Nhiều người thường tin thảo dược tự nhiên lành tính, không gây hại cho sức khỏe. Quan niệm này khiến không ít người tùy tiện sử dụng các cây thuốc nam truyền thống khi cơ thể mệt mỏi hoặc có bệnh lý. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược chưa qua kiểm chứng khoa học có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với các đối tượng nhạy cảm [1].
Thanh thất (tên khoa học là Ailanthus triphysa, thuộc họ Thanh thất Simaroubaceae) là cây thuốc chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh mẽ [2], [3]. Với dược tính phức tạp, loại cây này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú và người mắc bệnh lý chuyển hóa như suy giảm chức năng gan thận [1].
Cơ chế tác động và hoạt tính sinh học từ cây thanh thất
Cây thanh thất chứa các hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm quassinoid và triterpenoid [2], [3]. Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất hữu cơ từ cây thanh thất (Ailanthus triphysa) chứa hai hợp chất quassinoid đặc trưng là ailanthinone và glaucarubinone [2]. Đây là các hoạt chất sinh học tác động lên nhiều phản ứng của tế bào sống [2].
Ngoài ra, các bộ phận của cây còn chứa các hợp chất triterpenoid dòng tirucallane, điển hình như ailantriphysas A-D [3]. Trong nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, một số phân đoạn triterpene này có khả năng ức chế oxit nitric và làm giảm bài tiết các chất trung gian gây viêm như IL-6 và TNF-alpha [3]. Mặc dù thể hiện hoạt tính sinh học rõ rệt trên mô hình thí nghiệm, các phân tử này có thể gây độc tế bào hoặc làm rối loạn cân bằng sinh hóa nếu đưa vào cơ thể không đúng cách [1], [2].
Đặc biệt, các thành phần hóa thực vật trong thảo dược nói chung có khả năng đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp thai nhi [1]. Các chất này và sản phẩm chuyển hóa của chúng có thể kích thích co bóp cơ tử cung hoặc làm rối loạn cân bằng nội tiết tố [1]. Khi hormone bị xáo trộn hoặc tử cung bị kích thích co bóp, thai phụ đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh ở thai nhi [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của thảo dược và thanh thất
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ [1]. Một tổng quan nghiên cứu y khoa xuất bản năm 2021 đã đánh giá rủi ro của việc dùng thảo dược trong thai kỳ [1]. Phân tích cho thấy phần lớn bài thuốc cổ truyền thiếu nghiên cứu chuẩn mực về tính an toàn và hiệu quả [1]. Việc sử dụng thảo dược bừa bãi có thể gây nhiễm độc phôi, gây quái thai hoặc kích hoạt hiện tượng sảy thai ngoài ý muốn [1].
Đối với cây thanh thất, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2010 đã phân lập thành công các hợp chất quassinoid từ chiết xuất hữu cơ của loài Ailanthus triphysa [2]. Phân tích trong phòng thí nghiệm xác định được hai chất ailanthinone và glaucarubinone với hoạt tính ức chế yếu tố phiên mã AP-1 [2]. Các quassinoid nói chung trong họ Simaroubaceae thường liên quan đến hoạt tính ức chế tổng hợp protein và kìm hãm sự phát triển của tế bào [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2024 khảo sát lá của cây thanh thất Ailanthus triphysa đã phân lập được 10 hợp chất tirucallane triterpene [3]. Trong thử nghiệm in vitro, hợp chất số 1 (ailantriphysa A) thể hiện hoạt tính ức chế sản sinh oxit nitric với giá trị IC50 là 8,1 micromol/L [3]. Đồng thời, chất này làm giảm sự bài tiết cytokine gây viêm TNF-alpha và IL-6 ở các nồng độ thử nghiệm 4, 8 và 16 micromol/L [3]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các thử nghiệm phân lập hóa học trên tế bào, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn trên cơ thể người bệnh hay phụ nữ mang thai [2], [3].
3 nhóm đối tượng rủi ro cao tuyệt đối không nên dùng
Dựa trên dữ liệu độc tính thực vật và cơ chế dược lý học, có 3 nhóm người đặc biệt không nên tự ý dùng thanh thất:
Phụ nữ mang thai: Các hợp chất trong thực vật có thể vượt qua nhau thai, tiếp cận thai nhi và gây độc tính phôi [1]. Hoạt chất thực vật có nguy cơ kích thích co bóp tử cung bất thường hoặc làm rối loạn nội tiết tố duy trì thai kỳ, từ đó dẫn tới sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh [1]. Chiết xuất quassinoid từ thanh thất có hoạt tính sinh học mạnh trên tế bào nên nguy cơ rủi ro cho thai phụ là rất cao [2].
Phụ nữ cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng về việc các hợp chất quassinoid và triterpenoid của cây thanh thất bài tiết qua sữa mẹ ở mức độ nào. Các chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học và khả năng ức chế tế bào có thể gây hại cho hệ tiêu hóa và cơ quan non nớt của trẻ sơ sinh [1], [2]. Do chưa có bằng chứng an toàn, nhóm đối tượng này cần tránh xa [1].
Người suy giảm chức năng gan, thận: Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ cây thuốc [1]. Hiện chưa có nghiên cứu xác định độ an toàn của thanh thất trên người suy giảm chức năng gan hoặc thận. Dược chất chuyển hóa từ thảo dược lạ có thể tạo thêm gánh nặng thoái hóa mô, gây độc tế bào hoặc làm suy giảm nghiêm trọng hơn khả năng thanh thải của cơ thể [1], [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc nam
Quan niệm phổ biến nhất là "thuốc nam từ lá cây rừng nên uống vô thưởng vô phạt" [1]. Thực tế, thảo dược chứa hàng trăm phân tử hóa thực vật khác nhau với dược tính rất mạnh [1], [2]. Một số loại có thể an toàn trong giai đoạn này nhưng lại rất độc trong giai đoạn khác, đặc biệt là với các giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ [1].
Một sai lầm khác là cho rằng hễ cây có tác dụng kháng viêm hay tiêu độc thì đối tượng nào cũng dùng được [3]. Mặc dù chiết xuất từ lá thanh thất ức chế một số yếu tố tiền viêm ở cấp độ tế bào trong phòng thí nghiệm, điều đó không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể đun sắc uống tùy tiện [3]. Bất kỳ loại thảo dược nào chưa được nghiên cứu lâm sàng đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào và phản ứng phụ khó lường [1], [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế và cảnh báo an toàn
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái thân, rễ hoặc lá cây thanh thất để đun nước uống trị bệnh hoặc bồi bổ [1], [2]. Chưa có bất kỳ tài liệu y khoa nào xác định liều lượng an toàn, thời điểm dùng hay phương pháp chế biến chuẩn hóa cho dược liệu này trên người [2], [3].
Nếu đang mắc các bệnh lý viêm nhiễm hoặc bệnh mạn tính, người bệnh cần đến bệnh viện khám và tuân thủ phác đồ chuẩn của y học hiện đại. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao như đang có thai, dự định mang thai, đang nuôi con bú hoặc có bệnh lý gan thận cần chủ động thông báo cho bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại cây cỏ nào [1]. Không tự ý phối hợp thanh thất với các loại thuốc điều trị khác vì có thể gây tương tác nguy hiểm.
Thảo dược tự nhiên là nguồn cung cấp nhiều hợp chất hóa học tiềm năng nhưng không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối [1]. Việc thận trọng trước các loại dược liệu chưa rõ liều lượng và độc tính như thanh thất là biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và thai nhi [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc lạ nào vào cơ thể.