Nhiều gia đình thường tìm kiếm các bài thuốc cổ truyền hoặc thực phẩm bổ dưỡng với mong muốn bồi bổ sức khỏe cho thai phụ và hỗ trợ thai nhi phát triển khỏe mạnh. Trong số các dược liệu quý được lưu truyền, a giao (cao da lừa) thường được nhắc đến như một phương thuốc dưỡng huyết, thậm chí được xem là vị thuốc an thai quen thuộc trong dân gian. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu này trong thai kỳ có thực sự an toàn dưới góc nhìn độc chất học và y học chứng cứ hiện đại hay không lại là điều khiến không ít thai phụ băn khoăn.
Câu trả lời thẳng thắn là phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng a giao khi chưa có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Dù y học cổ truyền ghi nhận lịch sử sử dụng lâu đời, các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện đại về độ an toàn sinh sản, độc tính thai kỳ của a giao vẫn còn nhiều khoảng trống, trong khi nguy cơ pha trộn tạp chất và hàng giả trên thị trường lại ở mức đáng báo động.
Nguồn gốc truyền thống và những kỳ vọng dưỡng thai
A giao, tên khoa học là Colla corii asini, là loại keo được chế biến từ da lừa đã qua quá trình cạo lông và ninh nấu kỹ lưỡng theo các quy trình cổ truyền. Tại Trung Quốc, a giao đã được sử dụng như một loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe và dược liệu trong hơn 2.000 năm qua nhằm mục đích dưỡng sinh và hỗ trợ điều trị các bệnh lý thiếu máu [1]. Trong truyền thống y học của cả Hàn Quốc và Trung Quốc, vị thuốc này cũng thường xuyên được kê đơn để điều trị các chứng bệnh phụ khoa cũng như các bệnh lý mạn tính khác [2].
Từ kinh nghiệm dân gian đó, nhiều người mặc định rằng a giao hoàn toàn lành tính cho phụ nữ mang thai, nhất là những thai phụ gặp tình trạng mệt mỏi, xanh xao hay có dấu hiệu dọa sảy thai. Họ tin rằng dược liệu này có thể giúp bồi đắp khí huyết, làm dày niêm mạc và cố định thai nhi. Tuy nhiên, sự kỳ vọng này chủ yếu dựa trên các ghi chép kinh nghiệm cổ xưa mà chưa được kiểm chứng đầy đủ thông qua các phương pháp đánh giá độc tính phát triển và an toàn phôi thai theo tiêu chuẩn nghiên cứu dược lý hiện đại.
Thành phần hóa học và các hoạt tính sinh học đã ghi nhận
Dưới góc nhìn phân tích hóa học hiện đại, a giao chứa đựng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2014 đã tổng hợp các thành phần hóa học được phân lập từ a giao, bao gồm các axit amin, protein, gelatin, polysaccharide, các hợp chất dễ bay hơi và các chất vô cơ [1]. Các thành phần này tạo nên nền tảng dinh dưỡng cũng như các đặc tính hóa lý đặc trưng của keo da lừa [1].
Cũng theo các báo cáo được tổng kết qua nhiều thập kỷ, a giao thể hiện một phổ tác dụng sinh học tương đối rộng. Các hoạt tính này bao gồm khả năng ức chế các bệnh lý huyết học, chống lão hóa, chống khối u, điều hòa hệ miễn dịch, hỗ trợ phục hồi xương, chống viêm và cải thiện tình trạng mệt mỏi [1]. Đến năm 2025, một nghiên cứu tổng quan khác tiếp tục nhấn mạnh a giao có hồ sơ an toàn tương đối thuận lợi trong các thử nghiệm chung và thể hiện nhiều hoạt tính như tạo máu, bổ phổi, tăng cường miễn dịch, kháng khuẩn và chống mệt mỏi [3]. Dược liệu này cũng cho thấy tiềm năng trong việc điều hòa hiện tượng stress oxy hóa, cân bằng miễn dịch và kiểm soát các phản ứng viêm thông qua các cơ chế tác động đa mục tiêu, đa con đường [3].
Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm tế bào
Để làm sáng tỏ các tác dụng sinh học, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành trên mô hình tế bào và động vật. Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất ethanol từ a giao đối với vi khuẩn Salmonella typhimurium – một mầm bệnh đường ruột nguy hiểm [2]. Trong thử nghiệm khuếch tán thạch, chiết xuất a giao đã ức chế sự phát triển của vi khuẩn với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,78 mg/ml và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 1,56 mg/ml [2].
Nghiên cứu này cũng phát hiện chiết xuất a giao làm giảm sự xâm nhập của tế bào vi khuẩn Salmonella typhimurium thông qua việc ức chế các protein xâm nhập của vi khuẩn như SipA, SipB và SipC [2]. Trên mô hình động vật, chiết xuất dược liệu này đã ức chế đáng kể sự xâm nhập của vi khuẩn tại hồi tràng của những con chuột bị gây nhiễm [2]. Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2019 trên mô hình chuột bị tổn thương phổi do bơm bụi mịn nhân tạo (PM2.5) vào khí quản đã ghi nhận việc dùng a giao trong 11 tuần giúp bảo vệ đáng kể trước sự suy giảm chức năng phổi và ngăn ngừa các tổn thương giải phẫu bệnh [4]. A giao làm giảm phản ứng viêm thông qua việc ức chế Arg-1 nhằm điều chỉnh các rối loạn chuyển hóa do hạt bụi mịn gây ra, như chuyển hóa arginine, nitơ và quá trình sinh tổng hợp aminoacyl-tRNA [4].
Khoảng trống lớn về dữ liệu an toàn độc chất đối với thai kỳ
Mặc dù a giao thể hiện nhiều tác dụng sinh học tiềm năng trên mô hình chuột và tế bào, việc ngoại suy những kết quả này để khẳng định a giao an toàn tuyệt đối cho phụ nữ mang thai là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Các thử nghiệm như bảo vệ phổi trước bụi mịn kéo dài 11 tuần trên chuột [4], hay thử nghiệm kháng khuẩn Salmonella ở ruột chuột [2] chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm thông thường, không phải là mô hình đánh giá độc tính sinh sản hay dị tật bẩm sinh trên động vật mang thai.
Hơn nữa, một báo cáo khoa học đã chỉ ra rằng hiện có rất ít nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa các thành phần hóa học cụ thể và từng hoạt tính sinh học tương ứng của a giao [1]. Các nhà nghiên cứu khẳng định cần phải có thêm các công trình chuyên sâu hơn nữa trong tương lai để phục vụ cho việc ứng dụng và phát triển an toàn [1]. Khi cơ chế hoạt động của từng phân tử gelatin, axit amin hay hợp chất vô cơ đối với sự phát triển của bánh nhau và thai nhi chưa được giải mã rõ ràng, việc tự ý dùng a giao tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa, dị ứng đạm động vật hoặc tương tác bất lợi với sinh lý thai kỳ.
Rủi ro nghiêm trọng từ nạn pha trộn và tạp nhiễm trên thị trường
Một trong những mối đe dọa thực tế và nguy hiểm nhất đối với thai phụ khi muốn sử dụng a giao chính là chất lượng sản phẩm trôi nổi trên thị trường. Do giá thành da lừa nguyên liệu đắt đỏ và nhu cầu tiêu thụ cao, tình trạng làm giả, pha tạp các loại da động vật kém phẩm chất hoặc hóa chất độc hại vào a giao diễn ra hết sức phức tạp. Nghiên cứu công bố năm 2025 đã cảnh báo rằng hành vi gian lận thương mại và pha tạp a giao trên thị trường hiện nay là một vấn đề vô cùng nghiêm trọng [5].
Để giải quyết vấn nạn này, các nhà khoa học đã phải phát triển phương pháp xét nghiệm dòng chảy bên huỳnh quang phân giải thời gian kết hợp kỹ thuật PCR (TRF-LFA-PCR) nhằm phát hiện hàm lượng da lừa thật với ngưỡng tối thiểu chỉ 0,01% [5]. Phương pháp tiên tiến này đạt tỷ lệ thu hồi từ 82,00% đến 102,97% cùng độ lệch chuẩn tương đối dao động từ 1,10% đến 12,98%, giúp định lượng chính xác thành phần da lừa ngay cả khi sản phẩm bị cố tình pha trộn các tạp chất chưa xác định [5]. Điều này cho thấy nguy cơ người tiêu dùng mua phải a giao chứa da động vật thối rữa, hóa chất tẩy trắng, kim loại nặng hoặc chất bảo quản công nghiệp là hoàn toàn có thật. Đối với phụ nữ mang thai, việc hấp thu các tạp chất độc hại chưa xác định này có thể gây ngộ độc mạn tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của mẹ và sự phát triển của thai nhi.
Những ai cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Trước những rủi ro về mặt độc chất học và thị trường, thai phụ là nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức cẩn trọng. Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu – giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan trọng yếu – tuyệt đối không tự ý bổ sung a giao khi chưa có chỉ định y khoa. Bất kỳ một tác nhân lạ hay tạp chất hóa học nào từ sản phẩm kém chất lượng đều có thể can thiệp vào quá trình phát triển tự nhiên của thai nhi.
Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng với protein lạ từ động vật, người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư trệ, đầy bụng, khó tiêu hoặc người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính cũng nên tránh dùng a giao tự phát. Thành phần keo dính đậm đặc và hàm lượng protein cao của dược liệu có thể làm tăng gánh nặng cho đường tiêu hóa, gây chướng bụng và táo bón – vốn là những vấn đề vốn đã rất phổ biến ở phụ nữ mang thai. Những người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh các nguy cơ tương tác thuốc không đáng có.
Lời khuyên áp dụng an toàn và tiếp cận khoa học
Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe thai kỳ, thai phụ và gia đình cần thay đổi nhận thức, không nên xem a giao như một "thần dược" an thai có thể dùng tùy tiện. Việc bồi bổ trong giai đoạn mang thai cần hướng đến các giải pháp an toàn, bền vững và đã được y học hiện đại chứng minh hiệu quả qua chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng thực phẩm tươi sống.
Nếu được bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền chỉ định a giao trong một số trường hợp cụ thể, thai phụ cần tuyệt đối tuân thủ về liều lượng và thời gian sử dụng. Sản phẩm bắt buộc phải có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng và độ tinh khiết nghiêm ngặt từ các cơ quan y tế có thẩm quyền để loại trừ hoàn toàn nguy cơ pha tạp da động vật khác hay hóa chất độc hại [5]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như ngứa ngáy, nổi mẩn, đau bụng, tiêu chảy hay khó chịu vùng bụng dưới, thai phụ cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Tóm lại, dù a giao sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có giá trị trong nghiên cứu thực nghiệm [1], việc sử dụng dược liệu này cho thai phụ vẫn là một quyết định cần cân nhắc hết sức thận trọng. Thay vì chạy theo các lời đồn thổi về công dụng an thai mà bỏ qua nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và tuân thủ lịch khám thai định kỳ mới là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé.
