Cây trường sinh lá rách (danh pháp khoa học Kalanchoe gastonis-bonnieri) là loại cây cảnh mọng nước quen thuộc, thường được truyền tai như bài thuốc dân gian trị viêm nhiễm [1]. Nhiều người tự ý hái lá tươi giã nát lấy nước uống để chữa bệnh mà không lường trước hiểm họa. Việc tự ý sử dụng thảo dược này qua đường uống tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng, đặc biệt tác động xấu lên hệ tim mạch.
Nghiên cứu khoa học cho thấy các loài thực vật thuộc chi Kalanchoe chứa các glycoside tim loại bufadienolide [2]. Đây là nhóm hợp chất có khả năng làm tăng lực co bóp cơ tim mạnh mẽ nhưng khoảng an toàn cực kỳ hẹp [3]. Uống nước ép từ cây có thể dẫn đến loạn nhịp tim nguy hiểm, ngộ độc thần kinh hoặc tử vong khi dùng quá liều [2, 4].
Cơ chế tác động lên tim của glycoside thực vật
Các glycoside tim như cardenolide và bufadienolide khi vào cơ thể sẽ gắn vào thụ thể đặc hiệu duy nhất là protein màng Na+/K+-ATPase [3]. Khi enzym này bị ức chế, dòng bơm natri bị cản trở, dẫn đến tích tụ ion nội bào và tạo ra lực co bóp cơ tim mạnh (hiệu ứng inotropic dương) [3].
Ở liều điều trị có kiểm soát y khoa, tác động này hỗ trợ suy tim sung huyết [3]. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều điều trị và liều độc rất mong manh; khi vượt ngưỡng, chất này gây loạn nhịp tim chết người và tác động trực tiếp gây xuất huyết đường tiêu hóa [3]. Ngoài ra, bufadienolide từ chi thực vật này có đặc tính tích lũy sinh học, gây ngộ độc thần kinh dẫn đến tình trạng liệt cơ kéo dài [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của chi Kalanchoe?
Một nghiên cứu năm 2015 công bố việc phân lập các hợp chất flavonoid từ dịch ép lá của loài Kalanchoe gastonis-bonnieri thu hái vào mùa hoa, làm sáng tỏ một số thành phần tự nhiên của cây [1]. Dù dân gian dùng thảo dược này theo kinh nghiệm để tránh thai qua đường âm đạo hoặc trị nhiễm trùng đường tiết niệu, bằng chứng an toàn trên người qua đường uống hoàn toàn thiếu hụt [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2016 về độc chất học thực vật xác nhận rằng chi Kalanchoe cùng với Cotyledon và Tylecodon thuộc họ Thuốc bỏng (Crassulaceae) chứa các bufadienolide gây ngộ độc mạn tính dạng tê liệt, gọi là "krimpsiekte" [2]. Các bufadienolide tích lũy này gây độc thần kinh và tim mạch ở động vật chăn thả [2]. Việc người ăn phải mô động vật nhiễm độc hoặc tự ý uống thảo dược chứa chất này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc thần kinh và tim mạch rất lớn [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên tâm nhĩ chuột lang biệt lập cho thấy các glycoside tim ức chế dòng bơm natri tùy thuộc vào nồng độ [3]. Dù một số phân tử cho thấy chỉ số an toàn tốt hơn ouabain ở mô cơ tim thí nghiệm, các hợp chất nhóm này vẫn tiềm ẩn độc tính cao, dễ dẫn đến rối loạn nhịp tim tử vong [3].
4 nhóm đối tượng tuyệt đối tránh dùng đường uống
Dựa trên dữ liệu độc lý và dược lý học của glycoside tim, có 4 nhóm người cần tránh xa đường uống trường sinh lá rách:
Người mắc bệnh tim mạch: Nhóm người có bệnh nền tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc trợ tim (như digoxin) đối mặt nguy cơ ngộ độc cấp tính [1, 2]. Glycoside ngoại lai ức chế Na+/K+-ATPase khiến tim đập chậm nghiêm trọng, loạn nhịp thất đe dọa tính mạng [1, 2].
Người suy giảm chức năng thận: Độc tính của glycoside tim thường liên quan mật thiết đến tình trạng tăng kali máu và loạn nhịp tim ở bệnh nhân suy thận [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 2003 ghi nhận bệnh nhân suy thận cấp bị ngộ độc digitalis dẫn đến loạn nhịp chậm nặng và tăng kali máu nguy kịch [4]. Thận suy yếu không thể đào thải glycoside, khiến nồng độ độc chất tăng vọt trong máu [4].
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Dân gian từng ghi nhận kinh nghiệm dùng thảo mộc này tác động lên cơ quan sinh dục nữ [1]. Hợp chất glycoside và steroid bufadienolide có thể gây co thắt tử cung bất thường hoặc qua sữa mẹ gây độc thần kinh cho thai nhi và trẻ nhỏ [4, 5]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, do đó việc tự ý uống nước ép cây là vô cùng nguy hiểm.
Trẻ nhỏ: Báo cáo lâm sàng từ năm 1977 cảnh báo ngộ độc glycoside tim vô tình ở trẻ nhỏ thường gây rối loạn nhịp tim đe dọa mạng sống [5]. Trẻ em có hệ thống enzym gan và chức năng lọc thận chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với ngộ độc tim và đòi hỏi phải theo dõi tại các đơn vị hồi sức tích cực (ICU) khi nuốt phải các glycoside thực vật [5].
Hiểu lầm nguy hại khi tự ý uống nước ép cây tươi
Sai lầm phổ biến hiện nay là suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống nước tươi bổ mát và chữa được nhiều chứng viêm" [4, 5]. Nhiều người lấy cả nắm lá tươi giã lấy dịch cốt uống đậm đặc mà không biết mình đang nạp lượng glycoside tim không thể định lượng [2, 5].
Hàm lượng hoạt chất trong lá thay đổi theo mùa, thổ nhưỡng và giai đoạn sinh trưởng của cây (như mùa hoa) [1]. Khi uống trực tiếp, người dùng không thể kiểm soát liều lượng, rất dễ chạm ngưỡng gây độc tim, xuất huyết tiêu hóa hoặc ngộ độc thần kinh kéo dài [2, 4].
Dấu hiệu nhận biết ngộ độc glycoside tim
Khi ngộ độc glycoside tim từ thực vật, nạn nhân thường biểu hiện triệu chứng trên đường tiêu hóa đầu tiên [3]. Các biểu hiện sớm bao gồm buồn nôn, nôn mửa dữ dội, đau bụng và tiêu chảy do chất độc tác động trực tiếp lên niêm mạc ruột [3].
Sau đó, độc chất tác động lên hệ tim mạch và tuần hoàn, gây rối loạn nhịp tim, nhịp tim chậm nghiêm trọng, chóng mặt, hạ huyết áp hoặc ngất xỉu [1, 2, 3]. Nồng độ kali trong máu tăng cao (tăng kali máu) là biến chứng thường đi kèm suy giảm chức năng thận, đe dọa ngừng tim đột ngột [4].
Lời khuyên và cách tiếp cận an toàn
Người dân chỉ nên trồng trường sinh lá rách làm cây cảnh trong nhà hoặc ngoài vườn, để xa tầm tay trẻ em để tránh việc nuốt nhầm [5]. Nếu có các bệnh lý về viêm nhiễm hoặc tim mạch, cần đến bệnh viện khám và điều trị bằng phác đồ chuẩn y khoa.
Tuyệt đối không nghe theo lời truyền miệng tự ý ép lá tươi lấy nước uống hoặc nấu nước thảo mộc đậm đặc [2, 4]. Nếu lỡ uống phải dịch ép cây và xuất hiện triệu chứng nôn mửa, mệt lả hoặc tim đập bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi và xử trí hồi sức kịp thời [1, 3].
