Nhiều gia đình Việt có thói quen sưu tầm các loại củ, rễ cây rừng về ngâm rượu uống bồi bổ sức khỏe. Trong đó, củ dó đất (loài thực vật thuộc chi Balanophora) thường được truyền miệng là vị thuốc quý giúp tăng sinh lực, trị đau nhức và giải độc rượu [1]. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm và uống loại rượu thuốc này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe mà không phải ai cũng biết.
Dù các nghiên cứu ghi nhận một số hoạt tính sinh học từ cây dó đất, việc sử dụng dưới dạng rượu ngâm lại là vấn đề hoàn toàn khác. Khi dược liệu được hòa vào dung môi cồn nồng độ cao, rượu ngâm dó đất không phải là bài thuốc phù hợp cho tất cả mọi người, thậm chí có thể gây nguy hiểm cho những đối tượng có sẵn bệnh lý nền hoặc thể trạng nhạy cảm.
Củ dó đất và cơ chế tác động sinh học
Cây dó đất thuộc chi Balanophora, họ Balanophoraceae, là loài thực vật ký sinh bắt buộc không chứa chất diệp lục, thường mọc bám trên rễ các cây thân gỗ lớn ở vùng núi [2], [1]. Trong kinh nghiệm dân gian, chi dược liệu này từng được sử dụng với mục đích thanh nhiệt, giải độc, dùng làm thuốc bổ, hỗ trợ giảm đau dạ dày, trĩ và giải rượu [3], [1].
Về mặt hóa học thực vật, các loài thuộc chi dó đất chứa các thành phần đặc trưng như tannin dẫn xuất từ axit cinnamic, ester của glucoside dihydrochalcone, flavonoid, phenylpropanoid và terpenoid [1]. Những hợp chất này giúp cây thể hiện các hoạt tính như chống oxy hóa, quét gốc tự do và hạ đường huyết trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [3], [1].
Tuy nhiên, khi đem ngâm vào rượu, ethanol trong rượu đóng vai trò là dung môi chiết xuất các hợp chất. Đi kèm với dược chất là lượng cồn đi thẳng vào cơ thể. Cồn là chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan thông qua hiện tượng căng thẳng oxy hóa và quá trình peroxy hóa lipid [4]. Do đó, lợi ích sinh học của dược liệu thường bị triệt tiêu bởi độc tính của rượu đối với các cơ quan nội tạng.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chi dó đất và tác hại của rượu?
Các bằng chứng khoa học hiện nay về chi dó đất (Balanophora) hầu như mới dừng lại ở mức độ phân lập chất trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Balanophora latisepala (thu hái tại An Giang, Việt Nam) đã đánh giá tác dụng của các dịch chiết lên chuột thí nghiệm [2]. Nghiên cứu tiến hành trên các nhóm chuột bình thường, chuột dung nạp glucose và chuột mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin (STZ), cho uống dịch chiết ở liều 500 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết cồn (ethanol) làm giảm 40,33% mức đường huyết ở chuột mắc đái tháo đường sau 21 ngày thử nghiệm và có hiệu quả điều hòa men gan ở nhóm chuột bệnh [2]. Tuy nhiên, các đảo tụy của chuột vẫn bị thoái hóa và xuất hiện khoảng trống do thoái hóa tế bào beta, và dịch chiết cồn không làm thay đổi đường huyết ở chuột khỏe mạnh [2].
Ở mức độ phân tử, một nghiên cứu năm 2012 đã phân lập từ chiết xuất cồn của cây Balanophora involucrata một flavanone mới cùng một số hợp chất dihydrochalcone để thử nghiệm ức chế enzym BACE trong ống nghiệm [5]. Kết quả ghi nhận các hợp chất này có hoạt tính ức chế nhưng đều ở mức dưới 50% ở nồng độ 10 micromol [5]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 về loài Balanophora laxiflora cho thấy dịch chiết acetone từ cây cái tươi thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH với nồng độ ức chế 50% là 16,4 microgam/ml [3]. Từ dịch chiết này, các nhà khoa học đã phân lập được balaxiflorin A, B cùng 17 hợp chất phenolic khác có hoạt tính chống gốc tự do [3].
Mặt khác, tác hại của dung môi rượu đã được làm rõ trong nhiều tài liệu. Nghiên cứu năm 2019 về tổn thương gan khẳng định việc tiêu thụ rượu là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương gan [4]. Việc uống rượu quá mức làm phát sinh căng thẳng oxy hóa, gây viêm gan do rượu, xơ hóa, xơ gan và cuối cùng là suy gan [4]. Khi đưa rượu ngâm vào cơ thể, tác hại của ethanol đối với tế bào gan là điều chắc chắn xảy ra.
Hiểu lầm thường gặp: "Dó đất giúp giải rượu nên ngâm rượu càng bổ"
Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là người dân đọc thấy tài liệu ghi nhận dó đất dùng để "giải say rượu" trong dân gian [3], [1] nên suy luận rằng uống rượu ngâm dó đất sẽ giúp khử bớt độc tính của rượu, uống bao nhiêu cũng không hại.
Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Việc thảo dược được dùng trong dân gian để làm tỉnh rượu là các bài thuốc hãm hoặc sắc nước uống riêng biệt, chứ không phải dùng chung với cồn [3], [1]. Khi ngâm dược liệu vào rượu có nồng độ cao, bản thân lượng cồn nạp vào đã gây tải nặng trực tiếp lên gan và hệ tuần hoàn [4]. Không có nghiên cứu nào chứng minh việc ngâm dó đất vào rượu có thể vô hiệu hóa tác hại của cồn đối với cơ thể người.
5 nhóm người cần cẩn trọng tuyệt đối trước khi dùng rượu ngâm dó đất
Dưới đây là 5 đối tượng người dùng có nguy cơ gặp biến cố sức khỏe nghiêm trọng nếu sử dụng rượu ngâm dó đất tùy tiện.
1. Người có bệnh lý về gan
Người mắc viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh dùng rượu ngâm dó đất. Tiêu thụ rượu là nguyên nhân gây chấn thương gan nghiêm trọng, thúc đẩy quá trình viêm, dẫn tới xơ hóa và suy gan [4]. Dù chiết xuất dó đất dạng cồn có biểu hiện điều hòa men gan trên chuột tiểu đường [2], điều này không đồng nghĩa với việc uống rượu dó đất sẽ chữa được bệnh gan ở người. Ngược lại, ethanol trong rượu ngâm sẽ làm tổn hại thêm các tế bào gan vốn đang suy yếu [4].
2. Người mắc bệnh lý tim mạch và huyết áp
Người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc xơ vữa mạch máu không nên uống rượu ngâm thuốc. Cồn làm kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim và gây dao động huyết áp đột ngột. Việc dùng rượu ngâm không kiểm soát liều lượng có thể làm tăng gánh nặng tuần hoàn, dẫn đến nguy cơ bùng phát các biến cố tim mạch nguy hiểm.
3. Người bị bệnh dạ dày và đường tiêu hóa
Trong y học dân gian, cây dó đất từng được dùng để hỗ trợ trị đau dạ dày [1]. Tuy nhiên, việc ngâm dược liệu này trong rượu lại phản tác dụng đối với đường tiêu hóa. Cồn nồng độ cao là chất kích thích trực tiếp niêm mạc dạ dày, phá hủy hàng rào bảo vệ tự nhiên và kích thích tăng tiết axit. Uống rượu ngâm khi đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản sẽ khiến các vết loét lan rộng, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.
4. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của củ dó đất trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú; dữ liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn thực hiện trên chuột và tế bào trong phòng thí nghiệm [5], [2], [3]. Cồn là chất độc đã được xác lập có khả năng đi qua hàng rào nhau thai gây dị tật thai nhi và đi vào sữa mẹ làm suy giảm sự phát triển thần kinh của trẻ nhỏ. Do đó, phụ nữ có thai và đang cho con bú cần tránh xa rượu ngâm dó đất.
5. Người đang điều trị bệnh đái tháo đường
Nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất ethanol của Balanophora latisepala có thể làm giảm 40,33% mức đường huyết sau 21 ngày [2]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết theo đơn, việc tự ý uống rượu ngâm dó đất có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc khó kiểm soát, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết đột ngột rất nguy hiểm. Hơn nữa, cồn còn làm rối loạn quá trình tổng hợp glucose tự nhiên tại gan.
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Không thể phủ nhận chi dó đất là nguồn thảo dược tự nhiên chứa nhiều chất chống oxy hóa tiềm năng như các dẫn xuất tannin, phenolic và flavanone [5], [3], [1]. Khả năng hạ đường huyết của dịch chiết cồn và dịch chiết methanol của loài cây này trên động vật mở ra hướng nghiên cứu mới trong tương lai [2].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có là khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế sử dụng. Nghiên cứu cho thấy đảo tụy của chuột vẫn bị thoái hóa tế bào beta dù đường huyết có giảm [2]. Hơn nữa, chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên người nhằm xác định ngưỡng liều an toàn, độc tính trường diễn hay tương tác giữa các hoạt chất của dó đất với các thành phần trong rượu cồn. Việc người dân tự ngâm rượu theo cảm tính mà không rõ nguồn gốc thảo dược còn làm tăng nguy cơ nhầm lẫn loài nấm, củ độc khác.
Hướng dẫn áp dụng và dùng dược liệu đúng cách
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ một số nguyên tắc khi tiếp cận với cây dó đất:
Không tự ý đào bới hoặc mua các loại củ dó đất trôi nổi không rõ nguồn gốc ngoài thị trường. Hiện tượng nhầm lẫn giữa các loài thực vật ký sinh hoặc nấm rừng có độc tính cao rất dễ xảy ra nếu không có kiến thức chuyên môn thực vật học.
Tránh tuyệt đối thói quen dùng rượu thuốc như một loại đồ uống khai vị hay thức uống hàng ngày. Nếu có nhu cầu sử dụng củ dó đất nhằm hỗ trợ sức khỏe, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được bốc thuốc theo dạng sắc nước uống với liều lượng đã được kiểm định, thay vì tự ngâm rượu.
Những người khỏe mạnh nếu có sử dụng rượu thuốc chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ, không dùng khi bụng đói và tuyệt đối không lạm dụng để tránh tác hại từ cồn.
Rượu ngâm củ dó đất không phải là "thần dược" chữa bách bệnh như lời đồn thổi trên thị trường. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các công dụng truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ. Khi có các bệnh lý nền về gan, tim mạch, tiêu hóa hay chuyển hóa, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
