Nhiều người thường tin dùng các loại lá cây, thảo dược tự nhiên vì cho rằng chúng an toàn, không có tác dụng phụ. Trong số các cây thuốc truyền thống, cây chẹo (còn có tên khoa học là Engelhardia roxburghiana, thuộc họ Óc chó Juglandaceae) đôi khi được truyền tai nhau sử dụng theo kinh nghiệm dân gian.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần đặc biệt cẩn trọng. Hiện nay chưa có đầy đủ dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn của cây chẹo đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú cũng như người mắc bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng để phòng ngừa các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.

Thiếu hụt dữ liệu lâm sàng về dược tính của chẹo

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loài thảo mộc mọc trong rừng tự nhiên đều lành tính và có thể dùng làm thuốc uống hàng ngày. Dù vậy, việc đánh giá độ an toàn của một loài thực vật đòi hỏi quy trình nghiên cứu độc tính, thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và thử nghiệm lâm sàng trên người.

Đối với cây chẹo, các công bố khoa học hiện đại chủ yếu tập trung vào lĩnh vực sinh thái học, lâm nghiệp và giải mã di truyền học thực vật chứ không ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng trên người. Điển hình, nghiên cứu công bố năm 2021 đã giải mã hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của loài Engelhardtia fenzlii thuộc chi Chẹo (Engelhardtia), có quan hệ họ hàng gần với loài chẹo Engelhardia roxburghiana [1]. Nghiên cứu này ghi nhận bộ gen lục lạp của loài có độ dài 161.713 cặp base (bp), mang 112 gen đặc thù gồm 78 gen mã hóa protein, 30 tRNA và 4 rRNA [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác chỉ làm rõ đặc điểm sinh thái tự nhiên của cây chẹo. Nghiên cứu năm 2017 tại miền nam Trung Quốc so sánh loài chẹo Engelhardia roxburghiana với loài Schima superba, chỉ ra rằng cây chẹo tái sinh lá vào tháng 5, có cơ chế chịu đựng sâu bọ ăn lá tốt hơn, tỷ lệ chết thấp hơn nhờ lượng carbohydrate phi cấu trúc (NSC) ổn định [2]. Hay nghiên cứu năm 2008 khảo sát phân bố không gian của cây chẹo tại khu bảo tồn thiên nhiên Đỉnh Hồ Sơn, phân tích đường kính thân cây (DBH) và chỉ ra cây chẹo trưởng thành có tính phân bố tập trung [3]. Những tài liệu này hoàn toàn không nghiên cứu về dược lý điều trị bệnh tật. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu chẹo để uống, chữa bệnh khi thiếu kiểm chứng y học tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Phụ nữ mang thai và cho con bú cần tuyệt đối tránh

Thời kỳ thai nghén là giai đoạn cơ thể mẹ và thai nhi vô cùng nhạy cảm với các hợp chất lạ. Trong y khoa, bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể mẹ đều có khả năng đi qua nhau thai hoặc bài tiết vào sữa mẹ, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.

Khi một loại thảo mộc chưa có dữ liệu lâm sàng rõ ràng, nguy cơ gây co thắt tử cung, xuất huyết tử cung hoặc dị tật bẩm sinh là hoàn toàn có thể xảy ra. Thực vật tự nhiên chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp. Nếu không được định lượng và kiểm định độc học sinh sản, các hoạt chất này có thể vượt qua hàng rào nhau thai gây hại cho thai nhi. Đối với phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, các chất hòa tan trong mỡ có thể thâm nhập vào tuyến sữa và truyền sang trẻ nhỏ, gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc kích ứng.

Do đó, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ có thai và đang cho con bú không được dùng các bài thuốc sắc, nước ngâm từ cây chẹo dưới bất kỳ hình thức nào.

Nguy cơ tổn thương ở người suy giảm chức năng gan, thận

Gan và thận là hai cơ quan chủ chốt đảm nhận vai trò chuyển hóa và đào thải các chất độc hại ra khỏi tuần hoàn máu. Khi chức năng gan hoặc thận bị tổn thương, khả năng xử lý các hợp chất lạ trong dược liệu tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng.

Cây chẹo cũng như nhiều loài thực vật hoang dã khác chứa đựng các chất nhựa, tannin hoặc các phức hợp hữu cơ chưa rõ cơ chế chuyển hóa sinh học. Nếu người bị xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận tiêu thụ các chất này, các hợp chất sẽ tồn đọng lâu hơn trong cơ thể, làm gia tăng gánh nặng giải độc cho gan và lọc qua cầu thận. Tình trạng này có thể kích hoạt các phản ứng viêm, gây ngộ độc cấp tính hoặc đẩy nhanh tiến trình suy gan, suy thận mạn.

Người đang có chỉ số men gan cao, người đang chạy thận nhân tạo hoặc có tiền sử bệnh gan thận nặng tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu chẹo theo lời đồn dân gian.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc thiên nhiên

Một suy nghĩ sai lầm phổ biến trong cộng đồng là "thuốc Nam, thảo dược không bổ ngang cũng bổ dọc, không có tác dụng phụ như thuốc Tây". Thực tế, thuốc tân dược thường được phân lập hoạt chất tinh khiết, kiểm định liều lượng cụ thể và cảnh báo rõ tác dụng không mong muốn. Trong khi đó, thảo mộc thô chứa hàng trăm hợp chất hóa học chưa được tinh chế, hàm lượng biến thiên tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách chế biến.

Hiểu lầm khác là cho rằng cây cối được sâu bọ ăn được hoặc tồn tại lâu năm trong tự nhiên thì người cũng uống an toàn. Nghiên cứu sinh thái cho thấy chẹo chống chịu sâu bệnh tốt nhờ cấu trúc cơ học và sinh lý tự nhiên chứ không đồng nghĩa các bộ phận của cây an toàn khi dung nạp vào đường tiêu hóa của người [2]. Việc sử dụng thảo dược thiếu kiểm soát không chỉ không chữa được bệnh mà còn làm mất thời gian vàng điều trị bằng y học chứng cứ.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Ngoài phụ nữ mang thai, cho con bú và người bệnh gan thận, một số nhóm người sau cũng cần thận trọng tối đa, không nên sử dụng dược liệu từ cây chẹo:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ quan nội tạng của trẻ chưa phát triển hoàn thiện để chuyển hóa các hoạt chất thô từ thực vật.
  • Người có cơ địa dị ứng nặng: Dễ gặp các phản ứng quá mẫn, mẩn ngứa, phát ban hoặc sốc phản vệ khi tiếp xúc với các chiết xuất từ lá cây rừng chưa qua tinh chế.
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Việc kết hợp thảo dược lạ với thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông có thể tạo ra tương tác thuốc bất lợi.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần ngừng sử dụng mọi loại thảo mộc không rõ nguồn gốc trước ngày phẫu thuật ít nhất 2 tuần để tránh nguy cơ rối loạn đông máu hoặc ảnh hưởng thuốc gây mê.

Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên y tế thực tế

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình khi tiếp cận các bài thuốc dân gian, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc quan trọng sau:

Trước hết, không tự ý thu hái thân, lá, vỏ cây chẹo ở trên rừng hoặc mua các sản phẩm lá khô trôi nổi trên mạng xã hội không có nhãn mác, không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm. Nếu muốn hỗ trợ sức khỏe, hãy ưu tiên các thảo dược thông dụng đã được Dược điển Việt Nam công nhận và có hướng dẫn quy chuẩn về liều lượng.

Thứ hai, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp chứng chỉ hành nghề trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại cây thuốc nào. Khi đi khám bệnh, người bệnh cần mang theo hoặc thông báo trung thực với bác sĩ về tất cả các sản phẩm thảo dược, thuốc lá đang uống tại nhà để tránh các nguy cơ tương tác thuốc độc hại. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, vàng da, mệt mỏi dữ dội sau khi uống thảo mộc, phải dừng ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu kịp thời.

Tóm lại, cây chẹo là đối tượng nghiên cứu sinh thái, lâm nghiệp nhưng hoàn toàn thiếu bằng chứng lâm sàng về độ an toàn trên người. Việc thận trọng, đặc biệt với phụ nữ mang thai và người bệnh gan thận, là biện pháp thiết yếu để tránh những tổn thương sức khỏe đáng tiếc. Hãy lựa chọn giải pháp chăm sóc sức khỏe khoa học, dựa trên tư vấn từ cán bộ y tế có chuyên môn.