Alkaloid trong đơn rau má: Uống nhiều có nguy cơ ngộ độc?

Đơn rau má và thói quen dùng làm thuốc dân gian

Nhiều người thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn nhà để sắc nước uống giải nhiệt, thanh lọc cơ thể hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh lý thông thường. Cây đơn rau má (tên khoa học thuộc chi Lobelia, phổ biến là Lobelia chinensis hay còn gọi là bán biên liên) là một trong những loại dược liệu được nhắc đến nhiều trong y học dân gian phương Đông ^[1]. Loại cây nhỏ bé, mọc sát đất này thường được truyền tai nhau về tác dụng lợi tiểu, giảm phù thũng, giải nhiệt tiêu độc và thậm chí là hỗ trợ trị rắn cắn ^[1].

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại thảo dược tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe. Không ít người cho rằng thảo mộc là "lành tính" và càng uống nhiều, uống đậm đặc thì hiệu quả càng nhanh. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm đối với những loài thực vật thuộc chi Lobelia bởi thành phần hóa học của chúng chứa nhiều hoạt chất sinh học rất mạnh ^[2].

Liệu việc uống nước sắc đơn rau má với lượng lớn có gây ngộ độc hay ảnh hưởng tiêu cực đến cơ thể hay không? Câu trả lời là hoàn toàn có nguy cơ, đặc biệt khi dùng quá liều hoặc dùng nhầm các loài thuộc cùng chi Lobelia mang hàm lượng alkaloid cao có độc tính ^[2].

Uống nhiều đơn rau má có nguy cơ ngộ độc không?

Các nghiên cứu thực vật học và hóa dược chỉ ra rằng các loài trong chi Lobelia (họ Hoa chuông - Campanulaceae) chứa nhiều hợp chất alkaloid nhóm piperidine, nổi tiếng nhất là lobeline cùng nhiều alkaloid tương đồng khác [1, 2]. Nhóm chất này có hoạt tính dược lý rất mạnh lên hệ thần kinh trung ương và các thụ thể dẫn truyền thần kinh [1, 3]. Khi hấp thụ một lượng lớn vào cơ thể, các hợp chất này có thể gây ra những phản ứng kích thích quá mức, dẫn đến các biểu hiện ngộ độc ^[2].

Mặc dù một số nghiên cứu phân tích chuyên sâu cho thấy hàm lượng các chất cụ thể có sự khác biệt giữa các loài Lobelia, nhưng việc tự ý thu hái, sử dụng không rõ liều lượng vẫn là mối nguy lớn ^[1]. Cơ thể người dùng có thể gặp các triệu chứng từ kích ứng đường tiêu hóa cho đến rối loạn thần kinh nghiêm trọng khi tiếp xúc với nồng độ hoạt chất cao ^[2]. Do đó, việc lạm dụng hoặc uống quá nhiều loại thảo dược này là hoàn toàn không an toàn.

Cơ chế tác động của nhóm alkaloid lên hệ thần kinh

Để hiểu rõ vì sao nhóm cây này có thể gây ngộ độc khi dùng liều cao, cần tìm hiểu về bản chất của các hợp chất alkaloid có trong chúng. Lobeline là một dẫn xuất piperidine có khả năng gắn kết mạnh mẽ với các thụ thể nicotinic acetylcholine (nicAchR) và đóng vai trò như một chất ức chế vận chuyển chất dẫn truyền thần kinh ^[3]. Cụ thể, lobeline đóng vai trò là chất đối kháng tại thụ thể alpha4beta2-nicAchR và là chất ức chế chất vận chuyển dopamine (DAT) ^[4].

Hệ thống thụ thể nicotinic và chất dẫn truyền dopamine kiểm soát nhiều chức năng sống còn trong cơ thể, bao gồm nhịp thở, trương lực cơ, huyết áp và phản xạ nôn mửa. Khi các alkaloid này tác động lên các thụ thể nicotinic ở nồng độ vừa phải trong nghiên cứu y học, chúng được xem xét để hỗ trợ điều trị cai nghiện rượu, ma túy đá hoặc cai thuốc lá [1, 2, 5]. Tuy nhiên, các thành phần alkaloid tương tự về mặt cấu trúc trong chi Lobelia thường chia sẻ chung đặc tính dược lý, hóa lý và cả hồ sơ độc tính ^[2].

Khi đưa một lượng lớn alkaloid vào cơ thể, sự can thiệp quá mức vào quá trình dẫn truyền thần kinh có thể gây rối loạn chức năng điều hòa. Các thụ thể thần kinh bị kích thích hoặc ức chế bất thường sẽ tác động trực tiếp đến trung khu thần kinh thực vật và vỏ não [1, 3]. Điều này giải thích vì sao độc tính của cây đơn rau má và các loài Lobelia liên quan chặt chẽ đến các triệu chứng thần kinh và phản xạ kích ứng co bóp nội tạng.

Dấu hiệu ngộ độc: Từ kích ứng tiêu hóa đến rối loạn thần kinh

Đặc tính sinh học của các hợp chất alkaloid dạng piperidine tác động rất nhanh đến niêm mạc dạ dày và thụ thể hóa học kích hoạt phản xạ nôn ^[2]. Khi uống nước sắc đơn rau má quá đặc hoặc uống liên tục liều cao, người dùng thường có dấu hiệu kích ứng tiêu hóa đầu tiên.

Người bệnh có thể cảm thấy cồn cào, buồn nôn dữ dội và nôn mửa liên tục do cơ thể cố gắng tống khứ các chất kích thích ra ngoài. Bên cạnh đó, các cơn đau thắt bụng, tiêu chảy và tăng tiết nước bọt cũng có thể xảy ra.

Nếu nồng độ độc chất tiếp tục ngấm vào tuần hoàn máu, độc tính thần kinh sẽ bắt đầu biểu hiện rõ rệt hơn [1, 2]. Do lobeline và các alkaloid liên quan gắn vào thụ thể nicotinic, người dùng có thể gặp tình trạng run rẩy tay chân, vã mồ hôi, chóng mặt, bồn chồn hoặc nhịp tim đập nhanh bất thường [1, 3]. Trong những trường hợp phơi nhiễm lượng lớn, sự ức chế hay kích thích quá mức hệ thần kinh trung ương có thể dẫn đến co giật, khó thở, hôn mê hoặc trụy tim mạch ^[3].

Bằng chứng khoa học: Những gì nghiên cứu đã làm rõ

Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã tập trung phân tích thành phần và độc tính của các loài thuộc chi Lobelia. Mỗi nghiên cứu đã cung cấp những góc nhìn cụ thể về dược tính cũng như cảnh báo an toàn:

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã ứng dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp khối phổ (HPLC-ESI-MS/MS) để phân tích chiết xuất methanol-nước từ cây Lobelia inflata ^[3]. Kết quả cho thấy loài cây này chứa tới 52 loại alkaloid piperidine khác nhau chứ không chỉ khoảng 20 chất như các ghi nhận trước đó ^[3]. Lobeline được xác định là chất có hoạt tính mạnh nhất trên hệ thần kinh trung ương, hoạt động như một chất gắn kết thụ thể nicotinic và chất ức chế chất vận chuyển dẫn truyền thần kinh ^[3]. Đa số các chất tìm thấy đều là dẫn xuất 2,6-disubstituted piperidine với tính biến thiên cấu trúc phong phú ^[3].

Một bài báo tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu nghiên cứu suốt 60 năm trên chi Lobelia với hơn 450 loài trên toàn thế giới ^[2]. Bài báo nhấn mạnh rằng lobeline từng được đưa vào thử nghiệm lâm sàng điều trị chứng rối loạn tăng động giảm chú ý và thử nghiệm lâm sàng giai đoạn ba đa trung tâm để cai thuốc lá ^[2]. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng các thành phần alkaloid có cấu trúc tương tự trong chi Lobelia cơ bản đều có chung các đặc tính dược lý, hóa lý và cả hồ sơ độc tính ^[2].

Nghiên cứu năm 2017 tiến hành phân lập chất lobinaline từ loài Lobelia cardinalis và kiểm tra dược lý trên tế bào thần kinh SH-SY5Y cùng khớp thần kinh thể vân (striatal synaptosomes) ở chuột ^[4]. Khác với lobeline là chất đối kháng alpha4beta2-nicAchR, lobinaline hoạt động như chất chủ vận không chọn lọc trên cả hai phân nhóm thụ thể alpha4beta2 và alpha7-nicAchR, đồng thời ức chế tái hấp thu dopamine mạnh hơn lobeline ^[4]. Điều này cho thấy sự đa dạng của các alkaloid trong chi thảo dược này và mức độ tương tác phức tạp của chúng trên hệ thống thần kinh động vật ^[4].

Về mặt độc tính di truyền, một nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2014 đã thử nghiệm lobeline tinh khiết trên chuột đực dòng CF-1 ^[5]. Chuột được chia làm 5 nhóm, tiêm phúc mạc liều 5 hoặc 10 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày liên tiếp ^[5]. Kết quả thử nghiệm Alkaline comet, thử nghiệm vi nhân tủy xương và xét nghiệm Salmonella/microsome chỉ ra rằng lobeline không gây độc tính di truyền, không làm đột biến gen hay tổn thương nhiễm sắc thể, đồng thời các chỉ số sinh hóa gan, thận, chuyển hóa lipid và carbohydrate của chuột không bị thay đổi ^[5]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm với lobeline tinh chế ở liều cố định trong thời gian ngắn, không phản ánh việc con người uống nước sắc toàn cây với hỗn hợp nhiều hoạt chất phức tạp ^[5].

Đáng chú ý, một nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng kỹ thuật HPLC/Q-TOF MS đã khảo sát loài đơn rau má (Lobelia chinensis) ^[1]. Nghiên cứu này đưa ra phát hiện bất ngờ: lobeline hoàn toàn không hiện diện trong cây Lobelia chinensis, trái ngược với giả định từ trước đó rằng lobeline có mặt ở khắp các loài thuộc chi này ^[1]. Thay vào đó, Lobelia chinensis chứa các alkaloid piperidine khác (không phải lobeline), các hợp chất lai alkaloid-lignan, flavonoid và polyacetylene ^[1].

Nghiên cứu năm 2014 trên cây Lobelia chinensis cũng đã phân lập được 3 hợp chất alkaloid dạng 2,6-disubstituted piperidine mới và thử nghiệm độc tính tế bào trên hai dòng tế bào ung thư phổi người (NCI-H292 và MSTO-211H), trong đó các hợp chất polyacetylene thể hiện độc tính tế bào trung bình với IC50 từ 9,31 đến 12,36 microM ^[6]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2024 đánh giá dịch chiết cồn 70% của 3 loài Lobelia (gồm L. nicotianifolia, L. sessilifolia, và L. chinensis) xác định 45 chất chuyển hóa và ghi nhận chiết xuất L. chinensis có hoạt tính chống oxy hóa với IC50 là 1,111 mg/mL trong phép thử DPPH ^[7].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của các bằng chứng

Các nghiên cứu khoa học cho thấy các hợp chất trong chi Lobelia có tiềm năng lớn trong y dược học hiện đại ^[2]. Điển hình là khả năng điều hòa dẫn truyền thần kinh để hỗ trợ người cai nghiện, cai thuốc lá, hay tiềm năng bảo vệ tế bào chống lại tổn thương oxy hóa đã được ghi nhận trong môi trường phòng thí nghiệm [1, 5, 8].

Tuy nhiên, hầu hết các bằng chứng về cơ chế tác động và độc tính hiện nay đều được thực hiện trên động vật (như chuột), trên mô cô lập hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [3, 4, 5, 8]. Các dữ liệu này không thể coi là tương đương với việc hấp thu thực tế trên người khi uống nước sắc từ cây tươi hoặc khô. Cơ thể người có cơ chế chuyển hóa, đào thải và mức độ nhạy cảm khác biệt hoàn toàn so với mô hình phòng thí nghiệm.

Hơn nữa, các thử nghiệm kiểm chứng độ an toàn di truyền chỉ dùng hoạt chất lobeline đơn lẻ ở liều lượng kiểm soát nghiêm ngặt ^[5]. Trong khi đó, việc tự ý sắc cây đơn rau má thô sẽ tạo ra một hỗn dịch chứa nhiều alkaloid và dẫn xuất khác nhau chưa rõ nồng độ, làm tăng nguy cơ kích ứng và ngộ độc khó lường [1, 2, 6].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng đơn rau má

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người đánh đồng đơn rau má (Lobelia chinensis) với cây rau má thông thường (Centella asiatica thuộc họ Hoa tán Apiaceae) dùng để nấu canh hoặc xay sinh tố uống hàng ngày. Sự nhầm lẫn về tên gọi này vô cùng nguy hiểm, bởi rau má thực phẩm có thể sử dụng lượng nhiều, trong khi các loài chi Lobelia lại chứa các alkaloid tác động thần kinh mạnh và tiềm ẩn độc tính [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "thảo dược có mặt trong sách cổ thì hoàn toàn vô hại". Mặc dù cây đơn rau má được y học cổ truyền ghi nhận dùng trị phù nề, lợi tiểu hay giải độc ^[1], nhưng các y thư luôn quy định liều lượng rất nhỏ và phối ngũ khắt khe. Việc tự ý tăng liều, uống thay nước lọc cả ngày hoặc dùng dài ngày có thể biến một vị thuốc trị liệu thành chất kích ứng nội tạng và gây hại hệ thần kinh ^[2].

Nhiều người cũng tin rằng cây cỏ tự nhiên hái ở đâu cũng như nhau. Thực tế, thành phần hóa học của thực vật phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và đặc biệt là sự nhầm lẫn giữa các loài thuộc cùng chi Lobelia [2, 6, 8]. Uống nhầm các loài có độc tính cao hơn như Lobelia inflata có thể gây phơi nhiễm hàm lượng lớn lobeline nguy hiểm [1, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?

Do các alkaloid có khả năng tác động mạnh lên hệ tim mạch, tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương, một số nhóm người cần tuyệt đối tránh hoặc phải hết sức thận trọng [1, 2, 3]:

• Người mắc bệnh lý tim mạch, huyết áp: Tác động của các alkaloid trên thụ thể nicotinic có thể làm thay đổi nhịp tim hoặc huyết áp đột ngột, gây nguy hiểm cho người có tiền sử tim mạch [1, 2].
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược hoặc đường ruột nhạy cảm: Nhóm chất này rất dễ gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa, làm bùng phát các cơn đau bụng dữ dội và nôn mửa.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào được xác lập trên nhóm đối tượng nhạy cảm này đối với chiết xuất cây đơn rau má. Việc các hoạt chất qua hàng rào rau thai hoặc sữa mẹ có thể đe dọa sự phát triển thần kinh của thai nhi và trẻ nhỏ.
• Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có chức năng gan thận chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, làm tăng nguy cơ tích tụ độc chất và ngộ độc cấp tính.
• Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh hoặc cai nghiện: Do các hoạt chất có cơ chế cạnh tranh thụ thể dopamine và nicotinic, việc tự ý dùng thảo dược có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm [1, 3, 5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để tránh các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý thu hái: Không nên tự tìm hái các loại cỏ hoang dại vì nguy cơ nhầm lẫn giữa các loài trong chi Lobelia là rất cao, cũng như dễ nhiễm tạp chất, thuốc bảo vệ thực vật [2, 6].
• Không dùng liều lượng lớn: Tuyệt đối không nấu nước đơn rau má uống thay nước giải khát hàng ngày. Khi sử dụng cho mục đích chữa bệnh theo y học cổ truyền, cần tuân theo liều dùng vừa phải do thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề chỉ định.
• Chế biến đúng cách: Dược liệu cần được phơi khô, sơ chế và bảo quản đúng quy chuẩn của ngành dược để loại bỏ bớt các hợp chất kích ứng không mong muốn và hạn chế ẩm mốc.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: Nếu sau khi uống nước thuốc có biểu hiện buồn nôn, cồn cào ruột gan, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc tim đập nhanh, cần ngừng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Luôn hỏi ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi bắt đầu áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, đặc biệt nếu bản thân đang mang bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc tây y.

Đơn rau má và các loài thực vật cùng chi chứa đựng nguồn dược chất dồi dào, mở ra nhiều tiềm năng trong điều trị y học nhưng cũng đồng thời mang độc tính kích ứng tiêu hóa và thần kinh đáng lưu tâm khi dùng liều cao [1, 2]. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tích cực khi được dùng đúng người, đúng bệnh và đúng liều lượng. Người dân cần tỉnh táo, không tự ý uống nhiều loại cây này theo cảm tính để bảo vệ an toàn tính mạng và sức khỏe cho bản thân và gia đình.