Nhiều người dân vẫn giữ thói quen truyền tai nhau các bài thuốc ngâm rượu từ động vật, trong đó có thạch sùng (thằn lằn nhà), với hy vọng bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị các bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý bắt và ngâm rượu thạch sùng tiềm ẩn vô vàn nguy cơ đối với sức khỏe mà không phải ai cũng lường trước được.

Đối với câu hỏi "Ai không nên dùng rượu thạch sùng?", câu trả lời trực tiếp là những người mắc bệnh nền về gan, thận, tim mạch và hệ tiêu hóa cần tránh xa loại rượu ngâm tự chế này. Đặc biệt, hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào trong các tài liệu y khoa chính thức xác nhận tính an toàn cũng như hiệu quả trị bệnh của thạch sùng hay rượu thạch sùng trên cơ thể người.

Bối cảnh và thói quen ngâm rượu thạch sùng trong dân gian

Trong đời sống thường nhật, không ít người tin rằng các loài bò sát sống quanh nhà như thạch sùng có thể mang lại công dụng chữa hen suyễn, đau xương khớp hay tăng cường sinh lực khi đem ngâm rượu. Sự truyền miệng này khiến nhiều người tự ý săn bắt, sơ chế thô sơ hoặc ngâm sống thạch sùng vào các bình rượu trắng nồng độ cao để sử dụng hàng ngày.

Thực tế, thạch sùng sống trong môi trường tự nhiên, bò trên tường nhà, khe kẽ bụi bặm và ăn các loại côn trùng mang nhiều mầm bệnh. Khi ngâm nguyên con vào rượu mà không qua quy trình chiết xuất, kiểm định độc chất hay tiệt trùng tiêu chuẩn, bình rượu có thể tích tụ vô số vi khuẩn, nấm mốc và các độc tố sinh học không rõ nguồn gốc. Người sử dụng không những không thu được lợi ích bồi bổ mà còn đối mặt với nguy cơ nhiễm độc cấp tính và tổn thương tạng nghiêm trọng.

Cơ chế tác động và rủi ro chuyển hóa: Bài học từ y học hiện đại

Khi đưa bất kỳ một hợp chất lạ hoặc rượu ngâm vào cơ thể, gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải. Nếu các chất đưa vào có chứa độc tố hoặc bản thân cơ thể đang mang bệnh lý nền, quá trình khử độc sẽ bị quá tải, dẫn đến phản ứng viêm và hoại tử tế bào.

Để hiểu rõ hơn về tính phức tạp của việc chuyển hóa và phản ứng bất lợi của cơ thể, các nghiên cứu dược lý hiện đại đã chỉ ra rằng ngay cả những dược chất được nghiên cứu bài bản cũng có thể gây độc tính nghiêm trọng trên các cơ quan nội tạng khi đưa vào cơ thể người bệnh. Chẳng hạn, khả năng chuyển hóa của từng cá nhân là một yếu tố mang tính quyết định đến nguy cơ phát sinh độc tính của các chất lạ khi dung nạp [1]. Khi các enzyme chuyển hóa tại gan bị ức chế hoặc quá tải, nồng độ các chất chuyển hóa trung gian độc hại sẽ tăng cao đột ngột trong tuần hoàn [1].

Bên cạnh đó, phản ứng miễn dịch dị ứng (idiosyncratic reactions) có thể xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên lạ, gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm gan nhiễm độc hay giảm tế bào máu [1]. Việc uống các chế phẩm tự chế như rượu thạch sùng - vốn chứa hỗn hợp protein lạ, vi sinh vật và cồn - kích hoạt mạnh mẽ các phản ứng độc hại này mà không hề có cơ chế bảo vệ hay liều lượng an toàn được kiểm chứng.

Khoa học nói gì: Thiếu vắng bằng chứng trên thạch sùng và bức tranh độc tính cơ quan

Cần nhấn mạnh một thực tế khoa học quan trọng: Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu kiểm chứng nào về công dụng và độc tính của thạch sùng trong các tài liệu y khoa được cung cấp. Tất cả các dữ liệu nghiên cứu sẵn có hiện nay chỉ tập trung khảo sát độc tính của các nhóm hoạt chất hóa dược trên những nhóm bệnh nhân cụ thể, cho thấy các cơ quan như gan, thận, tim mạch và tiêu hóa luôn là những mắt xích dễ bị tổn thương nhất trước các tác nhân xâm nhập từ bên ngoài.

Cụ thể, một nghiên cứu giám sát cảnh giác dược thực tế năm 2024 khảo sát độc tính của các chất ức chế histone deacetylase (HDAC) dựa trên cơ sở dữ liệu báo cáo biến cố bất lợi của FDA (FAERS) đã công bố những con số đáng chú ý về tổn thương tạng [2]. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp thống kê chuyên sâu như tỷ số chênh báo cáo (ROR), tỷ lệ báo cáo theo tỷ lệ (PRR), thành phần thông tin (IC) và trung bình hình học Bayes thực nghiệm để phát hiện biến cố [2]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các rối loạn tiêu hóa chiếm tới 13% tổng số bệnh nhân trong đoàn hệ, trong khi rối loạn hệ bạch huyết chiếm 8% [2]. Đáng chú ý, các biến cố bất lợi nghiêm trọng được ghi nhận gồm có rung nhĩ, suy tim, suy hô hấp, rối loạn chức năng gan và tổn thương thận cấp [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rung nhĩ là biến cố cần chú ý lâm sàng hàng đầu với điểm ưu tiên lâm sàng là 7 điểm, đồng thời đa số các biến cố bất lợi xuất hiện ngay trong tháng thứ nhất và tháng thứ hai sau khi bắt đầu dùng chất tác động [2]. Nghiên cứu này được thực hiện trên nhóm bệnh nhân ung thư sử dụng thuốc chuyên khoa, do đó không thể suy diễn hay áp dụng trực tiếp cho việc sử dụng thạch sùng, nhưng đây là minh chứng rõ ràng về mức độ nhạy cảm của gan, thận và hệ tim mạch trước các tác nhân lạ.

Bên cạnh tổn thương gan thận cấp tính, phản ứng của hệ huyết học và gan mật cũng được ghi nhận rõ trong các thử nghiệm lâm sàng khác. Một thử nghiệm lâm sàng tại Brazil năm 2018 theo dõi bệnh nhân phong điều trị bằng phác đồ đa hóa trị thống nhất (U-MDT/CT-BR) đã ghi nhận chi tiết hàng loạt tác dụng phụ [3]. Trong nghiên cứu này, bệnh nhân được khám và đánh giá định kỳ hàng tháng [3]. Các biến cố được xác định gồm có thiếu máu (nồng độ hemoglobin giảm dưới 10 g/dL đi kèm mệt mỏi, khó thở, chóng mặt hoặc vàng da), methemoglobinemia, rối loạn tâm thần, khô da, sạm da, đỏ da toàn thân trên 90% diện tích cơ thể, mề đay, và đặc biệt là hội chứng dapsone gồm viêm da tróc vảy kèm sốt, gan lách to và bất thường chức năng gan [3]. Nghiên cứu cũng phân loại độc tính gan với mức độ nhẹ là men gan transaminase huyết thanh từ 40 IU/l đến 100 IU/l, và mức độ trung bình đến nặng là men gan trên 100 IU/l kèm hoặc không kèm biểu hiện lâm sàng vàng da [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên bệnh nhân phong dùng kháng sinh phối hợp, không phải nghiên cứu về rượu ngâm hay thạch sùng, nhưng số liệu cho thấy ngưỡng tổn thương tế bào gan có thể bùng phát rất rõ rệt khi cơ thể tiếp nhận các chất gây hại.

Trong một nghiên cứu tổng quan năm 2013 về liệu pháp biểu sinh trong hội chứng loạn sinh tủy, các báo cáo thử nghiệm giai đoạn I cho thấy những độc tính giới hạn liều phổ biến nhất bao gồm mệt mỏi, buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy [4]. Các biến cố bất lợi phổ biến nhất liên quan đến thuốc và bất thường xét nghiệm gồm tiêu chảy, buồn nôn, mệt mỏi, chán ăn, nôn, giảm tiểu cầu và hạ kali máu [4]. Trong đó, buồn nôn, nôn mửa, mệt mỏi và giảm tiểu cầu là những độc tính nghiêm trọng độ 3 và độ 4 được ghi nhận [4]. Nghiên cứu thử nghiệm kết hợp phenyl-butyrate và 5-aza trên 32 bệnh nhân (13 MDS, 1 CMML, 15 MDS-AML và 3 AML tái phát) với liều cố định 375 mg/kg/ngày truyền liên tục trong 7 ngày kết hợp 75 mg/m2/ngày tiêm dưới da trong 5, 10 hoặc 14 ngày cũng cho thấy các độc tính toàn thân phức tạp [4].

Tương tự, một nghiên cứu lâm sàng pha 1/2 năm 2014 đánh giá acid valproic kết hợp xạ trị ngắn ngày và capecitabine ở bệnh nhân ung thư trực tràng cũng báo cáo các tác dụng bất lợi thường gặp như giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu trung tính, tiêu chảy, buồn nôn, nôn và mệt mỏi [5]. Trong thử nghiệm pha I kết hợp acid valproic với Epirubicin, hiện tượng kéo dài khoảng QTc độ 2 được báo cáo ở 8 bệnh nhân (chiếm 18%) và kéo dài QTc độ 3 ở 2 bệnh nhân (chiếm 5%), chủ yếu xuất hiện ngay vào ngày đầu tiên dùng thuốc và có liên quan chặt chẽ đến nồng độ kali huyết thanh dưới 4,0 mmol/L [5]. Những biến cố tim mạch này được giải quyết sau khi bổ sung đầy đủ kali và magie [5]. Các dữ liệu này một lần nữa khẳng định sự mong manh của cân bằng điện giải và chức năng tim mạch trước các tác nhân sinh hóa bên ngoài.

Lợi ích chưa thấy, nguy cơ đã hiện hữu

Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, cần nhìn nhận khách quan rằng:

  1. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh thạch sùng ngâm rượu mang lại lợi ích cho sức khỏe con người. Tất cả chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian truyền miệng chưa qua thẩm định.
  2. Việc sử dụng các chế phẩm không rõ nguồn gốc, tự ngâm ủ tại nhà có nguy cơ cực kỳ lớn gây nhiễm độc gan, suy giảm chức năng thận và kích ứng niêm mạc dạ dày [1, 5].
  3. Rượu tự nấu hoặc cồn công nghiệp dùng để ngâm thạch sùng có thể chứa methanol hoặc nồng độ ethanol quá cao, trực tiếp phá hủy tế bào gan và gây viêm loét đường tiêu hóa.

Khi đối chiếu giữa những lời đồn thổi chưa có căn cứ và các nguy cơ nhiễm khuẩn, nhiễm độc tạng thực tế, việc sử dụng rượu thạch sùng rõ ràng là một hành vi mang lại rủi ro sức khỏe vượt xa mọi kỳ vọng mơ hồ.

Những hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm động vật

Hiểu lầm thứ nhất: "Rượu có nồng độ cồn cao nên có thể tiêu diệt mọi vi khuẩn và nọc độc trong thạch sùng". Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Cồn không thể vô hiệu hóa tất cả các loại bào tử vi khuẩn kháng cồn, nấm mốc hay các chuỗi độc tố sinh học, protein lạ có trong nội tạng và phân thạch sùng. Những chất này khi hòa tan vào rượu sẽ ngấm thẳng vào máu khi uống.

Hiểu lầm thứ hai: "Càng ngâm lâu, rượu càng bổ và bớt độc". Ngược lại, việc ngâm xác động vật chưa qua xử lý chuẩn hóa trong thời gian dài có thể dẫn đến quá trình phân hủy protein yếm khí, sinh ra các amin độc hại và làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc ngộ độc trường diễn cho người sử dụng.

Hiểu lầm thứ ba: "Thuốc nam, rượu ngâm từ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa và thận đào thải [1, 5]. Nếu dung nạp tùy tiện, độc tính dị ứng và suy tạng có thể bùng phát bất cứ lúc nào tùy thuộc vào cơ địa và tình trạng miễn dịch của người dùng [1].

Ai nên tuyệt đối thận trọng và tránh xa rượu thạch sùng?

Dựa trên nguyên lý bảo vệ tạng và các cảnh báo y khoa về tương tác chuyển hóa [1, 2, 5], các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa các chế phẩm tự chế từ thạch sùng:

  • Người có bệnh lý nền về gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc người có men gan cao (như mức aminotransferase trên 40 IU/l đến trên 100 IU/l đã được mô tả trong các nghiên cứu lâm sàng về tổn thương gan [3]). Gan của nhóm đối tượng này vốn đã suy yếu, việc nạp thêm cồn và độc chất lạ sẽ đẩy nhanh nguy cơ suy gan bùng phát [1, 2].
  • Người mắc bệnh thận và suy giảm chức năng thận: Thận là cơ quan lọc máu chính. Tổn thương thận cấp là biến cố nghiêm trọng có thể xảy ra khi cơ thể chịu gánh nặng đào thải độc chất bất thường [2]. Do đó, người bị viêm cầu thận, suy thận mạn tuyệt đối không dùng.
  • Người có bệnh đường tiêu hóa: Các tổn thương tiêu hóa như viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược hoặc viêm đại tràng sẽ trầm trọng hơn khi tiếp xúc với rượu nồng độ cao và các chất kích ứng [1, 3].
  • Người có tiền sử bệnh tim mạch và rối loạn nhịp tim: Rượu nồng độ cao kết hợp với các phản ứng sinh hóa bất thường có thể kích hoạt các cơn rung nhĩ, suy tim hoặc rối loạn điện giải dẫn đến kéo dài khoảng QTc nguy hiểm [1, 4].
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là những nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm, tuyệt đối không được tiếp xúc với rượu ngâm động vật tự chế.

Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Dừng ngay việc tự chế và sử dụng: Tuyệt đối không tự ý bắt thạch sùng sống để ngâm rượu uống theo các bài thuốc truyền miệng. Nếu trong nhà đang có bình rượu ngâm thạch sùng không rõ nguồn gốc, tốt nhất nên tiêu hủy, không nên sử dụng dù chỉ với lượng nhỏ.
  • Không tự ý điều trị bệnh mạn tính bằng rượu ngâm: Khi mắc các bệnh lý về xương khớp, hô hấp hay suy nhược cơ thể, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và kê đơn theo phác đồ khoa học đã được chứng minh hiệu quả.
  • Lắng nghe cơ thể và thăm khám kịp thời: Nếu lỡ uống rượu thạch sùng hoặc các loại rượu ngâm động vật lạ mà xuất hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, mệt mỏi dữ dội, vàng da, khó thở hoặc hồi hộp đánh trống ngực [1, 2, 3], cần đến ngay bệnh viện gần nhất để được cấp cứu và kiểm tra chức năng gan thận.
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia: Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, người bệnh phải tham khảo ý kiến của các bác sĩ, thầy thuốc được cấp phép hành nghề, chỉ dùng các dược liệu đã được kiểm nghiệm và loại bỏ hoàn toàn độc tính.

Tóm lại, rượu thạch sùng là một chế phẩm dân gian tự chế hoàn toàn chưa có bằng chứng khoa học xác thực về công dụng và tính an toàn. Nguy cơ ngộ độc, suy gan, tổn thương thận cấp và rối loạn tim mạch từ các chất lạ là hoàn toàn có thật. Thay vì tìm kiếm những bài thuốc truyền tai tiềm ẩn hiểm họa, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ các chỉ định y khoa chính thống để bảo vệ sức khỏe dài lâu.