Dùng hạt gấc ngâm rượu xoa bóp là thói quen dân gian lâu đời của nhiều người Việt khi bị đau lưng, nhức mỏi xương khớp. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể tùy tiện bôi chế phẩm này lên da. Việc dùng sai đối tượng có thể dẫn đến kích ứng, ngộ độc hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.
Rượu hạt gấc dùng ngoài chống chỉ định tuyệt đối cho ba nhóm: phụ nữ mang thai, người có vết thương hở và người sở hữu làn da nhạy cảm, dễ kích ứng. Dược liệu này chứa các hoạt chất chống viêm mạnh nhưng cũng tiềm ẩn độc tính đáng kể nếu ngấm vào máu hoặc dùng trên vùng da thương tổn.
Thành phần và cơ chế giảm đau của hạt gấc
Hạt gấc (Momordica cochinchinensis) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng nhờ đặc tính kháng viêm, giảm phù nề [1, 8]. Theo phân tích hóa học, hạt gấc chứa nhiều thành phần phức tạp gồm axit béo, protein, alpha-spinasterol, axit oleanolic và saponin [1]. Trong đó, hoạt chất momordica saponin I thuộc nhóm triterpenoid saponin là thành phần chính tạo nên hoạt tính sinh học [1].
Cơ chế giảm viêm, giảm đau cơ bản của hạt gấc đã được làm rõ qua các nghiên cứu tế bào. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi LPS, momordica saponin I làm giảm sản sinh nitric oxide (NO) và làm giảm mức độ biểu hiện mRNA của iNOS cùng COX-2 mà không gây độc tế bào [2]. Hoạt chất này còn ức chế sự chuyển dịch của các tiểu đơn vị p65 và p50 thuộc yếu tố phiên mã NF-κB vào nhân tế bào [2]. Ngoài ra, mức độ phosphoryl hóa của các protein truyền tín hiệu viêm như IκBα, Src và Syk cũng bị sụt giảm đáng kể [2]. Thêm vào đó, các lignan mới (mubiesins A - E) và các hợp chất khác phân lập từ hạt gấc cũng cho thấy khả năng ức chế giải phóng NO và TNF-alpha [3]. Nhờ các cơ chế ức chế phản ứng viêm này, dịch chiết cồn từ hạt gấc hỗ trợ làm dịu cảm giác sưng đau khi xoa bóp ngoài da [2].
Cảnh báo độc tính từ các nghiên cứu thực nghiệm
Dù có tác dụng giảm viêm, hạt gấc không phải là dược liệu vô hại. Các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra hạt gấc chứa độc tính cấp tính khi đi vào hệ tuần hoàn. Dữ liệu thử nghiệm độc tính cấp trên động vật có vú theo hướng dẫn OECD 420 cho thấy dịch chiết nước và dịch chiết cồn của hạt gấc khi tiêm qua đường tĩnh mạch hoặc đường bắp đều khiến con vật tử vong trong vòng vài ngày [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục ghi nhận nguy cơ độc tính của dịch chiết hạt gấc trên mô hình phôi cá ngựa vằn [4]. Khi cho phôi cá phơi nhiễm với dịch chiết hạt gấc từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 3 sau thụ tinh, độc tính tim mạch đã xuất hiện rõ rệt phụ thuộc vào liều lượng [4]. Dấu hiệu tim bị tổn thương bao gồm phù màng ngoài tim, kích hoạt quá trình tự chết của tế bào cơ tim, tăng sản xuất các gốc oxy hóa tự do (ROS), thâm nhiễm tế bào bạch cầu trung tính tại mô tim, giảm tốc độ dòng chảy của máu và giảm biểu hiện của 3 gen chỉ thị chức năng tim [4]. Các nhà khoa học xác định dịch chiết hạt gấc gây độc tim thông qua cơ chế kích hoạt viêm, stress oxy hóa và chết tế bào [4].
Ngoài ra, dịch chiết hạt gấc còn có hoạt tính làm ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt tế bào tự chết trên các dòng tế bào ung thư dạ dày người SGC7901 và MKN-28 thông qua con đường PARP, p53 và tăng cường hoạt tính men caspase [5]. Các hoạt chất chống phân bào và gây độc tế bào này đòi hỏi việc dùng ngoài phải hết sức cẩn trọng để tránh hấp thu vào hệ tuần hoàn [4, 5].
Phụ nữ mang thai tuyệt đối không sử dụng
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn của rượu hạt gấc trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật, phôi sinh vật và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2, 3, 4].
Tuy nhiên, với việc dịch chiết hạt gấc gây độc tính tim, gây dị tật phù nề màng tim và chết tế bào trên phôi sinh vật sống [4], phụ nữ mang thai không nên xoa bóp rượu gấc dưới mọi hình thức. Cồn trong rượu ngâm hoạt động như một dung môi làm tăng tính thấm của hoạt chất qua da. Việc dùng xoa bóp liều cao hoặc kéo dài có thể khiến các chất độc ngấm qua hàng rào biểu bì, đi vào máu người mẹ và ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình phân chia tế bào cũng như sự phát triển tim mạch của thai nhi [2, 4].
Nguy cơ khi bôi lên vết thương hở hoặc da trầy xước
Tuyệt đối không được đổ hoặc bôi rượu hạt gấc lên vết thương hở, vết rách da, vết loét hoặc vùng da trầy xước chảy máu. Hạt gấc trong y học cổ truyền từng được dùng cho các vết sưng nhọt ngoài da còn kín miệng [1, 3], nhưng không bao giờ được phép tiếp xúc trực tiếp với máu.
Nghiên cứu đã chứng minh khi dịch chiết cồn của hạt gấc đi trực tiếp vào đường tuần hoàn hoặc mô cơ của động vật có vú, độc tính cấp tính nghiêm trọng sẽ xảy ra dẫn đến tử vong chỉ sau vài ngày [4]. Khi bôi lên vết thương hở, hàng rào bảo vệ tự nhiên của da bị phá hủy hoàn toàn. Dịch cồn và các hoạt chất saponin triterpenoid độc tính sẽ ngấm thẳng vào tĩnh mạch và tuần hoàn máu, tạo nguy cơ ngộ độc cấp [4]. Cồn nồng độ cao còn gây xót rát, phá hủy tế bào hạt non và làm vết thương lâu lành hơn.
Người có da nhạy cảm và dễ kích ứng cần tránh
Những người sở hữu làn da mỏng, da nhạy cảm, người bị viêm da cơ địa hoặc có tiền sử dị ứng mỹ phẩm, thảo dược không nên dùng rượu hạt gấc. Rượu ngâm vốn chứa cồn có tính háo nước, dễ làm khô da, phá vỡ lớp màng lipid bảo vệ tự nhiên của bề mặt biểu bì.
Bên cạnh đó, dịch chiết hạt gấc chứa phức hợp nhiều thành phần sinh học mạnh như saponin, axit béo, protein ức chế trypsin và các hợp chất chuyển hóa thứ cấp [1, 6, 7]. Ở người cơ địa mẫn cảm, các chất này khi kết hợp với cồn rất dễ kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, gây phát ban, nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy, phồng rộp hoặc làm bùng phát các đợt chàm da cấp tính.
Hiểu lầm phổ biến: Thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối
Một ngộ nhận rất lớn của người dân là coi các loại rượu thuốc ngâm từ cây cỏ tự nhiên là vô hại. Hạt gấc dù nằm trong một loại quả ăn được nhưng phần hạt lại chứa các thành phần hóa học khác biệt hoàn toàn so với phần thịt màng đỏ bao quanh [6].
Nhiều người nghĩ rằng xoa bóp ngoài da thì thuốc không thể ngấm vào trong cơ thể nên bôi càng nhiều, càng đậm đặc càng tốt. Trên thực tế, dung môi ethanol trong rượu có khả năng hòa tan các saponin và tăng cường vận chuyển phân tử qua lớp sừng của da [1, 3]. Dù một số nghiên cứu trên chuột cống già cho thấy dịch chiết hạt gấc dùng đường tiêu hóa liều 100 mg/kg/ngày có thể hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày [1], nhưng tiêm trực tiếp vào cơ thể động vật lại gây chết cấp tính [4]. Sự chênh lệch giữa lợi ích kháng viêm và độc tính toàn thân phụ thuộc mật thiết vào đường dùng và liều lượng tiếp xúc [1, 2, 3].
Hướng dẫn dùng rượu gấc đúng cách và an toàn
Để tránh rủi ro, rượu hạt gấc chỉ nên được sử dụng hạn chế ở người trưởng thành khỏe mạnh, không thuộc các nhóm chống chỉ định kể trên. Khi muốn dùng rượu hạt gấc để giảm mỏi cơ khớp, cần tuân thủ các nguyên tắc:
- Thử phản ứng trước khi dùng: Thoa một lượng rất nhỏ rượu gấc lên vùng da mặt trong cẳng tay, chờ 24 giờ. Nếu da không xuất hiện dấu hiệu đỏ, ngứa, nóng rát thì mới tiếp tục sử dụng.
- Chỉ dùng lượng vừa phải: Không nên xoa bóp quá nhiều lần trong ngày hoặc đổ rượu ướt đẫm vùng da. Chỉ lấy một lượng vừa phải ra lòng bàn tay và xoa đều nhẹ nhàng lên khớp hoặc cơ bị đau [2].
- Chỉ bôi trên vùng da lành lặn: Kiểm tra kỹ bề mặt da trước khi xoa, tuyệt đối không bôi lên nơi có vết xước, mụn nước, vết côn trùng cắn hoặc vết thương hở [4].
- Chỉ dùng bôi ngoài da: Không được uống rượu hạt gấc tự ngâm dưới bất kỳ hình thức nào do nguy cơ ngộ độc cấp tính [4].
Rượu hạt gấc xoa bóp có thể mang lại hiệu quả hỗ trợ giảm sưng đau cơ khớp nhờ các hoạt chất kháng viêm tự nhiên [2]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm độc tính. Phụ nữ mang thai, người có da tổn thương hở miệng và người da nhạy cảm tuyệt đối không dùng loại rượu thuốc này. Với người có bệnh lý xương khớp mạn tính hoặc bệnh nền tim mạch, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền trước khi áp dụng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.
