Nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược truyền miệng để bồi bổ sức khỏe, giảm đau nhức xương khớp hoặc cầm máu sau chấn thương. Thổ tam thất (tên khoa học là Gynura segetum) là vị thuốc dân gian thường bị nhầm lẫn tai hại với tam thất bắc (thuộc chi Panax). Sự nhầm lẫn này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng, đe dọa tính mạng người sử dụng [1, 4].
Thổ tam thất chứa độc tố pyrrolizidine alkaloids (PAs) có khả năng gây tổn hại mạch máu gan không thể phục hồi [2, 3]. Các nhóm người có nguy cơ cao, bao gồm người có bệnh nền gan, bệnh thận, người chuẩn bị can thiệp ngoại khoa hay cơ địa nhạy cảm, tuyệt đối không nên tự ý dùng dược liệu này.
Nguy cơ tổn thương tắc nghẽn xoang gan từ thổ tam thất
Cơ chế bệnh sinh do thổ tam thất xuất phát từ độc chất pyrrolizidine alkaloids (PAs) có tự nhiên trong cây [3, 5]. Độc tố PAs khi đi vào gan sẽ phá hủy các tế bào nội mô xoang gan (SEC) [1].
Quá trình này kéo theo việc cạn kiệt glutathione, thiếu hụt nitric oxide và gia tăng biểu hiện của men tiêu protein metalloproteinases trong gan [1]. Hậu quả làm các tế bào nội mô bong tróc, gây tắc nghẽn các tiểu tĩnh mạch tận cùng trong gan, dẫn tới hội chứng tắc nghẽn xoang gan (HSOS) hay bệnh tắc tĩnh mạch gan (HVOD) [2, 3]. Đây là tổn thương dạng viêm tắc lòng mạch không do huyết khối hình thành ban đầu, cản trở nghiêm trọng dòng máu hồi lưu [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính và tỷ lệ tử vong
Một nghiên cứu hồi cứu năm 2018 theo dõi bệnh nhân HSOS do thổ tam thất ghi nhận tỷ lệ sống sót giảm dần theo thời gian: 91% sau 1 tháng, 64% sau 3 tháng và chỉ còn 57% sau 60 tháng [3]. Nghiên cứu xác định nồng độ bilirubin toàn phần, chỉ số albumin máu và tình trạng bệnh não gan là những yếu tố tiên lượng sinh tồn độc lập [3]. Trong số 75 bệnh nhân được điều trị bằng thuốc chống đông, có 49 người (65,3%) được chữa khỏi, trong khi 26 người (34,7%) tử vong [3].
Một công trình khác thực hiện trên 64 bệnh nhân tại 8 bệnh viện tuyến cuối ở Trung Quốc từ năm 2008 đến 2018 cho thấy tỷ lệ chẩn đoán nhầm ban đầu lên đến 92,18% [4]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 58,07 tuổi, với nam giới chiếm 64,1% [4]. Thời gian ủ bệnh trung vị từ lúc uống thổ tam thất đến khi phát bệnh là 75 ngày [4]. Tỷ lệ tử vong sau 6 tháng lên tới 77,55%, trong đó nguyên nhân tử vong hàng đầu là xuất huyết tiêu hóa trên (42,11%), nhiễm trùng thứ phát (36,84%) và hội chứng gan thận (21,05%) [4].
Dữ liệu hình ảnh học từ nghiên cứu năm 2014 trên 16 bệnh nhân ghi nhận 100% ca bệnh có cổ trướng, ngấm thuốc loang lổ ở nhu mô gan và hẹp hoặc tắc tĩnh mạch gan chính bên phải [5]. Tình trạng gan to và dày thành túi mật xuất hiện ở 87,5% số ca [5]. Báo cáo năm 2016 trên 71 bệnh nhân chụp cắt lớp vi tính (CT) cản quang cũng xác nhận cổ trướng (100%), giảm đậm độ không đồng nhất (100%), gan ngấm thuốc dạng loang lổ (92,96%) và hẹp tĩnh mạch gan (87,32%) [2].
5 nhóm người cần tránh dùng thổ tam thất
Do chứa độc tố PAs hủy hoại vi mạch gan, dược liệu này chống chỉ định mạnh mẽ cho các nhóm đối tượng sau:
Người có bệnh nền gan: Nhóm người bị viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan sẵn có khi tiếp xúc với thổ tam thất sẽ đối mặt nguy cơ suy gan bùng phát [4]. Các triệu chứng như vàng da, đau hạ sườn phải, gan to đau và ứ dịch ổ bụng sẽ tiến triển rất nhanh [2]. Sự tích tụ độc chất phá hủy thêm nhu mô gan vốn đã suy yếu, làm trầm trọng mức độ tổn thương [1].
Người mắc bệnh lý thận hoặc suy giảm chức năng thận: Các biến chứng chuyển hóa nặng từ ngộ độc gan do thổ tam thất có thể dẫn trực tiếp đến hội chứng gan thận [4]. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận hội chứng gan thận là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ ba (chiếm 21,05%) ở người bệnh mắc hội chứng tắc nghẽn xoang gan do loại thảo mộc này [4].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Độc chất thổ tam thất làm tắc nghẽn xoang gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và gây lách to (gặp ở 76,6% bệnh nhân) dẫn đến rối loạn đông máu phức tạp [4]. Nguy cơ xuất huyết tiêu hóa trên là nguyên nhân tử vong cao nhất (42,11%) [4]. Nếu thực hiện can thiệp phẫu thuật trong giai đoạn này, nguy cơ chảy máu mất kiểm soát là rất lớn.
Người cao tuổi và người có thể trạng suy nhược: Độ tuổi trung bình của các ca ngộ độc nặng được ghi nhận là trên 58 tuổi [4]. Bệnh cảnh lâm sàng ở nhóm người cao tuổi thường biểu hiện nặng nề với phù chi dưới (43,8%), tràn dịch màng phổi (70,42%) và cổ trướng tiến triển nhanh chóng [5, 6]. Sức đề kháng yếu cũng khiến đối tượng này dễ tử vong do nhiễm trùng thứ phát (chiếm 36,84%) [4].
Người có cơ địa nhạy cảm, tự ý dùng trị chấn thương: Nhiều người tự ý sắc nước uống hoặc dùng dạng thuốc rượu sau chấn thương, bong gân theo kinh nghiệm dân gian [4, 8]. Một số trường hợp ghi nhận chỉ sau thời gian ngắn từ 8 ngày đến 1 tháng sử dụng thổ tam thất đã khởi phát bệnh cảnh nặng nề, đau chướng bụng dữ dội và tổn thương gan vĩnh viễn [2, 8].
Hiểu lầm tai hại giữa thổ tam thất và tam thất bắc
Một hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng là đánh đồng mọi loại củ có tên "tam thất" đều có công dụng bồi bổ như nhau [4, 6]. Thực tế, tam thất bắc chính danh thuộc chi sâm họ Araliaceae (Panax notoginseng), trong khi thổ tam thất thuộc chi cúc (Gynura segetum) [1, 4].
Thổ tam thất thường được người dân dùng để giảm đau, tiêu sưng và trị chấn thương bầm tím [4, 7]. Tuy nhiên, hoạt chất pyrrolizidine alkaloid nội tại của loài thảo dược này lại biến nó thành nguồn độc tố nguy hiểm cho gan [3, 4]. Việc tự ý đào rễ, ngâm rượu hay mua dược liệu khô không rõ nguồn gốc rất dễ dẫn đến ngộ độc chết người [2, 6].
Cảnh báo triệu chứng và hướng xử trí y tế
Thời gian phát bệnh do thổ tam thất thường không xảy ra tức thì mà âm thầm kéo dài, với thời gian ủ bệnh trung vị lên đến 75 ngày [4]. Bệnh nhân thường khởi phát các biểu hiện như chướng bụng, đau âm ỉ vùng bụng, chán ăn, vàng mắt, tiểu ít và chân phù [2, 6]. Đảo ngược dòng chảy tĩnh mạch cửa trên siêu âm hoặc hình ảnh gan loang lổ trên CT cản quang là những dấu hiệu cảnh báo đặc thù [2, 3].
Khi có dấu hiệu nghi ngờ tổn thương do thổ tam thất, hành động tiên quyết là lập tức ngừng dùng dược liệu và nhập viện cấp cứu [6]. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý dùng thêm các loại lá cây để "giải độc gan". Các nghiên cứu cho thấy can thiệp sớm bằng thuốc chống đông máu như heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) có thể giúp cải thiện lưu lượng mạch máu gan và cải thiện tỷ lệ điều trị [1, 8]. Những ca suy gan giai đoạn cuối tiến triển không hồi phục cần được xem xét chỉ định ghép gan [1].
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Việc dùng thảo dược trị bệnh đòi hỏi kiến thức chuyên môn chính xác chứ không thể dựa vào thói quen truyền miệng. Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, thu hái hay sử dụng thổ tam thất dưới bất kỳ hình thức sắc uống hay ngâm rượu nào.
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Một lối sống an toàn bắt đầu từ việc hiểu đúng dược tính và cảnh giác với các rủi ro ngộ độc tiềm ẩn.
