Thiên danh tinh, hay quả của cây cúc nhum (Carpesium abrotanoides L.), là vị thuốc cổ truyền quen thuộc được dùng để diệt ký sinh trùng đường ruột [1]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và có thể dùng tùy tiện mà không lường trước nguy cơ ngộ độc.
Thực tế, thiên danh tinh được ghi nhận trong dược điển cổ truyền là vị thuốc có độc tính nhẹ [1]. Dù vậy, những bằng chứng khoa học hiện đại đang làm sáng tỏ các mối nguy hại tiềm ẩn đối với thai nhi, người suy giảm chức năng gan thận và trẻ nhỏ nếu không kiểm soát chặt chẽ liều dùng và thời gian tiếp cận.
Vị thuốc trừ giun cổ truyền và dấu hỏi về độ an toàn
Trong y học cổ truyền, quả khô của cây Carpesium abrotanoides L. đã được sử dụng qua nhiều thế kỷ nhằm mục đích tiêu diệt giun sán ở đường tiêu hóa [1]. Thảo dược thuộc họ Cúc (Asteraceae) này có nguồn gốc thực vật được nhận diện qua các nghiên cứu giải mã bộ gen lục lạp [2]. Bộ gen lục lạp của loài này chứa 151.389 cặp bazơ với 114 gen khác nhau, giúp phân biệt chính xác với các loài khác cùng chi để tránh nhầm lẫn nguồn gốc dược liệu [2].
Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời, các ghi chép dược điển vẫn luôn xếp quả thiên danh tinh vào nhóm thảo dược mang độc tính [1]. Trước đây, các dữ liệu độc lý học hiện đại nhằm chứng minh độ an toàn của vị thuốc này hầu như còn rất hạn chế [1]. Việc thiếu vắng các thử nghiệm kiểm chứng độ an toàn theo tiêu chuẩn khoa học khiến người dùng dễ gặp rủi ro nếu tự ý mua và sử dụng.
Khi các nghiên cứu độc học hiện đại bắt đầu can thiệp, những tác động sinh học sâu xa của dược liệu đối với sự phát triển mô và tế bào mới dần được đưa ra ánh sáng [1]. Điều này đặt ra yêu cầu phải xem xét lại việc áp dụng vị thuốc này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm trong cộng đồng.
Bằng chứng phòng thí nghiệm về độc tính gây dị tật
Nghiên cứu độc học phát triển công bố năm 2017 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết quả thiên danh tinh trên phôi và ấu trùng cá ngựa vằn trong giai đoạn từ 6 đến 96 giờ sau thụ tinh [1]. Đây là mô hình sinh học chuẩn thường được dùng để đánh giá độc tính và nguy cơ gây quái thai của các hợp chất tự nhiên [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết quả thảo dược này thể hiện rõ độc tính phát triển trên mô hình phôi [1]. Các bất thường hình thái xảy ra phổ biến nhất bao gồm phù màng ngoài tim, phù túi noãn hoàng, xuất huyết và túi noãn hoàng phì đại [1]. Nhuộm màu acridine da cam và quan sát hình thái học chỉ ra rằng trái tim đang phát triển chính là cơ quan đích chịu độc tính từ dược liệu [1].
Về mặt cơ chế phân tử, việc tiếp xúc với dịch chiết quả thiên danh tinh làm thay đổi hoạt tính của các enzyme bảo vệ chống oxy hóa, làm tăng hàm lượng malondialdehyde (MDA) và giảm hoạt tính của enzyme caspase-3 [1]. Dược liệu này cũng làm thay đổi mức biểu hiện mRNA của hàng loạt gen liên quan như ogg1, p53, Cu/Zn-Sod, Mn-Sod, Cat và Gpx [1]. Các biến đổi này chứng minh stress oxy hóa và hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) là cơ chế cốt lõi gây độc tính phát triển của thảo dược [1].
Nguy cơ tiềm ẩn cho phụ nữ mang thai
Mặc dù thử nghiệm độc học trực tiếp mới được thực hiện trên phôi và ấu trùng cá ngựa vằn, phát hiện này cung cấp bằng chứng hiện đại đầu tiên về khả năng gây dị tật và tổn hại tim mạch phôi thai của thiên danh tinh [1]. Khi các cơ chế stress oxy hóa và tổn thương mô tim thai được kích hoạt, nguy cơ dẫn đến bất thường phôi nang là hoàn toàn có cơ sở khoa học [1].
Cho đến nay, chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn của thiên danh tinh trên phụ nữ mang thai người. Tuy nhiên, trước bằng chứng về tổn thương hình thái học, phù nề và xuất huyết quan sát được trong giai đoạn phân chia tế bào phôi, việc phụ nữ mang thai dùng thảo dược này tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho thai nhi [1].
Vì vậy, phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai không nên tiếp cận hay sử dụng thiên danh tinh dưới bất kỳ hình thức nào. Nguy cơ stress oxy hóa tế bào biểu hiện rõ rệt trên các mô hình phôi động vật đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé [1].
Mối đe dọa với người suy giảm chức năng gan và thận
Bên cạnh nguy cơ đối với thai kỳ, người mắc bệnh lý gan và thận là nhóm đối tượng tiếp theo cần tránh xa vị thuốc này. Vốn được xếp vào nhóm có độc tính, các hoạt chất trong quả thiên danh tinh khi vào cơ thể sẽ cần gan chuyển hóa và thận bài tiết [1].
Khi tế bào gan hoặc màng lọc cầu thận đã bị tổn thương, khả năng xử lý các hợp chất có hoạt tính độc học sẽ suy giảm nghiêm trọng. Độc tính có thể tích tụ dần trong cơ thể, làm gia tăng gánh nặng oxy hóa và tổn thương thêm cho các mô tạng vốn đã suy yếu [1].
Hiện tại, chưa có nghiên cứu cụ thể về liều lượng dung nạp an toàn trên người suy gan hay suy thận. Do đó, việc tự ý dùng thiên danh tinh để tẩy giun hay trị bệnh đường ruột ở nhóm người này có thể khiến bệnh nền gan, thận trở nên trầm trọng hơn [1].
Nhóm trẻ em và người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng
Trong lịch sử cổ truyền, quả thiên danh tinh từng được ghi chép dùng trừ ký sinh trùng đường ruột cho trẻ nhỏ [1]. Tuy nhiên, các báo cáo độc lý học hiện đại cho thấy dược liệu này có độc tính và làm biến đổi hàng loạt enzyme bảo vệ tự nhiên của cơ thể [1].
Hệ thống cơ quan, chức năng gan thận và hàng rào bảo vệ nội tạng của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện. Sự thay đổi các enzyme chống oxy hóa và nguy cơ gây chết tế bào từ thảo dược có thể tác động tiêu cực đến cơ thể trẻ [1]. Tương tự, người cao tuổi có hệ thống cơ quan thoái hóa dần cũng rất nhạy cảm với các chất có độc tính [1].
Hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện đại về liều chuẩn hay độ an toàn tuyệt đối của dược liệu trên trẻ em và người già. Vì vậy, tuyệt đối không áp dụng các bài thuốc truyền miệng dùng vị thuốc này cho hai nhóm đối tượng trên [1].
3 nhóm đối tượng cần tránh sử dụng
Tổng hợp từ các bằng chứng dược lý học và độc tính học hiện có, 3 nhóm đối tượng dưới đây cần tránh dùng quả thiên danh tinh:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang lên kế hoạch thụ thai, do dữ liệu khoa học ghi nhận khả năng gây dị tật tim thai, phù nề và xuất huyết phôi [1].
Thứ hai là người có tiền sử suy gan, suy thận hoặc men gan tăng cao, vì nguy cơ tích tụ độc tính và suy giảm khả năng thanh thải [1].
Thứ ba là trẻ nhỏ và người già có thể trạng suy nhược, do thiếu dữ liệu an toàn hiện đại và nguy cơ kích hoạt stress oxy hóa tế bào [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người giữ quan niệm sai lầm rằng cây cỏ tự nhiên thì không gây hại và có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Quan niệm này đặc biệt nguy hiểm đối với các loại dược thảo đã được ghi chép sẵn tính độc trong dược điển như thiên danh tinh [1].
Thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất hóa sinh phức tạp. Khi sử dụng không đúng đối tượng, đúng thời gian hoặc không kiểm soát được nguồn gốc, các hoạt chất này có thể trở thành chất độc đối với tim, gan và thận [1].
Ngoài ra, việc xác định đúng chủng loại dược liệu cũng là thách thức lớn. Các phân tích bộ gen lục lạp chỉ ra rằng cây họ Cúc nói chung và chi Carpesium nói riêng rất đa dạng, dễ nhầm lẫn nếu không được thẩm định bằng mã vạch DNA di truyền chuẩn xác [2]. Dùng nhầm loài thực vật trôi nổi càng làm tăng nguy cơ ngộ độc ngoài tầm kiểm soát.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và khuyến cáo
Đối với các vấn đề về giun sán hoặc ký sinh trùng đường ruột, người bệnh nên ưu tiên thăm khám tại các cơ sở y tế để được chỉ định các loại thuốc tẩy giun hiện đại đã được kiểm nghiệm độ an toàn rõ ràng thay vì tự ý dùng thảo dược cổ truyền mang độc tính [1].
Nếu có ý định dùng thiên danh tinh cho các mục đích trị liệu khác, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý tìm hái, chế biến quả cúc nhum hoang dại hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc.
Chỉ nên dùng một lượng vừa phải theo đúng đơn thuốc và hướng dẫn của chuyên gia y tế, không dùng kéo dài để tránh tích tụ độc tính trong cơ thể [1]. Người bệnh cần ngưng thuốc ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra nếu thấy xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu, đau tức ngực hoặc rối loạn tiêu hóa nào.
Thiên danh tinh tuy có lịch sử trừ ký sinh trùng lâu đời nhưng đã được khoa học chứng minh mang độc tính và gây bất thường phôi thai trên mô hình thực nghiệm [1]. Việc hiểu rõ dược liệu và thận trọng trước các nguy cơ là điều thiết yếu để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
