Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm tạng động vật, đặc biệt là thận nai, vào rượu mạnh để bồi bổ sức khỏe nam giới. Không ít bình ngâm thận nai tươi hoặc khô được chào bán với giá tiền triệu cùng lời quảng cáo bổ thận tráng dương. Tuy nhiên, việc ngâm rượu phủ tạng động vật tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc sinh học và hóa học khó lường.

Thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học xác nhận thận nai ngâm rượu mang lại tác dụng bồi bổ hay tăng cường sinh lý. Ngược lại, việc ngâm nguyên tạng động vật sống vào cồn không bảo đảm khả năng khử trùng, dễ dẫn đến nhiễm khuẩn và nhiễm độc mô tế bào.

Hiểu lầm về khả năng diệt khuẩn của cồn ngâm

Quan niệm phổ biến cho rằng rượu nồng độ cao có thể sát trùng hoàn toàn thực phẩm sống. Rượu ethylic dùng trong ăn uống thường chỉ đạt nồng độ từ 30 đến 45 độ, mức độ không đủ mạnh để tiêu diệt các loại nội bào tử vi khuẩn hay độc tố bền nhiệt.

Khi thả mô động vật tươi vào rượu, cồn chỉ tiếp xúc với bề mặt ngoài của khối mô. Phần dịch bên trong tạng động vật làm loãng nồng độ cồn nhanh chóng, tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí phát triển. Quá trình phân hủy protein và lipid diễn ra âm thầm, biến bình rượu ngâm thành môi trường tích tụ các hợp chất phân hủy nguy hại.

Nhiều người lầm tưởng cồn sẽ "rút" trọn vẹn tinh chất quý từ tạng nai ra nước ngâm. Cơ chế sinh hóa cho thấy rượu chỉ hòa tan được một số nhóm chất phân cực trung bình và lipid, không thể chuyển hóa cấu trúc protein phức tạp của thận nai thành các hoạt chất sinh học có lợi.

Vi khuẩn và độc tố tồn dư trong thịt động vật

Vấn đề an toàn vệ sinh của các sản phẩm thịt chế biến và phụ phẩm giết mổ luôn ở mức đáng báo động. Thịt và nội tạng động vật nếu không được xử lý vô trùng tuyệt đối rất dễ nhiễm các chủng vi khuẩn nguy hiểm.

Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện năm 2018 tại Nigeria khảo sát nguy cơ ô nhiễm vi sinh trên 255 mẫu thịt [1]. Kết quả phân tích ghi nhận 24 mẫu (chiếm tỷ lệ 9,4%) nhiễm vi khuẩn Staphylococcus [1]. Nghiên cứu xác định được 24 chủng thuộc 6 loài tụ cầu âm tính với men coagulase (CoNS) [1]. Đáng chú ý, 4 chủng vi khuẩn (16,7%) mang gen mã hóa độc tố gây tróc vảy da A (exfoliative toxin-A) [1]. Nghiên cứu cũng phát hiện 10 chủng (41,7%) thuộc dạng đa kháng thuốc, mang các gen kháng kháng sinh như mecA, tetK, mphC, ermT và ermC [1]. Phần lớn các chủng (79,2%) không còn nhạy cảm với axit fusidic [1]. Các mẫu thịt lấy từ các bến xe có tỷ lệ nhiễm tụ cầu cao nhất, lên tới 16,7% [1].

Bên cạnh đó, nhận thức của người bán và người tiêu dùng về an toàn thịt vẫn còn nhiều lỗ hổng. Một khảo sát năm 2021 tại Ghana cho thấy phần lớn người tiêu dùng chọn thịt ăn liền dựa trên sở thích, hương vị hoặc sự tiện lợi bạn bè [2]. Dù người tiêu dùng biết thịt bẩn có thể gây bệnh, nhiều người bán hàng dù biết ngộ độc thực phẩm tồn tại nhưng không rõ cụ thể đó là bệnh gì [2]. Việc rửa tay và vệ sinh cơ bản của người xử lý thịt không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn vi khuẩn đường ruột như Salmonella hay độc tố [2]. Khi sử dụng thận nai trôi nổi không rõ kiểm dịch, nguy cơ nhiễm phải các dòng tụ cầu hoặc vi khuẩn sinh độc tố kháng thuốc tương tự là rất cao.

Rủi ro ký sinh trùng và ô nhiễm hóa chất

Nội tạng động vật hoang dã hoặc nuôi bán hoang dã như nai có thể mang mầm mống ký sinh trùng, ấu trùng giun sán hoặc tồn dư hóa chất từ môi trường. Thận là cơ quan bài tiết chính, nơi lọc và tích tụ các chất chuyển hóa độc hại của cơ thể động vật trong suốt vòng đời.

Một nghiên cứu năm 2005 tại miền Bắc nước Ý kiểm tra dư lượng hóa chất độc hại trong các sản phẩm động vật [3]. Các thông số an toàn được đo lường bao gồm thuốc trừ sâu clo hữu cơ, polychlorinated biphenyls (PCBs), chì, cadimi và mycotoxin [3]. Mặc dù dư lượng thuốc trừ sâu, PCBs, chì và cadimi trong mẫu thịt và sữa nghiên cứu nằm dưới ngưỡng luật định, độc tố nấm mốc aflatoxin M1 vẫn được phát hiện ở mức cao trên một số mẫu sữa hữu cơ [3]. Điều này chứng minh rằng ngay cả trong điều kiện chăn nuôi có kiểm soát, nguy cơ ô nhiễm độc tố tự nhiên và kim loại qua chuỗi thức ăn vẫn luôn hiện diện.

Khi đem ngâm thận nai vào rượu, nếu cơ quan này chứa độc tố sinh học, kim loại nặng hoặc ấu trùng ký sinh, dung dịch cồn không thể loại bỏ các hợp chất này. Người uống vô tình hấp thụ trực tiếp toàn bộ chất lắng cặn độc hại vào cơ thể.

Tác hại của cồn liều cao đối với mô phổi và cơ thể

Bản thân rượu trắng dùng để ngâm nội tạng cũng là chất có độc tính mạnh đối với các tế bào khi sử dụng kéo dài. Lời đồn uống rượu ngâm tạng mỗi ngày để bổ tạng thực chất lại đẩy cơ thể vào trạng thái ngộ độc cồn mãn tính.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 phân tích tác hại của việc hấp thụ ethanol liên tục trên mô hình động vật [4]. Động vật thí nghiệm được truyền ethanol qua đường dạ dày với liều 1,6 g/kg thể trọng mỗi ngày trong thời gian dài [4]. Kết quả cho thấy nồng độ cồn duy trì ổn định trong huyết tương đã kích hoạt hệ thống enzym cytochrome P-450, gây ra hiện tượng stress oxy hóa nghiêm trọng [4].

Quá trình này làm gia tăng mạnh mẽ nồng độ các sản phẩm peroxy hóa lipid (TBARS), gây phá hủy trực tiếp màng tế bào [4]. Sự dư thừa các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) làm vô hiệu hóa các enzym chống oxy hóa nội sinh, gây đứt gãy DNA và liên kết ngang protein [4]. Độc tính mãn tính của ethanol làm tăng sản sinh superoxide, dẫn tới hiện tượng nitrat hóa protein mô và tổn thương cấu trúc tế bào không hồi phục [4]. Việc lạm dụng rượu ngâm thận nai không những không bổ dưỡng mà còn làm suy giảm chức năng gan, thận và phổi do chính độc tính của cồn gây ra.

Hiểm họa đặc biệt với người suy giảm miễn dịch

Người có bệnh nền hoặc hệ miễn dịch suy yếu thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian để bồi bổ, nhưng đây lại là nhóm đối tượng chịu rủi ro cao nhất từ các sản phẩm ngâm ủ sống.

Một khảo sát năm 2020 trên 197 bệnh nhân ghép tạng (gồm 117 ca ghép thận, 35 ca ghép phổi, 29 ca ghép gan, 16 ca ghép tim) cho thấy chỉ có 17,7% bệnh nhân tuân thủ đầy đủ các khuyến cáo an toàn thực phẩm [5]. Đáng chú ý, chỉ 22,0% số người tham gia tránh các loại thực phẩm có nguy cơ ô nhiễm cao [5]. Mặc dù phần lớn bệnh nhân chủ động tìm hiểu thông tin, chỉ 27% nhận diện được tất cả các rủi ro nhiễm trùng từ thực phẩm [5]. Tỷ lệ nhiễm trùng đường tiêu hóa được xác nhận vi sinh sau 5 năm ghép tạng lên tới 17,9% [5]. Điều cốt lõi là tất cả các ca nhiễm trùng chỉ xảy ra ở nhóm bệnh nhân không tuân thủ khuyến cáo an toàn ăn uống [5].

Với những người có chức năng gan thận suy giảm, việc nạp thêm rượu ngâm nội tạng sống chưa qua kiểm định y tế có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc suy đa tạng cấp tính do vi khuẩn cơ hội xâm nhập.

Đánh giá bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh thận nai ngâm rượu giúp cải thiện nồng độ hormone nam, chữa yếu sinh lý hay tăng cường sức bền. Mọi lời đồn đại hầu hết xuất phát từ tư duy "ăn gì bổ nấy" trong dân gian.

Một số người cho rằng ngâm rượu lâu năm thì độc tố tự tiêu tan. Đây là quan niệm sai lầm; nhiều loại ngoại độc tố của tụ cầu hoặc kim loại nặng không bị phân hủy bởi cồn hay thời gian. Ngoài ra, việc sơ chế thận nai bằng cách rửa qua nước hoặc rượu thông thường không thể loại trừ hết các vi sinh vật ký sinh sâu trong các ống thận.

Các phân tích về công nghệ chế biến thịt cho thấy việc kiểm soát vi sinh đòi hỏi quy trình vô trùng nghiêm ngặt. Ví dụ, trong ngành sản xuất thịt nuôi cấy tế bào, khảo sát ngành năm 2025 cho thấy tỷ lệ mẻ hỏng do nhiễm vi sinh trung bình vẫn ở mức 11,2%, chủ yếu bắt nguồn từ vi khuẩn trong môi trường, thiết bị và con người [6]. Điều này minh chứng rằng ngay cả với kỹ thuật phòng thí nghiệm hiện đại, việc kiểm soát vi khuẩn từ mô động vật đã rất khó khăn [6]. Một bình rượu ngâm thủ công tại gia đình hoàn toàn không có khả năng bảo đảm an toàn vi sinh.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

  • Người mắc bệnh gan: Viêm gan, xơ gan, tăng men gan sẽ tổn thương nặng hơn do cồn kích hoạt peroxy hóa lipid màng tế bào.
  • Người suy giảm chức năng thận: Thận yếu không đào thải được các phân tử đạm lạ và cặn độc tích tụ từ tạng ngâm.
  • Người ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Nguy cơ nhiễm trùng đường ruột và nhiễm khuẩn huyết đe dọa tính mạng [5].
  • Bệnh nhân tim mạch, tăng huyết áp: Ethanol liều cao gây áp lực lớn lên hệ thống mạch máu và điều hòa huyết áp.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Tuyệt đối không tiếp xúc với các chế phẩm rượu ngâm động vật sống.

Lời khuyên an toàn

Không nên tự ý mua hoặc tự ngâm thận nai và các loại phủ tạng động vật sống vào rượu để uống. Nếu muốn bồi bổ cơ thể, cần dựa trên chế độ ăn uống khoa học, giàu dinh dưỡng đã được nấu chín kỹ và tập luyện thể chất đều đặn.

Trường hợp gặp các vấn đề về sức khỏe sinh lý hoặc thận hư, người bệnh cần đến các bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ y học chuẩn mực. Tuyệt đối không tin theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để tránh rước họa vào thân.