Ai không nên dùng cây đuôi chuột? Cảnh báo tụt huyết áp và thai kỳ

Cơn sốt thảo dược truyền miệng và nỗi lo tác dụng phụ

Thời gian gần đây, cây đuôi chuột (tên khoa học Stachytarpheta jamaicensis) được nhiều người truyền tai nhau như một phương thuốc dân gian đa năng. Không ít người tìm mua về sắc nước uống hàng ngày để ổn định sức khỏe, thanh nhiệt hay hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian mà thiếu kiểm chứng khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Không phải ai cũng có thể dùng loại cây này một cách tùy tiện, đặc biệt là phụ nữ mang thai và người có huyết áp thấp.

Cây đuôi chuột thực chất không phải là vị thuốc lành tính tuyệt đối cho mọi thể trạng. Nếu dùng sai đối tượng, cây có thể dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp đột ngột hoặc gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi.

Cây đuôi chuột là gì và chứa hoạt chất nào?

Cây đuôi chuột (Stachytarpheta jamaicensis (L.) Vahl) thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) ^[1]. Loài thực vật này phân bố ở nhiều khu vực nhiệt đới và còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau như Gervao, trà Brazil hay verbena cimarrona ^[1]. Trong hệ thống y học dân gian ở nhiều nơi, cây đã được dùng để hỗ trợ cải thiện nhiều vấn đề bệnh tật ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu xác định cây đuôi chuột chứa nhiều hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học ^[1]. Trong đó, verbascoside được xác định là thành phần hóa học hoạt tính chính của cây ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2023 còn phân lập được hợp chất 6beta-hydroxyipolamiide từ dịch chiết methanol của lá đuôi chuột ^[2]. Hợp chất này thể hiện hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 539,17 mcg/mL ^[2]. Dịch chiết methanol của lá cây cũng cho thấy khả năng chống oxy hóa qua các thử nghiệm DPPH và ABTS ^[2].

Tác dụng hạ huyết áp: Con dao hai lưỡi với người huyết áp thấp

Trong các tài liệu tổng quan dược lý, cây đuôi chuột được ghi nhận có chứa các chất chuyển hóa thứ cấp thể hiện nhiều đặc tính y học khác nhau ^[1]. Các đặc tính được ghi nhận bao gồm giảm đau, chống tiêu chảy, kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng viêm và đặc biệt là hạ huyết áp (antihypertensive) ^[1].

Chính hoạt tính hạ huyết áp này khiến cây đuôi chuột trở thành mối nguy hại đối với người vốn có huyết áp thấp. Đối với người huyết áp bình thường hoặc cao, việc dùng thảo dược có đặc tính làm giảm áp lực máu cần được theo dõi kỹ lưỡng. Nhưng với người huyết áp thấp, tác động hạ áp có thể đẩy mức huyết áp xuống quá sâu.

Khi huyết áp tụt giảm nghiêm trọng, lưu lượng máu nuôi các cơ quan quan trọng như não bộ và tim sẽ suy giảm nhanh chóng. Tình trạng này có thể khiến người dùng bị hoa mắt, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất xỉu. Do đó, việc tự ý uống nước sắc cây đuôi chuột để trị bệnh mà không kiểm soát huyết áp là hành động tiềm ẩn nhiều mối nguy hại.

Phụ nữ mang thai: Đối tượng tuyệt đối cần cẩn trọng

Giai đoạn thai kỳ là thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi cơ thể mẹ bầu và thai nhi dễ bị tổn thương bởi các hợp chất ngoại lai. Việc tùy tiện sử dụng thảo dược và các chế phẩm từ cây cỏ trong giai đoạn này là điều thường bị chống chỉ định ^[3].

Nhiều tác dụng bất lợi từ các loại thảo dược đã được y văn ghi nhận, bao gồm dị tật niệu dục, rò khí thực quản, tật nứt đốt sống, dị tật hậu môn không thủng ở người, hay các ảnh hưởng độc tính sinh sản, thai lưu, chậm tăng trưởng và dị tật ở động vật thử nghiệm ^[3]. Đáng lo ngại, các dữ liệu an toàn về cây thuốc đối với thai kỳ trong các tài liệu kinh điển còn nhiều khoảng trống và chưa thống nhất ^[4].

Một nghiên cứu mô tả, tiến cứu tiến hành trên 300 phụ nữ mang thai tại 2 phòng khám chăm sóc ban đầu đã khảo sát thực trạng sử dụng cây thuốc ^[5]. Kết quả cho thấy tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu thai kỳ) là thời điểm thai phụ uống các loại thảo dược nhiều nhất ^[5]. Đáng chú ý, cây đuôi chuột (Stachytarpheta jamaicensis) nằm trong số những cây thuốc được các thai phụ uống nhiều nhất, dù phần lớn các trường hợp dùng không hề có chỉ định y khoa ^[5].

Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc dùng thảo dược phổ biến khi mang thai phản ánh sự thiếu hụt thông tin về nguy cơ tiềm ẩn ^[5]. Nhiều nghiên cứu về cây thuốc đã chỉ ra nguy cơ sảy thai, tiềm năng gây dị tật thai nhi và độc tính tế bào ^[5]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây đuôi chuột khi chưa có sự cho phép của bác sĩ sản khoa.

Bằng chứng khoa học nói gì về độc tính của cây đuôi chuột?

Dù cây đuôi chuột được ứng dụng rộng rãi trong dân gian, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn đang dừng lại ở các đánh giá thực nghiệm và tổng quan tài liệu.

Một nghiên cứu năm 1999 tại Trinidad và Tobago đã tiến hành sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn và diệt côn trùng của 51 dịch chiết từ 29 loài cây bản địa ^[6]. Phương pháp pha loãng sọc thạch trên 6 chủng vi khuẩn (Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella tophimurium, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Enterococcus faecalis) cho thấy dịch chiết từ 8 loài có hoạt tính đáng kể, với Staphylococcus aureus là vi khuẩn nhạy cảm nhất ^[6]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm độc tính sinh học đối với muỗi Aedes aegypti, dịch chiết từ Stachytarpheta jamaicensis cùng với Justicia pectoralis và Manihot utilissima nằm trong nhóm dịch chiết thực vật cho hiệu quả diệt muỗi mạnh nhất ^[6].

Khả năng gây độc trên ấu trùng muỗi cho thấy loài cây này chứa các hợp chất sinh học có dược lực mạnh, hoàn toàn có thể gây độc nếu dùng sai liều lượng. Mặt khác, các nghiên cứu chuyên sâu về dược tính cũng chỉ ra cây đuôi chuột có hoạt tính kháng nấm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và ức chế enzym liên quan đến chuyển hóa đường [2, 8].

Tuy nhiên, hầu hết các dữ liệu mới chỉ thực hiện trên mô hình ống nghiệm (in vitro) hoặc khảo sát cắt ngang trên người dùng thực tế mà chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [2, 5, 8]. Dữ liệu về tính an toàn dài hạn, ngưỡng liều gây hại cho gan, thận hoặc khả năng ảnh hưởng đến người suy thận vẫn còn rất hạn chế và chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên các nhóm bệnh nhân này.

Hiểu lầm thường gặp về cây đuôi chuột

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ loài cây nào chứa hoạt chất sinh học chữa bệnh đều có thể biến thành chất độc nếu dùng sai đối tượng, sai thể trạng hoặc quá liều lượng.

Nhiều người bệnh huyết áp thấp hoặc người có bệnh nền nghe lời đồn thổi đã tự ý hái lá đuôi chuột tươi về giã nát lấy nước cốt uống hoặc phơi khô nấu nước thay trà hàng ngày. Việc dung nạp một lượng lớn các chất hạ áp tự nhiên khi áp lực dòng máu vốn đã thấp là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới choáng váng, ngất và té ngã nguy hiểm.

Một hiểu lầm khác là dùng nước lá đuôi chuột để hỗ trợ điều trị đái tháo đường mà bỏ hoàn toàn phác đồ của bác sĩ. Dù dịch chiết của cây có tác dụng ức chế alpha-glucosidase trong thử nghiệm ống nghiệm ^[2], đây hoàn toàn không phải là thuốc chữa khỏi đái tháo đường và chưa thể thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn.

Ai nên thận trọng hoặc tránh xa cây đuôi chuột?

Dựa trên các đặc tính dược lý và dữ liệu khảo sát lâm sàng, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh hoặc hết sức thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Giai đoạn thai kỳ cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng thảo dược, đặc biệt là trong 3 tháng đầu ^[5]. Nguy cơ gây co thắt, dị tật thai nhi hoặc sảy thai là những cảnh báo y tế đã được ghi nhận ở nhiều loại cây cỏ [3, 5].
• Người bị huyết áp thấp: Hoạt tính hạ áp của cây đuôi chuột có thể khiến chỉ số huyết áp tụt sâu hơn nữa ^[1]. Nhóm đối tượng này không nên dùng nước sắc cây đuôi chuột để tránh nguy cơ ngất xỉu, thiếu máu não thoáng qua.
• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận: Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của cây đuôi chuột trên bệnh nhân suy giảm chức năng thận. Việc chuyển hóa và đào thải các hoạt chất tự nhiên phức tạp qua thận có thể tạo thêm gánh nặng cho cơ quan đang bị tổn thương.
• Người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc hạ huyết áp: Các hoạt chất trong cây có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi nồng độ thuốc hoặc khuếch đại tác dụng hạ huyết áp một cách khó kiểm soát.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo y tế

Đối với những người bình thường muốn tìm hiểu hoặc sử dụng cây đuôi chuột theo kinh nghiệm y học cổ truyền, việc thận trọng luôn là ưu tiên hàng đầu.

Trước khi bắt đầu uống bất kỳ loại trà hay nước sắc nào từ cây đuôi chuột, bạn cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh tuyệt đối việc tự chẩn đoán bệnh rồi tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để sử dụng, bởi rất dễ nhầm lẫn loài thực vật hoặc dùng phải cây có chứa dư lượng thuốc trừ sâu, kim loại nặng.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều dùng an toàn tiêu chuẩn hay thời điểm uống cụ thể trên người ^[1]. Do đó, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, có sự kiểm soát chặt chẽ. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả hay nổi mẩn ngứa, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.

Thảo dược thiên nhiên chỉ phát huy giá trị hỗ trợ khi được dùng đúng người, đúng thời điểm và đúng hướng dẫn chuyên môn. Người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ điều trị của y học hiện đại, thay vì phó mặc sức khỏe cho các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.