina, S. grandiflora, S. rostrata, và S. sesban) [7]. Kết quả cho thấy các cây điền thanh, đặc biệt là S. sesban và S. rostrata, có sức sống vượt trội và khả năng hút giữ kim loại nặng tốt từ đất bùn ô nhiễm [7].
Do cơ chế sinh học hút và giữ các độc tố môi trường, cây điền thanh bụi mọc hoang tại các bãi thải, bờ kênh ô nhiễm có thể tích lũy lượng lớn chì (Pb), kẽm (Zn) và đồng (Cu) [7]. Nếu người dân thu hái hạt của cây mọc hoang không rõ nguồn gốc về sắc uống, nguy cơ ngộ độc kim loại nặng mãn tính gây teo tủy, suy tủy và ngộ độc thận là rất lớn.
Nghiên cứu nói gì về các bộ phận khác của cây?
Cần phân biệt rõ ràng giữa các bộ phận của cây điền thanh bụi. Hầu hết các thử nghiệm sinh học cho kết quả tích cực đều được tiến hành trên lá hoặc gỗ thân cây, hoàn toàn không phải hạt thô [2, 3, 6].
Trong một nghiên cứu năm 2011, dịch chiết nước từ lá Sesbania sesban được thử nghiệm hạ đường huyết trên chuột bình thường và chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin (STZ) [2]. Dịch chiết lá được cho chuột uống ở liều 250 và 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 30 ngày [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá giúp tăng thể trọng, tăng glycogen gan, tăng nồng độ insulin huyết thanh và tăng mỡ tốt HDL; đồng thời làm giảm đường huyết khi đói, giảm HbA1c, giảm cholesterol toàn phần và triglycerid tương đương thuốc chuẩn glibenclamide (0,25 mg/kg) [2]. Nghiên cứu này chỉ thực hiện trên dịch chiết lá và trên chuột đái tháo đường, không đại diện cho hạt thô và chưa thử nghiệm trên bệnh nhân tiểu đường [2].
Một nghiên cứu khác năm 2012 đánh giá tác dụng giảm đau từ dịch chiết gỗ cây Sesbania sesban [8]. Thử nghiệm dùng các dịch chiết bằng ether dầu hỏa, chloroform và ethyl acetate ở liều 50 và 100 mg/kg tiêm màng bụng (ip) trên chuột [8]. Kết quả ghi nhận tác dụng giảm đau phụ thuộc liều trên các nghiệm pháp nhúng đĩa nóng và gây quặn đau bằng acid acetic, hoạt động thông qua thụ thể opioid do bị chặn bởi naloxone (1 mg/kg) [8]. Đây cũng là nghiên cứu trên mô hình đau ở chuột dùng dịch chiết từ gỗ, không phải hạt.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 phân tích dầu hạt của cây điền thanh bụi Sesbania cannabina chỉ ra rằng dầu hạt này có độ nhớt cao (174,19), nhiệt độ phân hủy từ 382 độ C đến 450 độ C và chỉ số iod đạt 118 g I2/100 g [1]. Do hiệu suất chiết xuất chỉ đạt 2,32% và có độ nhớt dày, các tác giả nghiên cứu định hướng dầu hạt này phù hợp làm dầu bôi trơn máy móc hoặc dầu làm mát biến áp trong công nghiệp kỹ thuật, hoàn toàn không đề cập đến việc dùng làm thực phẩm chức năng trị bệnh [1].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược mọc hoang
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên mọc hoang thì vô hại". Thực tế, nhiều loại cây tạo ra các chất độc tế bào như sesbanimide nhằm tự bảo vệ hạt trước sự tấn công của sâu bọ ngoài thiên nhiên [4, 7]. Uống hạt thô đồng nghĩa với việc nạp trực tiếp toàn bộ độc chất này vào ruột.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của lá, hoa với hạt. Hoa và lá điền thanh thường được dùng làm rau ăn trong ẩm thực dân dã, nhưng hạt lại là nơi tích trữ nồng độ hợp chất đậm đặc và dầu béo đặc thù [1, 2]. Hiểu lầm thứ ba là xem các nghiên cứu hạ đường huyết hay bảo vệ gan trên chuột là bằng chứng để con người có thể tự uống hạt thô chữa bệnh tiểu đường, xơ gan [2, 3]. Các nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chiết xuất phân đoạn của lá với liều kiểm soát nghiêm ngặt, không thể suy diễn cho người [2, 3].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Hiện nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học an toàn về việc dùng hạt điền thanh bụi trên người khỏe mạnh lẫn các nhóm người có bệnh lý. Do đó, tất cả mọi người không được tự ý dùng hạt này làm thuốc uống truyền miệng [4, 7].
Đặc biệt, các đối tượng sau cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng từ hạt điền thanh:
- Người mắc bệnh gan mãn tính, xơ gan hoặc viêm gan: Độc tố tế bào và lượng saponin trong hạt có thể làm tổn hại nhu mô gan nặng nề hơn [3, 4, 7].
- Người suy giảm chức năng thận: Thận yếu không thể lọc các hợp chất chuyển hóa phức tạp và các kim loại nặng có thể tích tụ từ cây [7].
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nghiên cứu dược lý dân gian ghi nhận hạt loài Sesbania có tính kích thích co bóp, điều kinh (emmenagogue), có nguy cơ gây co thắt tử cung nguy hiểm [2]. Chưa hề có dữ liệu an toàn cho phụ nữ cho con bú và thai nhi.
- Trẻ em và người cao tuổi: Hệ vi sinh đường ruột và men gan yếu dễ bị tổn thương tế bào và rối loạn tiêu hóa trầm trọng trước hoạt tính chống nguyên sinh động vật của cây [6].
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu xung quanh nhà có cây điền thanh bụi mọc hoang, người dân chỉ nên sử dụng theo các mục đích nông nghiệp đã được kiểm chứng như trồng phủ đất, ủ gốc làm phân xanh cải tạo đất nghèo mùn [7]. Dầu chiết xuất từ hạt cây trong tương lai có thể được ứng dụng trong kỹ thuật công nghiệp làm dầu bôi trơn chuyên dụng chịu nhiệt độ cao [1].
Tuyệt đối không được thu gom hạt phơi khô, nghiền bột, sao vàng hay sắc uống theo các chỉ dẫn chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội [4, 7]. Đối với các bệnh lý mãn tính như đái tháo đường, men gan cao hay bệnh đường ruột, người dân cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và duy trì chế độ ăn uống khoa học, đủ dinh dưỡng. Nếu nghi ngờ đã uống phải bài thuốc từ hạt điền thanh và xuất hiện triệu chứng đau bụng, tiêu chảy, mệt mỏi hay vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra men gan và chức năng thận.
Việc bảo vệ sức khỏe đòi hỏi dựa trên các căn cứ khoa học rõ ràng thay vì tin vào kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng. Cây điền thanh bụi mang lại nhiều giá trị sinh học và kỹ thuật công nghiệp, nhưng hạt của chúng không phải là thuốc thần dược uống tại nhà [1, 4]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để bảo đảm an toàn cho cơ thể.
