Thùy bồn thảo hạ men gan: Bằng chứng lâm sàng thực tế tới đâu?

Băn khoăn về dược liệu hạ men gan

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu thấy men gan tăng cao thường lo lắng và lập tức tìm kiếm các bài thuốc dân gian. Trong số các loại thảo dược lưu truyền trên mạng xã hội, thùy bồn thảo (tên khoa học là Sedum sarmentosum) thường được giới thiệu như một vị thuốc hỗ trợ giảm men gan [1, 2].

Nhiều người truyền tai nhau rằng loại cây này có thể nhanh chóng đưa chỉ số men gan về mức bình thường. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của thùy bồn thảo đã được kiểm chứng lâm sàng đến mức nào hay mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu bước đầu là điều cần làm rõ.

Thực tế, dữ liệu hiện tại về tác dụng hạ men gan của thùy bồn thảo chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người mắc bệnh gan vẫn còn rất hạn chế và chưa đủ để khẳng định vị thế như một thuốc điều trị chính thức.

Tác dụng trên men gan theo ghi nhận khoa học

Thùy bồn thảo là một loại thảo dược đã được ghi chép trong Dược điển Trung Quốc và từ lâu đã được ứng dụng trong điều trị một số bệnh lý gan mật ^[1]. Tác dụng hạ men gan của thảo dược này được đánh giá qua sự thay đổi của hai chỉ số quen thuộc là alanine aminotransferase (ALT) và aspartate transaminase (AST) [1, 2, 5].

Các nghiên cứu cho thấy khi các tế bào gan bị viêm hoặc tổn thương, men ALT và AST sẽ rò rỉ vào máu làm nồng độ của chúng tăng vọt [1, 2]. Việc sử dụng chiết xuất từ cây thùy bồn thảo ghi nhận khả năng làm suy giảm đáng kể nồng độ của các enzyme này trong máu của động vật thí nghiệm [1, 2, 5].

Bên cạnh ALT và AST, các chỉ số khác phản ánh tình trạng tổn thương gan mật như phosphatase kiềm (ALP), gamma-glutamyl transferase (GGT) và bilirubin toàn phần cũng ghi nhận xu hướng cải thiện sau khi can thiệp bằng chiết xuất thảo dược [2, 6].

Cơ chế sinh học được phát hiện qua các mô hình thử nghiệm

Các nhà khoa học đã tìm cách lý giải vì sao thùy bồn thảo có thể bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc hại. Cơ chế đầu tiên được xác định là tác động lên phản ứng viêm và điều hòa biểu hiện gen ^[2].

Trong một nghiên cứu năm 2020, chiết xuất thùy bồn thảo giúp làm tăng biểu hiện của miR-124 trong mô gan chuột bị tổn thương cấp tính ^[2]. Sự gia tăng này đồng thời làm giảm nồng độ các protein liên quan đến con đường truyền tín hiệu Hedgehog (như Ptch, Smo, Gli), giảm các yếu tố gây viêm như NF-κB p65, TLR4, HMGB1, TNF-alpha và IL-6 ^[2].

Cơ chế thứ hai liên quan mật thiết đến khả năng chống oxy hóa [2, 3]. Nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng chiết xuất thùy bồn thảo hoạt động thông qua việc kích hoạt con đường Nrf2 và ức chế yếu tố viêm NF-κB, từ đó thúc đẩy sản sinh các enzyme bảo vệ tế bào như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-PX), đồng thời làm giảm các gốc oxy hóa tự do ROS ^[1].

Ngoài ra, ở mô hình xơ hóa mô gan, các flavonoid toàn phần của cây còn can thiệp vào con đường tín hiệu Smads ^[3]. Chúng làm giảm biểu hiện của Smad2/3, Smad4 và alpha-SMA, đồng thời làm tăng Smad7, từ đó ức chế sự hoạt hóa của tế bào sao ở gan (HSC) vốn là nguồn cơn dẫn tới tình trạng tạo sẹo xơ ^[3].

Dữ liệu cụ thể từ các nghiên cứu thực nghiệm

Để đánh giá tính xác thực của các lời đồn thổi, cần nhìn nhận kỹ lưỡng từng thiết kế nghiên cứu cụ thể đã được công bố trên thế giới.

Trong một thử nghiệm năm 2020, các nhà khoa học đã gây tổn thương gan cấp tính trên chuột bằng cách tiêm phúc mạc lipopolysaccharide (LPS) liều 10 mcg/kg kết hợp D-galactosamine (D-GalN) liều 500 mg/kg ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất thùy bồn thảo giúp giảm rõ rệt men gan ALT, AST, giảm viêm mô gan và cải thiện tỷ lệ sống sót của đàn chuột thí nghiệm ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát trên chuột cống bị tổn thương gan do hóa chất ANIT liều 70 mg/kg ^[1]. Các nhà nghiên cứu cho chuột uống phân đoạn chiết xuất ít phân cực của thùy bồn thảo (SSE) ở các liều lượng 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong vòng 7 ngày ^[1]. Kết quả ghi nhận SSE làm giảm đáng kể ALT, AST, ALP, GGT, bilirubin toàn phần (TBiL) và phục hồi lưu lượng dòng chảy của mật ^[1]. Đồng thời, trên mô hình tế bào gan người QSG7701 bị tổn thương bởi D-GalN, hoạt chất phân lập từ thảo dược này cũng giúp ức chế phóng thích men ALT, AST và giảm các chất tiền viêm ^[1].

Tiếp đến, một nghiên cứu năm 2020 trên 60 con chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây xơ gan bằng CCl4 đã so sánh thùy bồn thảo với silymarin liều 200 mg/kg ^[3]. Nhóm dùng flavonoid toàn phần thùy bồn thảo ở liều 100, 200 và 400 mg/kg liên tục 5 tuần đã giảm rõ rệt men ALT, AST, giảm hai chỉ số xơ hóa là hyaluronic acid (HA) và laminin (LN), đồng thời cải thiện tình trạng sụt cân ở động vật ^[3].

Ở quy mô tế bào, nghiên cứu năm 2018 và 2021 dùng mô hình tổn thương tế bào HepG2 bằng CCl4 để đánh giá các yếu tố trồng trọt [3, 4]. Chiết xuất nước từ thùy bồn thảo giúp gia tăng tỷ lệ sống của tế bào HepG2, ức chế quá trình chết theo chương trình và giảm giải phóng men ALT, AST ra môi trường nuôi cấy [3, 4].

Một nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị vàng da do thấp nhiệt cho thấy nước sắc của cây trồng ở độ ẩm đất 75%-80% giúp giảm chỉ số ALT, ALP, bilirubin và AST hiệu quả nhất ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận hàm lượng quercetin, kaempferol và isorhamnetin trong dịch chiết có mối tương quan nghịch với mức độ tăng men gan AST và ALT ^[4].

Mặc dù các kết quả này rất khả quan, điểm hạn chế lớn nhất là toàn bộ các thử nghiệm kể trên đều được thực hiện trên động vật gặm nhấm hoặc dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người bệnh để xác thực liều dùng và tính an toàn tuyệt đối.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh gan

Nhiều người bệnh thường mắc phải sai lầm khi cho rằng bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào hạ được men gan thì cũng có thể chữa lành hoàn toàn bệnh gan. Thực chất, men gan tăng chỉ là một dấu hiệu sinh học phản ánh tế bào gan đang bị hủy hoại [1, 2].

Việc sử dụng các thảo dược có thể giúp chỉ số xét nghiệm AST và ALT tạm thời hạ xuống do giảm phản ứng viêm tại chỗ [2, 5]. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân gốc rễ như virus viêm gan, tắc nghẽn đường mật hay lạm dụng rượu bia không được loại bỏ, tổn thương thực thể vẫn tiếp tục tiến triển âm thầm.

Bên cạnh đó, việc nghe theo lời đồn thổi và tự ý thu hái thùy bồn thảo tự nhiên về sắc uống rất dễ dẫn đến ngộ độc hoặc dùng sai liều. Bằng chứng khoa học cho thấy hoạt tính sinh học của loại thảo dược này phụ thuộc rất nhiều vào thổ nhưỡng, độ ẩm đất và điều kiện ánh sáng lúc trồng trọt [3, 4, 6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng thùy bồn thảo. Hiện tại mọi dữ liệu ghi nhận mới chỉ khu trú trên động vật và nuôi cấy tế bào [1, 2, 3, 4, 5, 6].

Những người đang mắc bệnh gan mạn tính giai đoạn muộn, xơ gan mất bù hoặc suy thận nặng cần thận trọng cao độ khi dùng thảo dược chưa được tinh chế chuẩn hóa. Bất kỳ chế phẩm nào khi nạp vào cơ thể đều phải qua quá trình chuyển hóa, có thể tạo thêm áp lực giải độc cho các cơ quan vốn đã suy kiệt.

Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ điều trị đặc hiệu khác không nên tự ý kết hợp thảo dược này vì nguy cơ tương tác thuốc chưa được nghiên cứu đầy đủ. Hãy luôn trao đổi rõ ràng với bác sĩ điều trị trước khi quyết định uống thêm bất kỳ loại nước sắc nào.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu người bệnh muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ thùy bồn thảo, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ và không thể thay thế cho chỉ định điều trị y khoa. Người dùng chỉ nên chọn các sản phẩm đã được kiểm định chất lượng, có xuất xứ rõ ràng từ các đơn vị uy tín.

Khi sử dụng, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải theo khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của chuyên gia y tế. Tránh tâm lý nôn nóng muốn hạ men gan cấp tốc mà uống quá đặc hay dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.

Chế độ sinh hoạt lành mạnh vẫn luôn là chiếc chìa khóa nền tảng để bảo vệ lá gan. Việc kiêng tuyệt đối rượu bia, giảm thức ăn nhiều dầu mỡ, ngủ đủ giấc và tái khám định kỳ để kiểm tra chỉ số sinh hóa máu sẽ giúp đánh giá chính xác sức khỏe của lá gan.

Thùy bồn thảo cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc bảo vệ tế bào gan và ức chế các enzyme ALT, AST qua các mô hình thực nghiệm [1, 2, 5]. Tuy vậy, người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng và tỉnh táo trước các lời quảng cáo thần thánh hóa dược liệu. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để có phác đồ điều trị an toàn và hiệu quả nhất.