Cây sảng là loại cây mọc hoang và thường được người dân thu hái vỏ, lá để sắc uống hoặc giã nát đắp ngoài da theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý dùng cây sảng khi chưa nắm rõ hồ sơ an toàn có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không lường trước.
Người có làn da nhạy cảm, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có bệnh lý nền về gan là những đối tượng không nên tự ý dùng dược liệu này. Việc thiếu vắng dữ liệu thử nghiệm độc tính học đầy đủ khiến việc uống hay đắp ngoài trở nên kém an toàn.
Độc tính học của chi Sterculia và khoảng trống an toàn
Cây sảng thuộc chi thực vật Sterculia. Dù các loại cây thuộc chi này được dùng trong đời sống bản địa, dữ liệu khoa học về độ an toàn của chúng còn nhiều điểm đáng lưu ý.
Nghiên cứu trên cây cùng chi cho thấy sự xuất hiện của những độc tính tiềm ẩn. Chiết xuất hạt của loài Sterculia guttata từng được ghi nhận chứa hợp chất bis(2-ethylhexyl) benzene-1,2-dicarboxylate thể hiện độc tính mạn tính trên ấu trùng muỗi với giá trị LD50 lần lượt là 79 và 64 ppm [1]. Điều này cho thấy các thành phần tự nhiên trong chi thảo mộc này có hoạt tính sinh học mạnh.
Thêm vào đó, việc giả định mọi thảo mộc đều lành tính là một quan niệm sai lầm phổ biến [2]. Các chất tự nhiên thô nếu chưa được kiểm nghiệm và tinh chế có thể mang độc tính tế bào hoặc gây phản ứng bất lợi nghiêm trọng cho cơ quan nội tạng khi hấp thụ vào cơ thể [2].
Nguy cơ tổn thương gan từ các loài cùng chi sảng
Một trong những nguy cơ đáng chú ý nhất liên quan đến chi sảng là độc tính gây tổn thương gan cấp tính. Trường hợp lâm sàng ghi nhận năm 2022 đã báo cáo ca tổn thương gan nặng do dùng gôm từ cây Sterculia versicolor, một loài cùng chi với sảng [3].
Cụ thể, một bệnh nhân nữ 46 tuổi đã nhập viện với các triệu chứng mệt mỏi, buồn nôn, trướng bụng, vàng da [3]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ men gan transaminase và bilirubin của bệnh nhân tăng vọt hơn 16 lần [3].
Sau khi loại trừ viêm gan virus, viêm gan tự miễn và các bệnh gan chuyển hóa, bệnh nhân hồi phục sau điều trị [3]. Tuy nhiên, khi tái tiếp xúc với gôm Sterculia sau khi xuất viện, bệnh nhân tiếp tục bị tổn thương gan nặng trở lại [3]. Điểm đánh giá mối quan hệ nhân quả RUCAM đạt mức 7 điểm, xác định tổn thương gan do thuốc ở mức độ chắc chắn xảy ra [3]. Báo cáo này cảnh báo các bác sĩ và người dùng cần hết sức cảnh giác với nguy cơ độc tính trên gan từ chi thực vật này [3].
Cảnh báo độc tính di truyền và ức chế enzyme
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ trên gan, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2022 trên vỏ thân và lá của loài Sterculia diversifolia đã đánh giá độc tính thực vật, độc tính di truyền và khả năng ức chế enzyme [4]. Thử nghiệm dùng phương pháp comet assay để đo lường độc tính di truyền và dùng bèo Lemna minor để đo độc tính thực vật [4].
Kết quả cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ vỏ và lá của loài cây này thể hiện hoạt tính độc tế bào thực vật phụ thuộc theo liều dùng [4]. Đáng chú ý, phân đoạn dichloromethane và ethyl acetate thể hiện hoạt tính độc tính di truyền rõ rệt [4].
Ngoài ra, các chiết xuất này còn gây ức chế hàng loạt enzyme quan trọng trong cơ thể, bao gồm acetylcholinesterase, lipoxygenase, beta-glucuronidase, urease và carbonic anhydrase [4]. Việc ức chế các enzyme này cho thấy các hợp chất tự nhiên trong chi cây sảng có khả năng can thiệp sâu vào các quá trình chuyển hóa tế bào bình thường [4].
Bằng chứng nghiên cứu: Giới hạn và đối tượng thiếu hụt
Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng bài bản nào về độ an toàn của cây sảng cụ thể trên người, đặc biệt là nhóm phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ. Hầu hết dữ liệu an toàn chỉ được suy xét gián tiếp qua các loài cùng chi Sterculia [3, 7].
Các nghiên cứu độc tính hiện hành chủ yếu thực hiện trên mô hình ống nghiệm hoặc tế bào động vật [5, 7]. Dù các nghiên cứu trên tế bào chưa thể đại diện hoàn toàn cho cơ thể người sống, chúng là tín hiệu cảnh báo quan trọng [2]. Một hoạt chất gây hại trên tế bào hoặc ức chế enzyme tế bào đòi hỏi phải được đánh giá cẩn trọng trên sinh vật sống trước khi đưa vào ứng dụng thực tiễn [2].
Vì thiếu hồ sơ độc tính học chuẩn mực trên cây sảng bản địa, việc người dân tự ý thu hái để uống dài ngày hoặc đắp ngoài da diện rộng là một hành vi tiềm ẩn rủi ro cao.
Hiểu lầm: Cứ thảo mộc dân gian là không độc
Một hiểu lầm rất tai hại là nhiều người tin thảo dược tự nhiên đắp ngoài da hay sắc nước uống đều vô hại [2]. Độc tính gan do thảo dược (DILI) là một thực tế lâm sàng phổ biến, có thể biểu hiện từ bất thường men gan nhẹ đến suy gan tối cấp gây tử vong [3].
Nhiều loại cây cỏ có vẻ ngoài bình thường nhưng chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng gây kích ứng mô tế bào. Việc sắc nước uống tự phát không kiểm soát được hàm lượng chất tan, dễ dẫn tới quá liều hoặc tích tụ chất độc [2]. Đắp bã lá tươi trực tiếp lên da cũng có thể gây viêm da tiếp xúc, bỏng rát hoặc bội nhiễm vết thương.
Nhóm người tuyệt đối nên thận trọng
Từ các dữ liệu khoa học về chi sảng và độc tính học nói chung, những nhóm sau cần tránh sử dụng:
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính nào xác nhận tính an toàn của cây sảng trên thai nhi hay sự bài tiết qua sữa mẹ. Độc tính di truyền tiềm ẩn từ các loài cùng chi là lý do lớn để tránh xa [4].
Người có tiền sử bệnh gan: Do chi Sterculia đã ghi nhận ca tổn thương tế bào gan cấp nghiêm trọng [3], những người bị men gan cao, viêm gan hoặc xơ gan tuyệt đối không được uống các loại nước sắc từ loại cây này.
Người có làn da nhạy cảm hoặc có vết thương hở: Việc đắp bã lá, vỏ cây tươi chưa qua khử trùng và kiểm nghiệm dễ gây kích ứng, ngứa, viêm da tiếp xúc hoặc nhiễm khuẩn mô mềm.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây sảng trong tự nhiên để làm thuốc uống hoặc giã nát đắp ngoài da khi chưa có chỉ định của chuyên gia y tế. Khi gặp các vấn đề ngoài da hay bệnh lý bên trong cơ thể, nên thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác.
Nếu vô tình sử dụng các chế phẩm từ cây sảng hoặc thảo mộc không rõ nguồn gốc mà xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, vàng mắt, vàng da, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay bệnh viện để kiểm tra chức năng gan [3]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào cùng các thuốc điều trị sẵn có.
Dược liệu tự nhiên chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm chứng khoa học nghiêm ngặt về hiệu quả và mức độ an toàn. Với cây sảng, khi hồ sơ độc tính học vẫn còn thiếu hụt và nguy cơ tổn thương tạng vẫn tồn tại, sự thận trọng là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.