Thiếu máu gây mệt mỏi, hoa mắt, giảm chất lượng sống. Nhiều người tìm đến dược liệu cổ truyền để bồi bổ huyết khí. A giao (minh giao, keo da lừa) là vị thuốc nổi tiếng trong các bài thuốc bổ huyết lưu truyền nhiều đời [3, 5].
Dù được dùng rộng rãi, khoa học hiện đại chỉ mới bắt đầu làm rõ cơ chế. Nghiên cứu xác nhận các mảnh peptid từ da lừa có hoạt tính tạo máu và tăng chỉ số tế bào máu [1, 2]. Tuy vậy, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn rất hạn chế và cần xem xét cẩn trọng [1].
A giao là gì và chứa chất gì?
A giao (tên khoa học: Colla corii asini) là loại keo chế biến từ da con lừa (Equus asinus) qua quy trình nấu, khử béo và cô đặc [5, 8]. Đây là vị thuốc Đông y có lịch sử ứng dụng hơn 2.000 năm trong nuôi dưỡng sức khỏe và trị liệu thiếu máu [2].
Thành phần hóa học chủ yếu của a giao gồm collagen, gelatin, các acid amin, protein, polysaccharid cùng nhiều khoáng chất và hợp chất dễ bay hơi [3, 5]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc và Kampo Nhật Bản, dược liệu này có mặt trong các bài thuốc cầm máu, dưỡng huyết như Trư linh thang, Ôn kinh thang [3].
Cơ chế tác động đến tạo máu
Tác dụng hỗ trợ tạo máu của a giao chủ yếu đến từ các peptid nguồn gốc collagen [4]. Khi vào cơ thể, các phân tử này kích thích tủy xương sản sinh và biệt hóa tế bào tiền thân tạo máu [4].
Ở cấp độ tế bào, thực nghiệm cho thấy a giao tác động lên đơn vị tạo cụm dòng hồng cầu muộn (CFU-E) và cụm dòng bạch cầu hạt - bạch cầu đơn nhân (CFU-GM) [4]. Đối với trường hợp bất thường huyết sắc tố, nghiên cứu ghi nhận vị thuốc tác động đến con đường điều hòa dịch mã của protein spectrin [1]. Quá trình này giúp củng cố cấu trúc màng, làm màng tế bào bền vững hơn và kéo dài tuổi thọ hồng cầu [1].
Bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật
Các nhà khoa học năm 2016 đã chiết xuất và xác định hai peptid có hoạt tính tạo máu từ a giao (peptid 11 và 16) [4]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột cái chủng ICR bị gây thiếu máu do hóa chất 5-FU (liều 150 mg/kg) hoặc xạ trị toàn thân bằng tia gamma 4MV [4].
Chuột thí nghiệm được uống phân đoạn chiết xuất A với liều 1 g/kg và 2 g/kg thể trọng [4]. Thời gian thử nghiệm kéo dài 12 ngày cho nhóm 5-FU và 25 ngày cho nhóm xạ trị [4]. Máu ngoại vi lấy định kỳ từ xoang mắt mỗi 3 ngày (nhóm 5-FU) hoặc 5 ngày (nhóm xạ trị) [4]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều 1 g/kg và 2 g/kg đều làm tăng số lượng hồng cầu (RBC) và bạch cầu (WBC) bị suy giảm do hóa xạ trị [4].
Dữ liệu lâm sàng trên người và giới hạn mẫu nhỏ
Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2019 thử nghiệm a giao trên 20 phụ nữ mang thai mắc bệnh tan máu bẩm sinh beta-thalassemia [1]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp hoặc nhóm chứng trắng theo tỷ lệ 3:1 [1].
Nhóm can thiệp uống 15 g bột a giao mỗi ngày, duy trì trong 4 tuần liên tục [1]. Kết quả phân tích giải trình tự phiên mã cho thấy nồng độ hemoglobin ở nhóm uống a giao cải thiện rõ rệt so với nhóm chứng [1]. Phân tích sâu chỉ ra hai gen ZNF471 và THOC5 được điều hòa tăng biểu hiện ở nhóm điều trị hiệu quả [1]. Hiệu quả ghi nhận rõ nhất ở nhóm bệnh nhân mang kiểu gen beta CD 41-42(-TTCT)/betaA [1].
Dù ghi nhận kết quả khả quan, thử nghiệm có giới hạn rất lớn về quy mô mẫu khi chỉ gồm 20 người [1]. Thử nghiệm đơn lẻ, cỡ mẫu quá nhỏ trên một thể bệnh di truyền đặc thù chưa đủ để khái quát hóa cho mọi dạng thiếu máu cộng đồng.
Những lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Ngoài bổ máu, các nghiên cứu tổng quan ghi nhận a giao có các hoạt tính sinh học như điều hòa miễn dịch, chống lão hóa, chống mệt mỏi và hỗ trợ hồi phục xương [2]. Dù vậy, mối liên hệ trực tiếp giữa từng hoạt chất cụ thể với các tác dụng sinh học này vẫn chưa được xác định đầy đủ [2].
Các thử nghiệm trên người còn rất thưa thớt, hầu hết mới dừng lại ở động vật hoặc phòng thí nghiệm [1, 3]. A giao không phải là giải pháp độc lập thay thế cho việc truyền máu hay các phác đồ chuẩn y khoa. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng gelatin da lừa có thể dẫn tới biến chứng nghiêm trọng.
Hiểu lầm thường gặp về a giao
Nhiều người lầm tưởng a giao có thể chữa khỏi hoàn toàn mọi thể bệnh thiếu máu. Thiếu máu do nhiều nguyên nhân: thiếu sắt, mất máu cấp, bệnh tủy xương, hoặc đột biến gen. A giao không bổ sung lượng sắt nguyên tố cao như viên sắt tổng hợp mà chủ yếu hỗ trợ kích thích tạo tế bào và ổn định màng hồng cầu [1, 2].
Hiểu lầm khác là dùng càng nhiều thì máu tạo ra càng nhanh. Nghiên cứu lâm sàng dùng liều cố định 15 g mỗi ngày trong 4 tuần dưới sự giám sát [1]. Lạm dụng dược chất dạng keo đặc có thể gây đầy bụng, khó tiêu do thành phần chứa lượng lớn protein cô đặc [3, 5].
Vấn nạn hàng giả cũng là rủi ro lớn. Do giá thành a giao đắt đỏ, thị trường xuất hiện tình trạng pha trộn da, xương của ngựa, bò hoặc heo [3]. Các xét nghiệm chuyên sâu bằng kỹ thuật PCR khuếch đại gen cytochrome b phát hiện được lượng tạp chất keo bò rất nhỏ từ 0,1% lẫn trong sản phẩm [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có cơ địa dị ứng đạm động vật hoặc từng dị ứng với gelatin không nên dùng. Bệnh nhân có bệnh lý tiêu hóa mạn tính, tỳ vị hư trệ, tiêu hóa kém cần thận trọng vì keo da lừa khó tiêu.
Phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân tan máu bẩm sinh không tự ý dùng theo liều truyền miệng dù có nghiên cứu can thiệp thử nghiệm [1]. Bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng hóa trị, xạ trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa huyết học trước khi phối hợp. Không tự ý ngưng các thuốc bổ máu hoặc chỉ định điều trị của cơ sở y tế.
Áp dụng thực tế đúng cách
Khi được thầy thuốc chỉ định, a giao thường dùng ở dạng bột hòa tan hoặc nấu chảy trong nước ấm, cháo loãng. Liều lượng dùng trên người trong nghiên cứu là 15 g bột mỗi ngày chia đều các lần [1].
Thời điểm dùng thích hợp là lúc bụng không quá no để giảm cảm giác trướng tức dạ dày. Cần kết hợp chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng, giàu vitamin nhóm B và sắt. Người tiêu dùng cần tìm nguồn cung cấp minh bạch, có kiểm định loài để tránh dùng phải sản phẩm pha lẫn tạp chất da gia súc khác [3].
A giao có cơ sở khoa học nhất định trong hỗ trợ tạo máu và kích thích tế bào máu [1, 2]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng vẫn dừng ở quy mô nhỏ và cần thêm nghiên cứu lớn [1]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa để xác định rõ nguyên nhân thiếu máu trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào.
