Nhiều gia đình Việt Nam coi các loại dầu xoa bóp chứa tinh dầu châu thụ như vật bất ly thân mỗi khi đau lưng, mỏi gối hay cảm gió. Mùi hương thơm nồng, cảm giác nóng ấm nhanh chóng khiến người dùng tin rằng đây là liệu pháp giảm đau hoàn toàn lành tính vì chỉ thoa ngoài da. Tuy nhiên, ít ai ngờ hoạt chất tạo nên tác dụng mạnh mẽ của loại dầu này lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và phản ứng phụ nghiêm trọng cho cơ thể.
Những người dị ứng aspirin, người có tiền sử loét dạ dày - tá tràng, người suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai hoặc đang có vết thương hở ngoài da tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng dầu châu thụ. Mặc dù chỉ bôi xoa trên da, hoạt chất trong dầu vẫn ngấm thẳng vào dòng máu và gây ra các tác động toàn thân hệt như khi uống thuốc giảm đau aspirin liều cao.
Hoạt chất trong dầu châu thụ ngấm vào cơ thể thế nào?
Thành phần hoạt tính chủ yếu trong tinh dầu cây châu thụ (wintergreen oil) là methyl salicylate [1]. Đây là một hợp chất thuộc nhóm salicylate, có họ hàng rất gần với acid acetylsalicylic – tức thuốc hạ sốt, giảm đau aspirin quen thuộc [2]. Nhờ đặc tính tan mạnh trong chất béo (lipid) và tồn tại ở dạng lỏng cô đặc, methyl salicylate sở hữu khả năng thẩm thấu qua hàng rào da cực kỳ nhanh chóng [1], [3].
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc xoa bóp ngoài da chỉ tác động tại chỗ như làm nóng và dịu cơ bắp. Thực tế, khi tiếp xúc với diện tích da rộng hoặc có yếu tố kích nhiệt, methyl salicylate dễ dàng hấp thu vào hệ tuần hoàn toàn thân [4], [2]. Sau khi ngấm vào máu, cơ thể sẽ chuyển hóa chất này thành acid salicylic [2].
Acid salicylic là một acid yếu có khả năng ức chế enzym cyclooxygenase, dẫn đến làm giảm tổng hợp các prostaglandin gây viêm và chất gây đông máu thromboxane A2 [2]. Đồng thời, nồng độ salicylate cao trong máu có thể tác động trực tiếp lên trung tâm hô hấp ở hành não và làm rối loạn quá trình phosphoryl hóa oxy hóa trong tế bào [2]. Vì vậy, việc bôi dầu chứa methyl salicylate ngoài da cũng mang lại các rủi ro dược lý và độc tính toàn thân tương tự như khi uống aspirin [1], [4].
Nghiên cứu khoa học vạch trần khả năng ngấm vào máu
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, tiến cứu, mù chéo công bố năm 2008 đã kiểm tra trực tiếp khả năng tác động toàn thân của methyl salicylate thoa ngoài da [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên 9 nam giới khỏe mạnh, độ tuổi từ 30 đến 46 tuổi [4]. Các đối tượng tham gia được chia làm hai nhánh: một nhánh uống 162 mg aspirin và nhánh còn lại thoa 5 g chế phẩm chứa 30% methyl salicylate lên vùng mặt trước đùi, có thời gian đào thải thuốc giữa các đợt tối thiểu là 2 tuần [4].
Các nhà khoa học tiến hành lấy mẫu máu và nước tiểu tại thời điểm ban đầu và sau 6 giờ để đo lường độ ngưng tập tiểu cầu dưới tác động của epinephrine bằng thiết bị chuyên dụng [4]. Kết quả cho thấy mức ức chế tiểu cầu ban đầu giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4]. Đáng chú ý, cả aspirin đường uống lẫn methyl salicylate bôi ngoài da đều gây ra sự ức chế tiểu cầu rõ rệt trên hệ tuần hoàn [4].
Cụ thể, aspirin làm giảm diện tích dưới đường cong (AUC) của độ ngưng tập tiểu cầu từ 183 xuống 85 [4]. Trong khi đó, việc bôi 5 g dầu chứa 30% methyl salicylate ngoài da cũng khiến chỉ số AUC này giảm mạnh từ 197 xuống còn 112 [4]. Điều này chứng minh không thể xem nhẹ đường dùng ngoài da; hoạt chất từ dầu xoa bóp châu thụ hoàn toàn có thể ức chế tiểu cầu tương đương với một liều aspirin đường uống ở người khỏe mạnh [4].
Bên cạnh đó, các ghi nhận về độc tính cấp cũng phản ánh mức độ nguy hiểm của các chế phẩm này. Một nghiên cứu hồi cứu năm 1996 đã so sánh 80 bệnh nhân bị ngộ độc salicylate nhập viện, gồm 42 người uống viên nén aspirin và 38 người tiếp xúc với các chế phẩm bôi ngoài da chứa methyl salicylate hoặc dầu châu thụ [1]. Nghiên cứu phát hiện tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng ngộ độc giữa hai nhóm là tương đương nhau [1]. Đáng lo ngại hơn, hai trường hợp có nồng độ salicylate trong huyết tương cao nhất khi nhập viện (lần lượt là 4,3 mmol/l và 3,5 mmol/l) lại thuộc về những bệnh nhân sử dụng thuốc dùng ngoài chứa methyl salicylate chứ không phải uống aspirin [1].
Nguy cơ loét dạ dày và xuất huyết nội
Cơ chế giảm đau của nhóm salicylate là ức chế enzym cyclooxygenase [2]. Tuy nhiên, enzym này lại chịu trách nhiệm sản xuất các prostaglandin bảo vệ niêm mạc dạ dày và hỗ trợ quá trình cầm máu [2]. Khi methyl salicylate từ dầu châu thụ thấm qua da và đi vào máu, nó gây ức chế ngưng tập tiểu cầu trên toàn hệ thống tuần hoàn [4].
Chính vì tác dụng chống đông máu này, những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng, người có tiền sử chảy máu đường tiêu hóa hoặc đang mắc các rối loạn đông máu gặp nguy cơ rất lớn khi dùng dầu châu thụ [4], [2]. Salicylate liều cao khi ngấm vào cơ thể có thể kích thích biến chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa và xuất huyết tiêu hóa [2].
Người cao tuổi hay bị đau nhức xương khớp thường có thói quen xoa bóp dầu liên tục. Nếu người bệnh đồng thời có ổ loét dạ dày âm thầm hoặc đang uống thuốc chống kết tập tiểu cầu khác, việc xoa dầu châu thụ vô tình làm tăng thêm tác dụng ức chế tiểu cầu, khiến tình trạng chảy máu dạ dày trở nên trầm trọng và khó kiểm soát hơn [4], [2].
Mối đe dọa với người suy giảm chức năng thận
Thận là cơ quan đào thải chính của salicylate ra khỏi cơ thể [2]. Acid salicylic sau khi thẩm thấu vào máu sẽ tồn tại ở cả dạng phân tử tự do không tích điện và dạng ion tích điện [2]. Khi môi trường máu bị toan hóa hoặc chức năng lọc của thận suy giảm, lượng acid salicylic dạng không tích điện sẽ tăng lên, dễ dàng vượt qua hàng rào máu não và bị tái hấp thu ngược tại ống thận thay vì được bài xuất qua nước tiểu [2].
Đối với những người đã bị tổn thương thận hoặc suy thận, việc đào thải salicylate bị chậm trễ nghiêm trọng. Hoạt chất tích tụ lâu trong máu sẽ phá vỡ cân bằng toan kiềm, gây toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion và kiềm hô hấp hỗn hợp do kích thích trực tiếp lên trung tâm hô hấp ở thân não [2]. Tình trạng này có thể kích hoạt các phản ứng ngộ độc đe dọa tính mạng như sốt cao do ức chế chuỗi chuyền điện tử tế bào, phù phổi và tổn thương mô [2].
Trong phác đồ y khoa, các ca ngộ độc salicylate nặng đòi hỏi phải truyền natri bicarbonat để kiềm hóa nước tiểu, ngăn chặn sự tái hấp thu salicylate ở thận và tăng cường đào thải chất độc qua đường tiểu [2]. Do đó, người bệnh thận tuyệt đối không được tự ý bôi dầu chứa methyl salicylate, tránh làm tăng tải cho thận vốn đã suy yếu [2].
Nhóm người dị ứng và co thắt phế quản
Dị ứng hoặc không dung nạp salicylate là một tình trạng không hề hiếm gặp trong y khoa lâm sàng [5], [6]. Một báo cáo ca bệnh năm 2009 ghi nhận một phụ nữ ngoài 50 tuổi bị nổi mề đay và phù mạch tái diễn nhiều lần sau khi sử dụng aspirin và cả khi ăn các loại kẹo ngậm chứa hàm lượng salicylate tự nhiên cao [6]. Việc thử nghiệm mù đôi có đối chứng đã xác nhận phản ứng của bệnh nhân bắt nguồn từ sự nhạy cảm với gốc salicylate [6].
Nghiên cứu về các phản ứng đặc ứng năm 1983 chỉ ra rằng, ở những bệnh nhân hen phế quản nhạy cảm với aspirin, việc ức chế cyclooxygenase sẽ làm rối loạn chuyển hóa acid arachidonic, dẫn đến cơn co thắt phế quản cấp tính nguy hiểm đến tính mạng [5]. Hiện tượng phản ứng chéo này không chỉ xảy ra giữa các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) đường uống mà còn xuất hiện với bất kỳ chế phẩm nào giải phóng ra dẫn xuất salicylate trong cơ thể [5], [7].
Dù sử dụng dưới dạng xoa bóp ngoài da, methyl salicylate sau khi ngấm vào máu vẫn gây ức chế cyclooxygenase tương tự aspirin [4], [2]. Vì vậy, những người có tiền sử mày đay, phù mạch hoặc co thắt phế quản do aspirin cần tránh xa các sản phẩm dầu xoa bóp chiết xuất từ châu thụ [5], [6]. Khi tiếp xúc, người bệnh có thể bùng phát cơn hen suyễn cấp, phù nề thanh quản, nổi ban đỏ hoặc sốc phản vệ nguy kịch [8], [5].
Cảnh báo đặc biệt cho phụ nữ mang thai và vùng da tổn thương
Phụ nữ mang thai là đối tượng cần sự bảo vệ nghiêm ngặt đối với tất cả các loại hóa chất có hoạt tính sinh học ngấm qua da. Salicylate nói chung ức chế cyclooxygenase và làm giảm thromboxane A2, tác động trực tiếp lên hệ mạch máu và chức năng tiểu cầu [4], [2]. Việc hấp thu hoạt chất này vào máu có thể gây rối loạn đông máu cho cả thai phụ và thai nhi, cũng như can thiệp vào các quá trình sinh lý phụ thuộc prostaglandin trong tử cung [4], [2]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không nên dùng dầu chứa methyl salicylate nồng độ cao để mát-xa hay xoa bóp.
Bên cạnh phụ nữ có thai, người có vết thương hở, vết bỏng hoặc vùng da bị viêm loét, chàm, trầy xước cũng không được bôi dầu châu thụ [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chế phẩm methyl salicylate thoa ngoài da thường hiếm khi gây độc toàn thân nếu dùng đúng cách trên da lành, nhưng nguy cơ ngộ độc sẽ tăng vọt nếu dùng với lượng quá mức hoặc bôi trên vùng da bị tổn thương khiến tốc độ hấp thu vào máu gia tăng đột biến [2], [3].
Đặc tính tan trong mỡ và dạng lỏng đậm đặc của methyl salicylate biến nó thành nguồn ngộ độc salicylate khởi phát rất nhanh và trầm trọng [1], [3]. Nếu bôi lên da rách, lượng hoạt chất đi vào tuần hoàn tương đương với việc uống trực tiếp hóa chất [1], [2].
Cách dùng an toàn cho người không thuộc nhóm nguy cơ
Đối với những người khỏe mạnh bình thường, không có bệnh lý nền về thận hay tiêu hóa và không dị ứng aspirin, dầu châu thụ vẫn có thể được dùng để làm dịu cơn đau cơ khớp tạm thời nếu tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc an toàn:
- Chỉ dùng một lượng rất nhỏ thoa nhẹ lên vùng da lành lặn, không có trầy xước, không thoa lên niêm mạc hay gần mắt [2].
- Không thoa dầu trên diện tích cơ thể quá rộng, không bôi toàn bộ lưng, tay chân cùng một lúc [2], [3].
- Tuyệt đối không băng kín, quấn màng bọc nilon hoặc chườm nóng lên vị trí vừa bôi dầu, vì nhiệt độ và sự ứ đọng sẽ làm tăng mạnh tốc độ hấp thu methyl salicylate vào máu [2].
- Bảo quản chai dầu thật kỹ, để xa tầm tay trẻ em, tránh nhầm lẫn dẫn tới việc uống nhầm – điều có thể dẫn tới ngộ độc salicylate cấp tính nguy hiểm tính mạng chỉ với một ngụm nhỏ [1], [3].
- Nếu sau khi xoa bóp xuất hiện các dấu hiệu bất thường như ù tai, chóng mặt, thở nhanh, buồn nôn hoặc nổi mẩn ngứa trên da, phải ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế [2], [6].
Dầu xoa bóp châu thụ tuy là sản phẩm không kê đơn quen thuộc nhưng bản chất là một dược chất salicylate có hoạt tính toàn thân rất mạnh [1], [4]. Người dân tuyệt đối không nên xem đây là dầu thảo dược vô hại để lạm dụng tùy tiện. Đối với những người có bệnh nền, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại dầu xoa bóp giảm đau nào là điều cần thiết để bảo vệ an toàn tính mạng.
