Lời đồn dùng nhện làm thuốc và thực tế nguy cơ
Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng côn trùng, nhện hay các loại sinh vật lạ ngâm rượu, tán bột làm bài thuốc dân gian. Không ít người tin rằng các dược liệu có nguồn gốc động vật này có thể bồi bổ khí huyết hoặc trị bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng các loài chân đốt như nhện tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng về độc tố sinh học và dị ứng cấp tính.
Các chế phẩm và vết đốt từ nhện có thể kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch dữ dội hoặc tổn thương vi mạch kéo dài. Người có cơ địa mẫn cảm, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần đặc biệt cẩn trọng. Hiện tại, chưa có tài liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn của dược liệu từ nhện trên thai phụ và trẻ em. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này cần tránh xa các sản phẩm trôi nổi từ nhện để phòng ngừa tai biến.
Cơ chế kích ứng từ protein lạ và nọc độc nhện
Thuốc có nguồn gốc động vật chứa hàm lượng protein và chất béo rất phong phú [1]. Dị protein (protein lạ từ động vật) chính là nguồn gây dị ứng chủ yếu trong các chế phẩm này [1]. Khi xâm nhập vào cơ thể, protein lạ kích thích hệ miễn dịch sinh ra kháng thể IgE đặc hiệu, gây viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc hay nổi mề đay tiếp xúc [2].
Ngoài nguy cơ dị ứng protein, nọc độc nhện còn chứa các enzyme nguy hiểm. Chẳng hạn, nọc nhện chứa enzyme sphingomyelinase có khả năng kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm như IL-8 và GM-CSF [3]. Cơ chế này dẫn đến các phản ứng da hoại tử nặng hoặc phản ứng viêm mủ toàn thân [3]. Đồng thời, tổn thương vi mạch do độc tố nhện có thể làm vết thương bị thiếu máu cục bộ, không tự lành suốt nhiều tháng [4].
Nghiên cứu chỉ ra phản ứng giả phản vệ và mẫn cảm dị ứng
Nghiên cứu tổng quan năm 2018 về an toàn của thuốc tiêm y học cổ truyền từ động vật cho biết tỷ lệ phản ứng có hại của dạng tiêm cao hơn đáng kể so với dạng uống [1]. Tác dụng phụ biểu hiện chủ yếu là phản ứng giống phản vệ (pseudoallergic/anaphylactoid) ở da, niêm mạc và các hệ cơ quan [1]. Các phản ứng này thường xảy ra ngay trong lần dùng thuốc đầu tiên do thành phần phức tạp và tiêu chuẩn chất lượng chưa hoàn thiện [1].
Ở khía cạnh miễn dịch học, báo cáo năm 1983 mô tả 2 công nhân nhà kính bị viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc và mề đay tiếp xúc khi tiếp xúc với loài nhện mạt hai đốm (Tetranychus urticae) [2]. Cả hai bệnh nhân đều có mức kháng thể IgE đặc hiệu rất cao (điểm RAST 4) với dị nguyên từ nhện [2]. Thử nghiệm ức chế RAST cho thấy không có phản ứng chéo với mạt bụi nhà thông thường, khẳng định nhện mạt là dị nguyên độc lập kích hoạt dị ứng qua trung gian IgE [2].
Nguy cơ phản ứng chéo và dị ứng nghề nghiệp diện rộng
Một nghiên cứu năm 1996 tiến hành trên 150 người tiếp xúc nghề nghiệp và 50 người thành thị có mẫn cảm mạnh với mạt bụi nhà (Dermatophagoides pteronyssinus) [5]. Kết quả ghi nhận 36% (54/150) người nông thôn mẫn cảm với nhện mạt và toàn bộ nhóm thành thị đều dương tính với chiết xuất nhện [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự phản ứng chéo đáng kể giữa nhện mạt và mạt bụi nhà; tiền sử mẫn cảm mạt bụi nhà là yếu tố nguy cơ dẫn đến dị ứng nhện [5].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2007 trên 207 công nhân trang trại nho (thời gian làm việc trung bình 10 năm) cho thấy tỷ lệ mẫn cảm với nhện mạt T. urticae lên tới 22% [6]. Tỷ lệ dị ứng thực sự là 9,5%, trong đó dị ứng hô hấp chiếm 6% và dị ứng da chiếm 3% [6]. Đáng chú ý, những công nhân phun thuốc trừ sâu có nguy cơ gặp triệu chứng mắt - mũi cao gấp 4,9 lần (OR = 4,9) và triệu chứng da cao gấp 3,7 lần (OR = 3,7) [6].
Năm 2018, một phân tích gộp quốc tế xác định tỷ lệ mẫn cảm gộp với nhện mạt là 22,9% (95% CI: 19,0–26,8%) trong dân số chung và lên tới 43,9% (95% CI: 35,1–52,9%) ở nhóm có triệu chứng [7]. Tỷ lệ đơn mẫn cảm (chỉ dị ứng với nhện mạt mà không dị ứng dị nguyên khác) chiếm 7% [7]. Con số này khẳng định các thành phần từ loài chân đốt thuộc nhóm nhện có hoạt tính kháng nguyên rất mạnh [7].
Độc tố hoại tử da và bệnh vảy mủ toàn thân từ nhện
Bên cạnh nguy cơ dị ứng, độc tố từ nhện có thể gây hậu quả lâm sàng nghiêm trọng. Báo cáo năm 2009 ghi nhận một phụ nữ 56 tuổi bị nhện Loxosceles rufescens cắn ở khoeo chân [3]. Sau 24 giờ xuất hiện tổn thương hoại tử da kèm ban đỏ phù nề, và sau 72 giờ bùng phát bệnh mụn mủ ngoại ban toàn thân cấp tính (AGEP) [3]. Bệnh nhân nổi hàng chục mụn mủ nhỏ li ti không liên quan nang lông ở nếp gấp cơ thể, kèm cảm giác bỏng rát, ngứa và sốt 38–39 độ C [3].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 tại Israel theo dõi 3 bệnh nhân (30, 42 và 73 tuổi, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh) bị nhện nâu (Loxosceles) cắn [4]. Vết cắn gây tổn thương vi mạch dẫn đến các vết loét hoại tử không lành kéo dài suốt 2 đến 3 tháng dù đã dùng kháng sinh, corticoid và thay băng tại chỗ [4]. Cả 3 người sau đó phải điều trị bằng liệu pháp oxy cao áp (HBOT) với 13, 17 và 31 buổi thở oxy 100% ở áp suất 2 ATA mới có thể chữa lành vết thương mà không cần phẫu thuật [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu từ côn trùng, nhện
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "dược liệu tự nhiên, sinh vật tự nhiên thì lành tính". Thực tế, protein động vật lạ là nguồn kích ứng rất mạnh, dễ dẫn đến co thắt phế quản hoặc sốc phản vệ ngay lần dùng đầu [1]. Rượu ngâm hay nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể loại bỏ hoàn toàn các cấu trúc protein kháng nguyên phức tạp này.
Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng người khỏe mạnh sẽ miễn nhiễm với độc tố sinh học. Bằng chứng thực tế cho thấy ngay cả những người trẻ tuổi, không có bệnh nền mạn tính, vẫn có thể bị loét hoại tử sâu và tổn thương vi mạch kéo dài hàng tháng do nọc độc nhện [4]. Độc tố tác động trực tiếp lên hệ mao mạch và phản ứng viêm chứ không phụ thuộc vào sức đề kháng tốt hay xấu [2, 3].
Ai cần thận trọng hoặc không nên tiếp xúc?
Nhóm người có cơ địa dị ứng, viêm mũi dị ứng, hen phế quản hoặc mẫn cảm với mạt bụi nhà cần tránh tiếp xúc với nhện và các chế phẩm liên quan do tỷ lệ phản ứng chéo rất cao [5, 6]. Người làm việc trong môi trường nông nghiệp, tiếp xúc hóa chất thuốc trừ sâu cũng có nguy cơ dị ứng hô hấp nặng hơn nếu gặp phải dị nguyên từ nhện [6].
Đặc biệt, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng dược liệu từ nhện trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu y khoa hiện tại chỉ tập trung vào công nhân nông nghiệp [5, 6], bệnh nhân bị nhện cắn ngoài tự nhiên [2, 3] hoặc người dùng thuốc tiêm động vật [1]. Do nguy cơ dị protein và độc tố gây co thắt mạch, phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em tuyệt đối không thử nghiệm các bài thuốc dân gian từ nhện. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu động vật nào.
Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe
Khi gặp các vết côn trùng hoặc nhện cắn gây sưng đỏ bất thường, người dân cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán, không tự ý đắp lá hay bôi thuốc truyền miệng [2, 3]. Phác đồ ban đầu cho vết nhện cắn thường bao gồm chườm đá, nâng cao chi, thuốc giảm đau, kháng histamin hoặc can thiệp oxy cao áp nếu vết loét khó lành [4].
Tuyệt đối không tự ý ngâm rượu, tán bột các loài nhện bắt trong tự nhiên để uống hoặc bôi ngoài da. Với các bài thuốc y học cổ truyền từ động vật nói chung, người bệnh chỉ nên dùng sản phẩm đã được kiểm định chất lượng, có chỉ định rõ ràng của thầy thuốc chuyên khoa và được thực hiện tại các cơ sở y tế uy tín để kiểm soát nguy cơ phản vệ [1]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng để bồi bổ sức khỏe thay vì tìm kiếm các mẹo dân gian nguy hiểm.